Historia d'Aragón

De Biquipedia
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Situación d'Aragón, comunidat autonoma d'a Espanya contemporania.
Portalada d'a obra historica de Cheronimo de Blancas, Aragonensium rerum comentarii, publicato en 1588 en Zaragoza per os fraires Lorient e Diego Robles. Se tracta d'una d'as primeras historias d'Aragón.

A presencia humana en as tierras que hue forman a Comunidat Autonoma d'Aragón data de fa quantos milenios, pero Aragón, como muitas d'as actuals rechions historicas, ye fruito d'a Edat Meya. O nombre d'Aragón apareixe por primera vegada en l'anyo 828.

A Historia d'Aragón prencipia con a invasión musulmana en o sieglo VIII. Dende allora iría enamplando as suyas mugas mientres os sieglos en os que primer fue Condato, dimpués Reino, e mes tardi Consello e Audiencia, dica constituir hue en día una Comunidat Autonoma, tot ixo a tamas de mancar d'unidat cheografica u natural, lingüistica e mesmo etnica.

En a Edat Meya se forcha e afinca l'Aragón actual. Os suyos prencipals pilars fuoron a Corona, as Cortz, a Deputación d'o Reino e o Dreito foral. Cabecera dende o sieglo XII d'una federación d'estatos d'entidat diversa, a Corona d'Aragón; o suyo peso especifico fue eslanguindo china a chana adintro d'ella dica plegar a l'Edat Muderna, quan s'integró en un encara mes centralizato Reino d'Espanya. Cal sinyalar que en 1412 en o Compromís de Casp a dinastia que escomencipió a reinar, per muerte d'o zaguero hereu d'a casa anterior estio a casa castellana d'os Trastamara.

Dende l'incident de 1591, anyada quan Felipe II d'Espanya mata a o chusticia d'Aragón, Don Chuan V de Lanuza, dica o sieglo XVIII, anyada de 1707 quan fuoron proclamatos os Decretos de Nueva Planta, Aragón fue cedendo china chana totz os suyos dreitos, fueros e atras particulatz historicas que heba conseguiu con o paso d'as anyadas.

A Guerra d'o Francés en proporcionó d'enchaquias de reactivación. Durando lo sieglo XIX, os carlistas, que miroron adeptos ta la suya causa en ista tierra, ofreixioron a retornar pasatas libertatz forals.

Asinas en o sieglo XX, en a etapa republicana, o sentimiento rechionalista agafa mayors cotas, pero a Guerra Civil espanyola borró totz os prochectos autonomicos.

O rechimen franquista adormió as langarias aragonesistas que huei, reforzatas, preban d'acucutar.

Prehistoria[editar | modificar o codigo]

Se veiga Aragón en a Prehistoria

Periodo paleolitico[editar | modificar o codigo]

O Paleolitico en Aragón (ortografía d'as normas graficas de l'aragonés de 1987).

Os testimonios mes antigos de vida humana en Aragón se'n remuntan ta l'epoca d'as glaciacions, en o Pleistoceno meyo, fa bells 600 000 anyos, durando lo Paleolitico Inferior. Istas poblacions en dixoron de testimonios d'artesanía achelense. Se son trovatos bifaces de pedrenya e fendidors de quarcita, en particular en as faixas de Sant Blas en Teruel, en a zona de Cauvaca en Casp, en o Barranco d'Arbolitas amán de Borcha e tamién en a redolada de Calatayú, en a zona de Miedes. A val de Xalón en ye allora una zona a-saber-lo abundant.

Mientres a glaciación de Würm, arredol d'o 80 000 a.C., aparixió un nuevo tipo humán en ista rechión, l'hombre de Neandertal. Muitas restas humanas, como caixals, se son trobatas en as Esplugas d'os Moros de Gabasa, amán de Uesca. Durando lo Paleolitico Meyo se desembolicó a cultura d'o Musteriense, que remanió dica o 40 000 a.C., aproximatament. Ista se caracteriza per o treballo d'a pedrenya en forma de punta, rasqueta e de dients, pero igualment per un important treballo d'o ueso. Os puestos mes conoixitos son o d'o Covacho Eudoviches d'Alacón en Teruel, a d'a Fuent d'o Trucho en Colungo e as d'as Esplugas d'os Moros de Gabasa.

En o Paleolitico Superior, que escomencipia arredol d'o 40 000 a.C., aparixioron dos nuevas culturas: a Solutrense e a Magdaleniense. A Solutrense ye particularment bien representata en a Espluga de Chaves, en Bastarás, a on se son trobatas puntas ta cusir, radederas e burils. A cultura Magdaleniense nos n'ha dixato d'obchectos en ueso, como de sagaillas, u d'en piedra, como de microlitos. A crapa e o conello sembla estar os animals mes cazatos per istos hombres.

Periodo epipaleolitico[editar | modificar o codigo]

As restas de l'Epipaleolitico, entre o sietén e o cinquén milenio a.C., se concentran en o Baixo Aragón. Os obchectos microliticos se fan mes numerosos, entre que a decoración ye cada vegada mes cheometrica, emplegando-ne de formas de trianglos, trapezios e semilunas.

L'habitat se gosa desembolicar a o largo de paretes cantalosas poco fundas, enfilato enta o sol e dominando os ríos Matarranya e Algars. Os puestos prencipals son os d'os dos recuestos d'as Botiguería d'os Moros e os d'Els Secans en Mazalión en a provincia de Teruel; e os puestos d'a Costalena en Maella, d'El Serdà e d'o Sol de la Pinyera en Favara en a provincia de Zaragoza. A economía d'istas poblacions contina estando esencialment depredadera, alazetata en a caza, a pesca e a collita.

Periodo neolitico[editar | modificar o codigo]

O Neolitico en Aragón.

En a primera metat d'o cinquén milenio antis de Cristo aparixió una nueva traza de vida alazetata en una economía de productors, conoixedors de l'agricultura e d'a ganadería, que continan cazando-ne d'animals como una actividat complementaria.

A existencia de molins de man, de piedra dura, atestiguan l'actividat d'a moltura, d'a mesma traza que bellas estrals pulimentatas presentan en o tallo racadas d'estar-se emplegatas como ixuelas ta fainas agricolas.

Se troban restas neoliticas en as Sierras Exteriors Uescanas y en o Baixo Aragón.

Protohistoria[editar | modificar o codigo]

Periodo calcolitico[editar | modificar o codigo]

O periodo calcolitico se caracteriza per dos fenomenos: a multiplicación d'as construccions megaliticas y a extensión d'a cultura d'o vaso campaniforme. Os megalitos mes importants s'observan en as sierras exteriors y en as altas vals pirinencas.

Edat de Bronze[editar | modificar o codigo]

Fegura femenina de terracota, d'a Edat d'o Bronze final, entre o 650 e 500 a.C., trovata en Fuents d'Ebro.

En a espluga d'o Moro d'Olbena se son trobatas puntas de flechas en ueso, que datan d'os sieglos XVI e XV antis de Cristo e que son os millors eixemplos d'o Bronze antigo.

O Bronze meyo n'ha furnito d'importants chacimientos en a comarca de Monzón, con mes de 200 estrals pulimentatas amán d'os puestos d'o tozal Marcullo, Pialfor, Conchel, Morilla e o tozal Franché. As ceramicas son eslavatas, a vegadas decoratas con chicotz bolos sobre l'ansa. Os obchectos metalicos se multiplican con punchons rectangulars, punyals triangulars e rebladuras. A intensa actividat agricola ye enfortita per l'important numero de falces de pedrenya. Igualment se son trobatos puestos habitatos en o curso baixo d'a Cinca, amán d'os ríos Sosa e Alcanadre.

Os zaguers periodos d'a Edat d'o Bronze final, arredol d'o 1 100 a.C., se caracterizan per a cultura d'os campos d'urnas. Se tracta de poblacions indoeuropeas, orichinarias d'o centro d'Europa, qui se mezcloron con as poblacions mediterranias. Istos incineraban lurs muertos y en ficaban as cenisas en urnas funerarias. Eixemplos n'existen en a espluga d'o Moro en Olbena, a Masada del Ratón en Fraga e o Cabezo de Monleón en Casp. A fuga d'a metalurchia se caracteriza per l'augmento d'os moldes de fundición que se son trobatos en puestos habitatos.

Edat de Fierro[editar | modificar o codigo]

Escritura ibera. Un bronze d'o sieglo I a.C. trobato en a muga d'as actuals provincias de Soria e de Zaragoza.
Os pueblos d'Espanya en o 200 a.C.

A Edat de Fierro ye millor documentata. Os puestos anteriors continan estando ocupatos sinse interrupción. Mesmo as necropolis continan fendo honra a os ganaders, agricultors e artesanos d'o nuevo periodo.

L'actividat comercial, en particular con os fenicios, os etruscos e os griegos, se desembolicó y emparó a metalurchia d'o fierro. Os trastes e l'armamento se modernizoron e se perfeccionoron, como se puet cuaternar en os chacimientos de Piuró del Barranc Fondo e de San Cristóbal en Mazalión, que n'alzan de vasos d'estilo fenicio, u en Zaila e Calazeit, a on se son trobatos obchectos importatos de Creta.

En o sieglo VI a.C. coexistiban en Aragón sies grupos distinctos, que perteneixen a os grupos ibero, celta e aquitano: os vascons, os suesetans, os sedetans, os chacetans, os ilerchetz e os celtibers citeriors.[1] Totz istos yeran grupos iberizatos, sedentarios, instalatos en lugars fixos. Os exemplos mas acucutatos se troban en o Cabezo de Monleón y en a Loma de Brunos en Casp, en o Puntal en Fraga y en o Roquizal del Rullo en Favara.

O sistema social s'alazetaba en a colla familiar, constituita por bellas quatre cheneracions. As actividatz economicas yeran principalment l'agricultura e a ganadería. O poder yera exercito por un rei, rodiato por a población masculina que s'arroclaba en asambleya.

Edat Antiga[editar | modificar o codigo]

Se veiga Aragón en a Edat Antiga

Conquiesta punica[editar | modificar o codigo]

Expansión cartachinesa en Iberia entre lo 237 e lo 206 a.C. (mapa en francés).

A partir d'o 237 a.C., chus o mando d'Halmicar Barca, e dimpuesas chus o mando de su choven Hasdrubal, os cartachineses s'ixeminoron rapedament por Espanya. Os ilercavons, os ilerchetz e os lacetans pasoron parcialment ta l'autoridat d'Hannibal Barca. Ista rechión devién una reserva de trigo, de metals preciosos e de soldatos apreciatos.

A partir d'o 219 a.C., Espanya devién o campo de batalla d'os romans e os cartachineses durando a Segunda Guerra Punica. En o 217 a.C., Publio Cornelio Scipión marcha contra la capital d'os ilerchetz, aliatos d'Hasdrubal, dimpuesas contra os lacetans, a qui vence. Pero a o cabo d'anyo, una vegada partitos os romans, Mandonio, rei d'os ilerchetz, subleva o suyo pueblo contra Roma e ixarrota os territorios d'os aliatos d'ells. Publio Cornelio esparrica istas clicas, pero ista sublevación torna a levar a Hasdrubal enta o norte de l'Ebro.

Os celtibers, por lur parti, ninvioron una delegación ta Publio Cornelio e facioron un alcuerdo. Roma los puixó ta enrestir o territorio cartachinés: prenioron por enrestida tres ciudatz e consiguioron dos victoria contra Hasdrubal, causando-ne arredol de 15 000 muertos e 4 000 prisioners.

A dificil conquiesta romana[editar | modificar o codigo]

Conquiesta d'a Peninsula Iberica por os Romans entre o Sieglo III e I a.C..
Mugas d'a provincia romana d'Hispania Citerior en o 197 a.C.

En o 204 a.C., Cartago paró cuenta de que a guerra yera perdita, negoció con Scipión l'Africán, y acceptó as condicions que Scipión li imposó, entre as qualas yera l'albandono d'Espanya. En o 197 a.C., os territorios romans d'Espanya s'organizoron en dos provincias: a Hispania Ulterior y a Hispania Citerior, ista zaguera con capital en Tarraco. L'administración en pertocaba dos vegadas a l'anyo a dos pretors, encara que ista no yera perén efectiva.

Pero, en o mesmo anyo, Sempronio, pretor d'a Hispania Citerior, tenió que revifar-se con un devantamiento cheneral que prevocó a redota de l'exercito román e a muerte d'o pretor. O Senato ninvió a lo cónsul Catón chunto con un exercito de 60 000 hombres. Por tant, os pueblos d'a rechión —treito d'os Ilerchetz, qui negocioron lur rendición con Catón,— continoron o combate. Catón acotoló a os rebeldes e prenió de nuevo lo control d'a provincia durando l'estiu d'ixa anyada, pero no consiguió atrayer-se as favors d'a población local e d'os celtibers. Aprés una demonstración de fuerza, convenció a istos zaguers de tornar de nuevo ta casa. Pero a sumisión d'os indichenas no estió pas que aparent: a lo que se sonsonió que Catón tornaba ta Italia, se reactivó a rebelión. Catón i respondió firmement: acotoló lo devantamiento e vendió a os prisioners como esclavos e tornó a dentrar trunfal en Roma.

A rebelión s'estendilló a tota la peninsula, o que n'entranyó de perdas elevatas ta l'exercito román, que a suya metat d'efectivos, en o 184 a.C., n'estió muerta. Manlio Acidín, pretor d'a Citerior, se concaró con os celtibers en Calagorra en o 184 a.C., entre que Cayo Terencio Varrón redotó a os suesetans e s'apoderó de lur capital, Corbio.

A conquiesta d'a zona central, ocupata por os celtibers, estió encetata en l'anyo 181 a.C. por Quinto Fabio Flaco. Iste consiguió qualques victorias contra os celtibers. Manimenos, a conquiesta ye principalment obra de Tiberio Sempronio Graco entre o 179 e o 178 a.C., qui conquirió trenta ciudatz e lugars, a vegadas meyant pactos u aprofitando-ne d'a rivalidat entre celtibers e vascons.

Os proconsuls (u propietarios seguntes as anyadas) qui gubernaban as provincias prenioron o costumbre d'enrequir-se a coste d'a población: os presents aforzatos y l'abuso yeran practicas comuns. Durando os suyos desplazamientos, o pretor u proconsul s'alochaba de gufanya y obligaban a entregar-lis-ne de granos a baixo pre a ell, a la suya familia, a los suyos funcionarios u a os suyos soldatos. O Senato román, aprés haber recibito una embaixada d'as provincias hispanicas, en promulgó en o 171 a.C. de leis ta lo dominio.

Os problemas persitioron dica o 133 a.C., quan estió estricallata la ciudat celtibera de Numancia, o zaguer bastión d'os celtibers.

En o 82 a.C., Aragón estio lo scenario d'a Guerra Civil Romana, entre que lo gubernador Quinto Sertorio, d'o partito marián, se cubilló en Uesca. Os escaramucios continoron dica o 72 a.C. e a rendición de Quinto Sertorio.

Administración romana[editar | modificar o codigo]

Coventos churidicos d'Hispania en o sieglo II.

En a primera división territorial d'a Hispania romana, en o 197 a.C., l'Aragón actual remanió incluito adintro d'a Hispania Citerior. A o cabo d'as guerras lusitano-ibéricas, os territorios controlatos por Roma s'enamploron considerablement, dica cubrir tota la Peninsula Iberica. Agripa reformó as divisions provincials en o 27 a.C. e decidió de formar tres provincias en Hispania: a Betica, a Lusitania e a Hispania Tarraconense. Ye ista zaguera provincia ta que perteneixioron os territorios actuals aragoneses.

Chus o reinato de Claudio, as provincias hispanicas son atra vez trestallatas en conventos churidicos. A mayor parti d'Aragón formó allora o Convento Churidico Cesaraugustán, que pendeba de Caesaraugusta, ye dicir, de l'actual Zaragoza. Iste convento abracaba dos colonias, Celsa (Viliella d'Ebro actual) e Caesaraugusta, antimás de decisiet ciudatz d'as vals de l'Ebro, d'o Xalón, d'o Segre, d'a Cinca e d'o Henares, que as mas importants en son Bilbilis (actual Calatayú), Ilerda (actual Leida), Calagurris (actual Calagorra), Osca (actual Uesca), Turiasso (actual Tarazona), Ercavica (actual Cañaveruelas) e Complutum (actual Alcalá de Henares).

Hispania aprés a división provincial de Dioclecián (texto en latín).

Caesaraugusta fue un centro administrativo important. Os afers relevants de tot o convento podeban estar-bi chudgatos en segunda instancia. Antimás, espleitaba d'un paper relichioso de primer ran, car heba un culto propio dato a o Chenio d'o Convento Cesaraugután (en latín Genius Conventi Caesaraugustani). Iste chenio román en recibiba de culto, d'homenaches, de sacrificios e d'ofrendas de totas as ciudatz d'a circumscripción administrativa. O concello d'o convento (en latín concilium conventi) s'arroclaba tamién en Caesaraugusta: ista asambleya consultiva arroclaba a las prencipals familias d'a ciudat ta dar lurs opinions sobre os afers que pertocaba a o convento churidico.

A o cabo d'o sieglo III, con a enchaquia d'a reforma administrativa de Dioclecián, a Tarraconense se trestallaba en tres nuevas provincias: a Tarraconense, a Cartachinense e a Galecia, formando ellas mesmas parti d'a diocesi d'Hispania. Sembla, doncas, que os conventos churidicos se suprimioron allora, o que suposó una perda notable d'influencia ta Caesaraugusta, entre que o conchunto de funcions administrativas fuoron asumitas dende allora por a ciudad de Tarraco (actual Tarragona).

A la fin, a o cabo d'o sieglo IV, se produció a zaguera reforma administrativa: a muga entre a Tarraconense e a Cartachinense s'establió en o río Ebro, o que dixó l'actual territorio aragonés chus a dependencia de dos ciudatz exteriors: Tarraco e Carthago Nova (actual Cartachena).

Romanización[editar | modificar o codigo]

Estatua d'Augusto, amán d'as restas d'as murallas romanas de Zaragoza.
Teatro román de Caesaraugusta, actual Zaragoza e capital d'un convento churidico. S'edificó chus Augusto e Tiberio.

En qualques sieglos, a cultura romana s'implantó en Hispania, en particular en a Tarraconense. Os costumbres, a relichión, as leis e a traza de vida romana s'imposoron sobre a población indichena, formando allora la cultura hispanorromana. Os meyos ta la espardidura e lo dominio d'a cultura romana son numerosos.

Un d'os primers quefers d'os ocupants romans fue a renovación e, si caleba, a creación de vías ta amillorar as comunicacions e a capacidat d'absorber-ne de población nueva en istas zonas. Asinas, Caesaraugusta (actual Zaragoza) devenió un nyudo de comunicación central en o suyo convento churidico.

A romanización, manimenos, fue esencialment un feito urbán. Durando lo periodo román, o conchunto de ciudatz ibericas anteriors fuoron restablitas y en recibioron d'as conseqüents infrastructuras monumentals. As restas en son visteras encara en Caesaraugusta (actual Zaragoza), Osca (actual Uesca) e Bilbilis (actual Calatayú). Bi habió, doncas, una millora d'a urbanización d'as ciudatz e a construcción d'infrastructuras. Caesaraugusta ye un excelent exemplo d'istas ciudatz romanas que surtioron en o sieglo I: un foro, unas termas, alcanduces, un teatro, un puerto fluvial, un puent sobre l'Ebro e unas murallas.

A creación de colonias fue tamién un factor de romanización. S'establioron con l'obchectivo de recompensar a las tropas de soldatos romans liberatos de lurs obligacions, pero tamién ta controlar os territorios vicins. Se conoixe en Aragón a existencia d'a colonia Victrix Ivlia Celsa (actual Viliella d'Ebro) e de Caesaraugusta (actual Zaragoza), establita ista zaguera en o 14 aC, probablement o 23 d'aviento, sobre un plazamiento d'una ciudat iberica anterior, Salduie. Ista s'establió en o contexto d'a reorganización d'as provincias d'Hispania por Augusto aprés a suya victoria en as guerras cantabras e se fizo iste establimiento a favor d'os soldatos d'as lechions IIII Macedonica, VI Victrix e X Gemina.

Mosaico de Venus y Eros, trovato en a villa de Fortunatus en Fraga, construita en o sieglo IV.

A romanización s'alazeta tamién sobre a creación d'amplos latifundios, villas centratas en a producción agricola extensiva. Istos dominios yeran a vegadas propiedat de familias cabaleras oriundas de Roma u d'Italia, pero a mayoría perteneixeban a familias indichenas qui heban adoptato los costumbres romans. A villa de Fortunatus, amán de Fraga, ye un buen exemplo d'istas propiedatz ricas e comodas, habitatas por l'aristocracia local, siguindo lo gusto román.

Eslanguida de Roma[editar | modificar o codigo]

Vandalos, suebos y alans[editar | modificar o codigo]

As migracions chermanicas entre o sieglo III e o sieglo V en Europa (mapa en alemán).

A meyatos d'o sieglo III empecipió la eslanguida de l'Imperio Román, que venió con os primers problemas que siguioron a los dos sieglos de paz romana. Entre o 264 e o 266 escomencipió as primeras invasions barbaras: os francos e os alamans, que dentroron en a Galia en o 260, esnavesoron os Pirinés e plegoron ta Tarazona, que espulloron. Entre ells, qualques pasoron enta Mauretania, entre que atros grupos se'n ixemenoron. O periodo estió sobatito, dato que vido collas de banditos, ditos bagaudas, s'adedicoron a lo pillache e a allerar a Val d'Ebro en o sieglo V.

O 31 d'aviento d'o 406, a invasión d'os vandalos, suebos e alans, qui heban esnavesato o Rin, alticamoron o mundo román occidental. Flavio Claudio Constantín aprofeitó a instabilidat politico ta proclamar-se emperador en o 407 chus o nombre de Constantín III cuentra Flavio Honorio. Constant II, o fillo d'ell, redotó en o 408 a lurs rivals se fizo con o norte d'Hispania, entre que o cheneral d'ell, Cheroncio emparó a provincia dende Caesaraugusta. A presión de Constantín III e d'o fillo d'ell empentó a Honorio a reconoixer a lo primero como coemperador en o 409. A tornada de Constantín con un nuevo cheneral xorrontó a Cheroncio, qui decidió de rebelar-se cuentra Constantín III y entabló una alianza con os vandalos, suebos e alans, qui ocuporon allora Aquitania, premitindo-lis de pasar a l'atro costato d'os Pirinés e proclamando emperador a l'usurpador Magno Maximo. Iste luitó en Espanya dica la suya muerta, en o 411, anyo que vido igualment a disparición de Constantín III e o fillo d'ell, Constant.

Maximo, engalzato por os chenerals de Flavio Honorio e obligato a encubillar-se a o costato d'os vandalos, zarró un foedus con os pueblos chermanicos instalatos en Espanya. Nomás que a Tarraconense, a on iste residiba, remanió libre d'os alcuerdos d'o foedus.

L'arribada d'os visigodos[editar | modificar o codigo]

A Peninsula Iberica en o 418, après a instalación d'os visigodos en Aquitania como pueblo federato, entre que o norte d'Espanya remanió chus l'autoridat romana directa (mapa en latín).

En o 414, Ataúlfo, chefe d'os visigodos, s'instaló en Aquitania, pero chus a premidura de Constancio, cheneral a o servicio d'Honorio, iste pasó enta Espanya e prenió Barcelona en aviento d'o 414. En o 415, Walia, o succesor d'ell, ye reconoixito por Honorio como federato de Roma en Aquitania e se li encargó a misión d'auchar a os pueblos chermanicos instalatos en Hispania. Asinas, en o 416, iste penetró en Espanya, redotó severament a os caballers alans y empentó a os suebos enta la Galecia e a os vandalos enta la Betica.

Durando a primera metat d'o sieglo V, os visigodos, a o costato d'os romans, libroron una luita contina cuentra os vandalos e os suebos. A Tarraconense remanió chus dominación romana, pero a Val d'Ebro fue victima d'os bagaudas qui espulloron a rechión. En o 443, o magister utriusque militiae Merobaudes engalzó a-saber-las clicas e las redotó en Araciel. Istos bagaudas yeran formatos por banditos de diversos orichens, a ormino repuntatos por os vascons u os suebos: Requiario, rei d'os suebos, espulla, entre o 449 e o 452 a Val d'Ebro e se fa amo de Zaragoza e anexiona Leida. A la demanda de l'emperador Avito, lo rei visigodo Teodorico II escachó a os suebos amán d'Estroga, a o canto d'o río Órbigo en o 456.

Manimenos, Ricimero, patricio d'os romans, se debarró de l'emperador Avito en o 457 e fizo aclamar a Machorián. Iste, repuntato por o suyo magister militum, Echidio, se'n enfiló enta la Galia ta barallar cuentra os chermans: iste venció a os francos en o Rin, tollió León d'o Roine a os burgundios e Arlet a os visigodos, qui no se consideroron pas federatos dende a expulsión d'Avito. A la fin, Machorián fue asasinato en o 461 por Ricimero: Echidio refusó de reconoixer a o nuevo emperador, entre que os visigodos, menatos por Ewrico, aprofeitoron isto ta estendillar lur reino enta o norte dica la Loira e enta o sud por Hispania: A Hispania romana, que subsistiba en a Tarraconense, disparixió allora de traza definitiva.

Edat Meya[editar | modificar o codigo]

Se veiga Aragón en a Edat Meya

O periodo visigotico[editar | modificar o codigo]

O regno visigodo[editar | modificar o codigo]

Evolución d'o regno visigodo dica o sieglo VI: En color roya: Regno de Tolosa enta o 415; En colors narancha e carne: Amplaria entre o 415 e o 476; En color carne: Territorio tresbatito en Vouillé en o 507; En color verde: Conquiesta d'o regno suebo en o 575.

Ewrico regnó dende Tolosa, a on s'instaló a capital d'o Regno Visigodo. En o 475, se fizo atorgar oficialment por Chulio Nepot l'Aquitania Primera, a Narbonense Primera e Hispania. Asinas, iste estendilló a suya dominación sobre una gran parti d'a Peninsula Iberica, en particular, aprés o 476, quan fue estronato o zaguer emperador román d'Occident, Romulo Augustulo.

A conquiesta d'a peninsula continó durando as decadas e os sieglos siguients. As rechions que conforman Aragón son, en efecto, un puesto d'enantada enta territorios controlatos por os vascons, qui saqueyaban y espullaban a Val d'Ebro alta dende lurs bases, como Pamplona. Independents dende a metat d'o sieglo V, no fuoron a la fin vencitos que en o 581 por o rei Leovichildo, qui marcó a suya victoria con a fundación d'una ciudat, Victoriaco. L'Aragón actual s'ubica igualment cuentra o territorio franco, que nomás que os Pirinés lo desepara, encara que as incursions francas se feban mas bien en Septimania: se trobaban, manimenos, guarnicions visigodas a o luengo d'a cordelera d'os Pirinés.

Población e administración visigodas[editar | modificar o codigo]

División administrativa d'a Espanya visigotica arredol de l'anyo 700.

Encara que os visigodos heban escomenzato a establir-sen en Espanya dende as zaguerías d'o sieglo V, lur instalación estió relativament limitata, debito a lur feble numero, en o norte d'a Castiella actual, entre lo Tacho e l'Ebro. O norte d'Espanya no estió pas una rechión de triga ta istas poblacions chermanicas e a cultura i remaniba fundament romana.

Os reis visigodos no tocoron pas a división administrativa heredata de l'Imperio Román. Ta lo gubierno d'istas provincias se designoron duques (duces en latín) u contes (comites en latín). Ta l'administración relichiosa se trigoron bispes: asinas se troba un bispe de Turiaso (actual Tarazona, unatro d'Osca (actual Uesca) e unatro de Ceasaraugusta (actual Zaragoza). En ista zaguera ciudat se desembolicoron a-saber-los concilios: en o 592, chus o bispato de Maximo y en o 691, l'unico concilio de ran nacional en no haber-se celebrato en Toledo, chus o bispato de Valedero. Entre os bispes mas importants d'a ciudat se troban Sant Braulio, alumno e amigo d'Isidoro de Sevilla, que as suyas Etimolochías remató y escribió un Elochio; e Samuel Tajón, succesor e continador d'o precedent, antimás d'amigo d'Euchenio III de Toledo, a qui heba conoixito en o Reyal Monesterio de Santa Engracia en Zaragoza.

A fin d'o regno visigotico[editar | modificar o codigo]

O reinato de Wamba marca o escomencipio d'un periodo de dificultatz, particularment grieus en o norte d'o regno; a Septimania e os vascons se sulevoron en o 673.

En o 711, una expedición d'arabes e de berbers musulmans trescruzoron o Estreito de Chibraltar e redotoron a lo rei Rodrigo en a Baralla de Guadalete en chulio. Os visigodos tramenoron en resistir, pero en o 714, Zaragoza ya yera estata encorralata e presa. Os musulmans, plegatos dica o Pireneu, en fizon d'enrestidas mesmo dillá d'iste; Tolosa estió enrestita en o 718 e a Septimania conquiesta en o 719.

Dominación arabe (sieglo VIII e primerías d'o XI[editar | modificar o codigo]

A conquiesta musulmana d'o 711 (imachen en francés).
Al-Andalus en o 750, quan cayó o Califato Omeya de Domás (imachen en castellán).

Periodo omeya (sieglo VIII e IX)[editar | modificar o codigo]

A Tarraconense, como o conchunto d'Espanya, pasó a estar chus a dominación omeya d'o Califato de Domás. A xerbigada d'os omeyas por os abbasís en Orient Meyo hubo como conseqüencia la emancipación d'Espanya; Abderramán I se refuchió en Espanya e s'apropió de Cordoba en o 756, a on se proclamó emir.

A implementación d'o poder arabe en l'actual Aragón prevocó l'adhesión d'una parti de l'aristocracia local, a on as conversions a lo islam son numerosas entre os muladís. O millor eixemplo ye o d'o Conte Casio, noble visigodo qui gubernaba una rechión arredol de l'Ebro, entre Tarazona, Exeya d'os Caballers e Nachera. Iste se fizo vasallo d'os omeyas e alzó los suyos dominios. O clan d'ell, qui prenió lo nombre de Banū Qāsī, augmentó lo suyo poder durando lo sieglo VIII gracias a l'emparo que os suyos miembros dioron a os emirs de Cordoba.

A muerte de Roldán, miniatura d'as Grans Cronicas de Francia (en francés Grandes Chroniques de France), de Jean Fouquet.

Sobre tot, as rechions de l'actual Aragón constituyoron un puesto estratechico, en estar en a muga con o regno d'os Francos, dillá o Pireneu. Zaragoza devino, chus o nombre de Saraqusta (en arabe سرقسطة, en hebreu סרקסטא), en capital d'una d'as cinco provincias d'Al-Andalus e siede d'un valí, chunto con Cordoba, Toledo, Merida e Narbona. En o 777, Sulayman ben al-Arabí, valí de Barcelona, angluziando de prener a suya independencia, pidió aduya a o rei franco Carlos Magno. Iste li prometió una alianza con o valí de Zaragoza, Husayn; e con o de Uesca, Abu Taur de Uesca. En o 778, un exercito se metió en marcha enta Zaragoza, pero una revuelta d'os saxons en o norte e o refús de Husayn de chusmeter-se obligoron a Carlos Magno a retirar o suyo exercito. As tropas de Carlos Magno s'apoderoron de bells prisioners, entre ells Sulayman, sinse dandaleo entregato por os suyos amigos, pero os suyos dos fillos, Aysun ben al-Arabí et Matruh ben Sulayman al-Arabí, obtuvon a liberación de lur pai. Fue durando lo viache de tornada quan l'exercito de Carlos Magno fue enrestito en Roncesvals por os vascons e a on Roldán, duque d'a Marca de Bretanya, trobó a muerte. A la fin, Sulayman tornó ta Zaragoza a on, en o 780, fue asasinato por o suyo antigo aliato Husayn, qui se chusmetió a o cheneral Tsalaba ben Obaid, fidel a Abderramán, en o 781.

Durando lo reinato d'o succesor d'Abderramán, Hixam I, a Val d'Ebro en conoixió tamién de revoltinas, que l'emir tuvo que ir a desarmar en Tortosa e Zaragoza. Hixam aprofeito ta fer-ne d'enrestidas cuentra os regnos cristians que menazaban as mugas de l'emirato: en o 791, enristió Castiella e Asturias; en o 793, forachitó a los francos de Chirona e de Narbona; en o 795, s'apoderó d'Estroga. En o 796, a muerte de Hixam prevocó un chito de violencia. Alifonso II d'Asturias, tío d'o nuevo emir Al-Hakam I, e o valí de Barcelona se trobó con Carlos Magno e li proposoron d'encetar una intervención dillá d'o Pireneu. Fue su fillo Loís I o Piadoso qui decidió d'encetar en o 798 una guerra e s'apoderó de Barcelona, entre que Hakam heba de concarar-se, en a Val d'Ebro, con os Banū Qāsī, pero tamién cuentra os banditos berbers qui habitaban as montanyas y espullaban os lugars.

Os Banū Qāsī (entre os sieglos VIII e IX)[editar | modificar o codigo]

A Peninsula Iberica, con o dominio d'os Banū Qāsī en a tuca de lur poder, en o 850 (mapa en espanyol).

Musa ibn Fortún, nieto d'o conte Casio, exerció lo suyo poder sobre a parti superior d'a Val d'Ebro (Exeya, Tudela, Tarazona, Borcha, Arnedo...) dica las proximerías de Zaragoza. Iste condicionó a suya aduya a Hixam I a truca de que iste zaguero se retirase d'a rechión de Said ibn al-Husayn, a qui ell mesmo combatió e mató. Aprés, s'apoderó de Zaragoza, antis d'estar acotolato a la suya vegada por un amanato de Husayn de Zaragoza.

Os Banū Qāsī en mantuvon de buenas relacions con lurs vicins cristians de Navarra dica o punto de que Musa ibn Fortún s'acomodó en o 784 con Onneca, vidua d'o conte de Bigorra Enneco Ximéniz e mai d'Enneco Ariesta, qui devino mas tardi o primer rei de Pamplona. Os vinclos familiars entre os Ariesta, reis de Pamplona, e os Banū Qāsī s'enfortioron encara mas con o matrimonio entre Assona, filla d'Enneco Ariesta e Musa ibn Musa. As familias d'os reis de Pamplona e d'os Banū Qāsī s'aduyaban mutuament a-saber-lo e se repartioron o poder en o norte d'Espanya. En o 799, os vascons a favor d'os carolinchios asasinoron a o gubernador de Pamplona, Mutarrif I ibn Musa, chirmán de Musa ibn Musa.

Ista familia arribó a lo zenit d'o suyo poder con Musa ibn Musa. Consiguioron augmentar a suya autonomía, enfortindo encara con os Ariesta cuentra l'emir de Cordoba Abderramán II, en o 843. Dica a meyatos d'o sieglo IX, os exercitos de l'emir n'efectuoron d'expedicions punitivas freqüents dica lur reconciliación. Musa II venció a os cristians en a Baralla d'Albelda en o 852. Musa II se fizo clamar allora «tercer rei d'Espanya», a o costato d'o rei d'Asturias e de l'emir de Cordoba. En o 852, o suyo gubierno s'estendillaba dende as tierras de Tudela, Zaragoza, Calatayú e Daroca tro a Calamocha. Fue nombrato vali d'a Marca Superior, cuentra os regnos cristians. Iste intervino en a rechión de Uesca e metió a su fillo Lubb II ibn Musa como vali de Toledo en o 859.

En o 871, Lubb -con sus chirmans Ismail ibn Musa, Mutarrif II ibn Musa e Fortún II ibn Musa- se sublevoron: Lubb e Ismail ocuporon Zaragoza, Mustarrif dentró en Uesca e Fortún conquirió Tudela. Acto contino, l'emir de Cordoba, Mohamed I, aduyato por os Banu Tuchib, organizó una expedición cuentra os fillos de Musa.

As redotas, e dimpuesas as disensions, menoron a os quatre chirmans Banū Qāsī enta la perdición: Mutarrif fue executato e Lubb debió concarar a rebelión de Fortún e d'Ismail. Durando lo primer quarto d'o sieglo X, os Banū Qāsī tresbatioron lurs posicions en a Val d'Ebro a favor de linaches competidors como os Banu Tuchib.

O surtimiento d'o Condato d'Aragón (entre os anyos 780 e 1035)[editar | modificar o codigo]

Monesterio de Sant Per de Ciresa, centro cultural d'o Condato d'Aragón.
Monesterio de Sant Hadrián de Sasau, primera seu episcopal d'Aragón.

En o 780, os francos, aprofeitando-ne de disensions entre os musulmans, s'apoderoron d'a ciudat de Chaca, tornando a ficar o piet a o sud d'o Pireneu por primera vegada en a rechión dimpués de 60 anyadas. En o 802, Aureolus devino lo primer conte d'a rechión con o titol de «conte de Chaca». Quan iste s'amortó, o titol contal tornó ta Aznar I Galindez. O nombre d'«Aragón» aparixió por vez primera en o 828, quan o chicot condato prenió lo nombre d'o río que lo trescruza, l'Aragón, e d'o suyo afluent, l'Aragón Subordán. Iste condato d'Aragón, durando a primera metat d'o sieglo IX, remanió en a orbita carolinchia, a que yera connectata a traviés d'a Val d'Echo e o Puerto de Somport. Ista dependencia se torna de nuevo en a demba relichiosa: o Monesterio de Sant Per de Ciresa, fundato en ista epoca, yera chus obediencia benedictina: a suya importancia creixió e devino lo centro cultural d'o condato.

Durando lo sieglo IX, a influencia carolinchia recula a favor d'os suyos vicins ibericos: o rei de Pamplona, Enneco Ariesta, intervién en as guerras de succesión d'o condato, entre que o conte Aznar II Galindez acomoda su filla Sancha con o walí de Uesca, Muhammad al-Tawil. A esbandidura d'o Regno de Pamplona enta lo sud empacha, manimenos, e de traza considerable, l'abance d'iste chicot condato, car li tallaba as rotas d'a reconquiesta.

A muerte d'o conte Galindo II Aznarez sinse fillo lechitimo prevocó o reparto d'as d'as suyas tierras: Sobrarbe pasó ta su filla Toda, qui s'acomodó con Unfredo Bernat, conte de Ribargoza; entre que su filla Andregoto Galindez levó l'Aragón propriament dito ta lo rei de Pamplona García Sánchez I en o 925. Aragón, dependient d'o Regno navarro, se consideró allora una mena de sinyoría particular, «tierra d'os sinyors aragoneses», enfilata por un conte qui obedeixeba a lo rei de Pamplona. D'istos contes, o primero fue un fillo ilechitimo d'o defuncto conte.

Chino-chano, o Condato d'Aragón se desembolicó a ran cultural. Os exemplos de l'arte de repoblación (mal dito mozarabe) se multiplicoron. O Monesterio de Sant Chuan d'a Penya, fundato por relichiosos qui heban dixato Zaragoza -ocupata ista por os moros- devino un foco de cultura cristiana enfilata enta l'ideal d'a Reconquiesta e enta la reintroducción d'o rito hispano-visigotico en a liturchia. En o 922, os bispes d'Aragón, a vegadas ditos «bispe de Chaca» u «de Uesca», s'instaloron en a Val de Borau. Istos establioron lur residencia en a-saber-los monesterios importants, como Sant Chuan d'a Penya, Sant Per de Ciresa u Sant Hadrián de Sasau.

En 1015, o rei de Navarra Sancho III entregó lo Condato de Aragón a su fillo ilechitimo Remiro. Iste acto n'haberba d'importancia vente anyos mas tardi, quan iste rei morió en 1035.

Edat Muderna[editar | modificar o codigo]

Se veiga Aragón en a Edat Muderna

Edat Contemporania[editar | modificar o codigo]

Se veiga Aragón en a Edat Contemporania

Notas e referencias[editar | modificar o codigo]

  1. Christian Rico, Pyrénées romaines. Essai sur un pays de frontière (IIIe siècle av. J.-C.-IVe siècle ap. J.-C.) (en francés), Biblioteca de la Casa de Velázquez, nº 14, Madrit, 1997 (ISBN 9788486839741).

Vinclos externos[editar | modificar o codigo]