Historia d'Aragón

De Biquipedia
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Situación d'Aragón, comunidat autonoma d'a Espanya contemporania.
Portalada d'a obra historica de Cheronimo de Blancas, Aragonensium rerum comentarii, publicato en 1588 en Zaragoza per os fraires Lorient e Diego Robles. Se tracta d'una d'as primeras historias d'Aragón.

A presencia humana en as tierras que hue forman a Comunidat Autonoma d'Aragón data de fa quantos milenios, pero Aragón, como muitas d'as actuals rechions historicas, ye fruito d'a Edat Meya. O nombre d'Aragón apareixe por primera vegada en l'anyo 828.

A Historia d'Aragón prencipia con a invasión musulmana en o sieglo VIII. Dende allora iría enamplando as suyas mugas mientres os sieglos en os que primer fue Condato, dimpués Reino, e mes tardi Consello e Audiencia, dica constituir hue en día una Comunidat Autonoma, tot ixo a tamas de mancar d'unidat cheografica u natural, lingüistica e mesmo etnica.

En a Edat Meya se forcha e afinca l'Aragón actual. Os suyos prencipals pilars fuoron a Corona, as Cortz, a Deputación d'o Reino e o Dreito foral. Cabecera dende o sieglo XII d'una federación d'estatos d'entidat diversa, a Corona d'Aragón, o suyo peso especifico fue eslanguindo china a chana adintro d'ella dica plegar a l'Edat Muderna, quan s'integró en un encara mes centralizato Reino d'Espanya, cal sinyalar que en 1412 en o Compromís de Casp a dinastia que escomencipió a reinar, per muerte d'o zaguero hereu d'a casa anterior estio a casa castellana d'os Trastamara.

Dende l'incident de 1591, anyada quan Felipe II d'Espanya mata a o chusticia d'Aragón, Don Chuan V de Lanuza, dica o sieglo XVIII, anyada de 1707 quan fuoron proclamatos os Decretos de Nueva Planta, Aragón fue trafegando china chana totz os suyos dreitos, fueros e atras particulatz historicas que heba conseguiu con o paso d'as anyadas.

A Guerra d'o Francés proporcionó enchaquias de reactivación. Mientres o sieglo XIX os carlistas, que miroron adeptos ta la suya causa en ista tierra, ofreixioron a retornar pasatas libertatz forals.

Asinas o sieglo XX, en a etapa republicana, o sentimiento rechionalista agafa mayors cotas, pero a Guerra Civil espanyola borró totz os prochectos autonomicos.

O rechimen franquista adormió as ansias aragonesistas que hue, reforzatas, intentan acucutar.

Prehistoria[editar | editar código]

Se veiga Aragón en a Prehistoria

Periodo paleolitico[editar | editar código]

O Paleolitico en Aragón (ortografía d'as normas graficas de l'aragonés de 1987).

Os testimonios mes antigos de vida humana en Aragón se'n remuntan ta l'epoca d'as glaciacions, en o Pleistoceno meyo, fa bells 600 000 anyos, durando lo Paleolitico Inferior. Istas poblacions en dixoron de testimonios d'artesanía achelense. Se son trovatos bifaces de pedrenya e fendidors de quarcita, en particular en as faixas de Sant Blas en Teruel, en a zona de Cauvaca en Casp, en o Barranco d'Arbolitas amán de Borcha e tamién en a redolada de Calatayú, en a zona de Miedes. A val de Xalón en ye allora una zona a-saber-lo abundant.

Mientres a glaciación de Würm, arredol d'o 80 000 a.C., aparixió un nuevo tipo humán en ista rechión, l'hombre de Neandertal. Muitas restas humanas, como caixals, se son trobatas en as Esplugas d'os Moros de Gabasa, amán de Uesca. Durando lo Paleolitico Meyo se desembolicó a cultura d'o Musteriense, que remanió dica o 40 000 a.C., aproximatament. Ista se caracteriza per o treballo d'a pedrenya en forma de punta, rasqueta e de dients, pero igualment per un important treballo d'o ueso. Os puestos mes conoixitos son o d'o Covacho Eudoviches d'Alacón en Teruel, a d'a Fuent d'o Trucho en Colungo e as d'as Esplugas d'os Moros de Gabasa.

En o Paleolitico Superior, que escomencipia arredol d'o 40 000 a.C., aparixioron dos nuevas culturas: a Solutrense e a Magdaleniense. A Solutrense ye particularment bien representata en a Espluga de Chaves, en Bastarás, a on se son trobatas puntas ta cusir, radederas e burils. A cultura Magdaleniense nos n'ha dixato d'obchectos en ueso, como de sagaillas, u d'en piedra, como de microlitos. A crapa e o conello sembla estar os animals mes cazatos per istos hombres.

Periodo epipaleolitico[editar | editar código]

As restas de l'Epipaleolitico, entre o sietén e o cinquén milenio a.C., se concentran en o Baixo Aragón. Os obchectos microliticos se fan mes numerosos, entre que a decoración ye cada vegada mes cheometrica, emplegando-ne de formas de trianglos, trapezios e semilunas.

L'habitat se gosa fer a o largo de paretes cantalosas poco fundas, enfilato enta o sol e dominando os ríos Matarranya e Algars. Os puestos prencipals son os d'os dos abrigallos d'as Botiguería d'os Moros e os d'Els Secans en Mazalión en a provincia de Teruel; e os puestos d'a Costalena en Maella, d'El Serdà e d'o Sol de la Pinyera en Favara en a provincia de Zaragoza. A economía d'istas poblacions contina estando esencialment depredadera, alazetata en a caza, a pesca e a collita.

Periodo neolitico[editar | editar código]

O Neolitico en Aragón.

En a primera metat d'o cinquén milenio antis de Cristo aparixió una nueva traza de vida alazetata en una economía de productors, conoixedors de l'agricultura e d'a ganadería, que continan cazando-ne d'animals como una actividat complementaria.

A existencia de molins de man, de piedra dura, atestiguan l'actividat d'a moltura, d'a mesma traza que bellas estrals pulimentatas presentan en o tallo racadas d'estar-se emplegatas como ixuelas ta fainas agricolas.

Se troban restas neoliticas en as Sierras Exteriors Uescanas y en o Baixo Aragón.

Protohistoria[editar | editar código]

Periodo calcolitico[editar | editar código]

O periodo calcolitico se caracteriza per dos fenomens: a multiplicación d'as construccions megaliticas e a extensión d'a cultura d'o vaso campaniforme. Os megalitos mes importants s'observan en as montanyas exteriors y en as altas vals pirinencas.

Edat de Bronze[editar | editar código]

Fegura femenina de terracota, d'a Edat d'o Bronze final, entre o 650 e 500 a.C., trovato en Fuents d'Ebro.

En a espluga d'o Moro d'Olbena se son trobatas puntas de flechas en ueso, que datan d'os sieglos XVI e XV antis de Cristo e que son os millors eixemplos d'o Bronze antigo.

O Bronze meyo n'ha furnito d'importants chacimientos en a comarca de Monzón, con mes de 200 estrals pulimentatas amán d'os puestos d'o tozal Marcullo, Pialfor, Conchel, Morilla e o tozal Franché. As ceramicas son eslavatas, a vegadas decoratas con chicotz bolos sobre l'ansa. Os obchectos metalicos se multiplican con punchons rectangulars, punyals triangulars e rebladuras. A intensa actividat agricola ye enfortita per l'important numero de falces de pedrenya. Igualment se son trobatos puestos habitatos en o curso baixo d'a Cinca, amán d'os ríos Sosa e Alcanadre.

Os zaguers periodos d'a Edat d'o Bronze final, arredol d'o 1 100 a.C., se caracteriza per a cultura d'os campos d'urnias. Se tracta de poblacions indoeuropeas, orichinarias d'o centro d'Europa, qui se mezcloron con as poblacions mediterranias. Istos incineraban lurs muertos y en ficaban as cenisas en urnias funerarias. Eixemplos n'existen en a espluga d'o Moro en Olbena, a Masada del Ratón en Fraga e o Cabezo de Monleón en Casp. A fuga d'a metalurchia se caracteriza per l'augmento d'os moldes de fundición que se son trobatos en puestos habitatos.

Edat de Fierro[editar | editar código]

Edat Antiga[editar | editar código]

Se veiga Aragón en a Edat Antiga

Edat Meya[editar | editar código]

Se veiga Aragón en a Edat Meya

Edat Muderna[editar | editar código]

Se veiga Aragón en a Edat Muderna

Edat Contemporania[editar | editar código]

Se veiga Aragón en a Edat Contemporania

Vinclos externos[editar | editar código]