Historia d'Aragón

De Biquipedia
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Situación d'Aragón, comunidat autonoma d'a Espanya contemporania.
Portalada d'a obra historica de Cheronimo de Blancas, Aragonensium rerum comentarii, publicato en 1588 en Zaragoza per os fraires Lorient e Diego Robles. Se tracta d'una d'as primeras historias d'Aragón.

A presencia humana en as tierras que hue forman a Comunidat Autonoma d'Aragón data de fa quantos milenios, pero Aragón, como muitas d'as actuals rechions historicas, ye fruito d'a Edat Meya. O nombre d'Aragón apareixe por primera vegada en l'anyo 828.

A Historia d'Aragón prencipia con a invasión musulmana en o sieglo VIII. Dende allora iría enamplando as suyas mugas mientres os sieglos en os que primer fue Condato, dimpués Reino, e mes tardi Consello e Audiencia, dica constituir hue en día una Comunidat Autonoma, tot ixo a tamas de mancar d'unidat cheografica u natural, lingüistica e mesmo etnica.

En a Edat Meya se forcha e afinca l'Aragón actual. Os suyos prencipals pilars fuoron a Corona, as Cortz, a Deputación d'o Reino e o Dreito foral. Cabecera dende o sieglo XII d'una federación d'estatos d'entidat diversa, a Corona d'Aragón; o suyo peso especifico fue eslanguindo china a chana adintro d'ella dica plegar a l'Edat Muderna, quan s'integró en un encara mes centralizato Reino d'Espanya. Cal sinyalar que en 1412 en o Compromís de Casp a dinastia que escomencipió a reinar, per muerte d'o zaguero hereu d'a casa anterior estio a casa castellana d'os Trastamara.

Dende l'incident de 1591, anyada quan Felipe II d'Espanya mata a o chusticia d'Aragón, Don Chuan V de Lanuza, dica o sieglo XVIII, anyada de 1707 quan fuoron proclamatos os Decretos de Nueva Planta, Aragón fue cedendo china chana totz os suyos dreitos, fueros e atras particulatz historicas que heba conseguiu con o paso d'as anyadas.

A Guerra d'o Francés en proporcionó d'enchaquias de reactivación. Durando lo sieglo XIX, os carlistas, que miroron adeptos ta la suya causa en ista tierra, ofreixioron a retornar pasatas libertatz forals.

Asinas en o sieglo XX, en a etapa republicana, o sentimiento rechionalista agafa mayors cotas, pero a Guerra Civil espanyola borró totz os prochectos autonomicos.

O rechimen franquista adormió as langarias aragonesistas que huei, reforzatas, preban d'acucutar.

Prehistoria[editar | editar código]

Se veiga Aragón en a Prehistoria

Periodo paleolitico[editar | editar código]

O Paleolitico en Aragón (ortografía d'as normas graficas de l'aragonés de 1987).

Os testimonios mes antigos de vida humana en Aragón se'n remuntan ta l'epoca d'as glaciacions, en o Pleistoceno meyo, fa bells 600 000 anyos, durando lo Paleolitico Inferior. Istas poblacions en dixoron de testimonios d'artesanía achelense. Se son trovatos bifaces de pedrenya e fendidors de quarcita, en particular en as faixas de Sant Blas en Teruel, en a zona de Cauvaca en Casp, en o Barranco d'Arbolitas amán de Borcha e tamién en a redolada de Calatayú, en a zona de Miedes. A val de Xalón en ye allora una zona a-saber-lo abundant.

Mientres a glaciación de Würm, arredol d'o 80 000 a.C., aparixió un nuevo tipo humán en ista rechión, l'hombre de Neandertal. Muitas restas humanas, como caixals, se son trobatas en as Esplugas d'os Moros de Gabasa, amán de Uesca. Durando lo Paleolitico Meyo se desembolicó a cultura d'o Musteriense, que remanió dica o 40 000 a.C., aproximatament. Ista se caracteriza per o treballo d'a pedrenya en forma de punta, rasqueta e de dients, pero igualment per un important treballo d'o ueso. Os puestos mes conoixitos son o d'o Covacho Eudoviches d'Alacón en Teruel, a d'a Fuent d'o Trucho en Colungo e as d'as Esplugas d'os Moros de Gabasa.

En o Paleolitico Superior, que escomencipia arredol d'o 40 000 a.C., aparixioron dos nuevas culturas: a Solutrense e a Magdaleniense. A Solutrense ye particularment bien representata en a Espluga de Chaves, en Bastarás, a on se son trobatas puntas ta cusir, radederas e burils. A cultura Magdaleniense nos n'ha dixato d'obchectos en ueso, como de sagaillas, u d'en piedra, como de microlitos. A crapa e o conello sembla estar os animals mes cazatos per istos hombres.

Periodo epipaleolitico[editar | editar código]

As restas de l'Epipaleolitico, entre o sietén e o cinquén milenio a.C., se concentran en o Baixo Aragón. Os obchectos microliticos se fan mes numerosos, entre que a decoración ye cada vegada mes cheometrica, emplegando-ne de formas de trianglos, trapezios e semilunas.

L'habitat se gosa desembolicar a o largo de paretes cantalosas poco fundas, enfilato enta o sol e dominando os ríos Matarranya e Algars. Os puestos prencipals son os d'os dos recuestos d'as Botiguería d'os Moros e os d'Els Secans en Mazalión en a provincia de Teruel; e os puestos d'a Costalena en Maella, d'El Serdà e d'o Sol de la Pinyera en Favara en a provincia de Zaragoza. A economía d'istas poblacions contina estando esencialment depredadera, alazetata en a caza, a pesca e a collita.

Periodo neolitico[editar | editar código]

O Neolitico en Aragón.

En a primera metat d'o cinquén milenio antis de Cristo aparixió una nueva traza de vida alazetata en una economía de productors, conoixedors de l'agricultura e d'a ganadería, que continan cazando-ne d'animals como una actividat complementaria.

A existencia de molins de man, de piedra dura, atestiguan l'actividat d'a moltura, d'a mesma traza que bellas estrals pulimentatas presentan en o tallo racadas d'estar-se emplegatas como ixuelas ta fainas agricolas.

Se troban restas neoliticas en as Sierras Exteriors Uescanas y en o Baixo Aragón.

Protohistoria[editar | editar código]

Periodo calcolitico[editar | editar código]

O periodo calcolitico se caracteriza per dos fenomens: a multiplicación d'as construccions megaliticas e a extensión d'a cultura d'o vaso campaniforme. Os megalitos mes importants s'observan en as montanyas exteriors y en as altas vals pirinencas.

Edat de Bronze[editar | editar código]

Fegura femenina de terracota, d'a Edat d'o Bronze final, entre o 650 e 500 a.C., trovata en Fuents d'Ebro.

En a espluga d'o Moro d'Olbena se son trobatas puntas de flechas en ueso, que datan d'os sieglos XVI e XV antis de Cristo e que son os millors eixemplos d'o Bronze antigo.

O Bronze meyo n'ha furnito d'importants chacimientos en a comarca de Monzón, con mes de 200 estrals pulimentatas amán d'os puestos d'o tozal Marcullo, Pialfor, Conchel, Morilla e o tozal Franché. As ceramicas son eslavatas, a vegadas decoratas con chicotz bolos sobre l'ansa. Os obchectos metalicos se multiplican con punchons rectangulars, punyals triangulars e rebladuras. A intensa actividat agricola ye enfortita per l'important numero de falces de pedrenya. Igualment se son trobatos puestos habitatos en o curso baixo d'a Cinca, amán d'os ríos Sosa e Alcanadre.

Os zaguers periodos d'a Edat d'o Bronze final, arredol d'o 1 100 a.C., se caracterizan per a cultura d'os campos d'urnas. Se tracta de poblacions indoeuropeas, orichinarias d'o centro d'Europa, qui se mezcloron con as poblacions mediterranias. Istos incineraban lurs muertos y en ficaban as cenisas en urnas funerarias. Eixemplos n'existen en a espluga d'o Moro en Olbena, a Masada del Ratón en Fraga e o Cabezo de Monleón en Casp. A fuga d'a metalurchia se caracteriza per l'augmento d'os moldes de fundición que se son trobatos en puestos habitatos.

Edat de Fierro[editar | editar código]

Escritura ibera. Un bronze d'o sieglo I a.C. trobato en a muga d'as actuals provincias de Soria e de Zaragoza.
Os pueblos d'Espanya en o 200 a.C.

A Edat de Fierro ye millor documentata. Os puestos anteriors continan estando ocupatos sinse interrupción. Mesmo as necropolis continan fendo honra a os ganaders, agricultors e artesanos d'o nuevo periodo.

L'actividat comercial, en particular con os fenicios, os etruscos e os griegos, se desembolicó y emparó a metalurchia d'o fierro. Os trastes e l'armamento se modernizoron e se perfeccionoron, como se puet cuaternar en os chacimientos de Piuró del Barranc Fondo e de San Cristóbal en Mazalión, que n'alzan de vasos d'estilo fenicio, u en Zaila e Calazeit, a on se son trobatos obchectos importatos de Creta.

En o sieglo VI a.C. coexistiban en Aragón sies grupos distinctos, que perteneixen a os grupos ibero, celta e aquitano: os vascons, os suesetans, os sedetans, os chacetans, os ilerchetz e os celtibers citeriors.[1] Totz istos yeran grupos iberizatos, sedentarios, instalatos en lugars fixos. Os exemplos mas acucutatos se troban en o Cabezo de Monleón y en a Loma de Brunos en Casp, en o Puntal en Fraga y en o Roquizal del Rullo en Favara.

O sistema social s'alazetaba en a colla familiar, constituita por bellas quatre cheneracions. As actividatz economicas yeran principalment l'agricultura e a ganadería. O poder yera exercito por un rei, rodiato por a población masculina que s'arroclaba en asambleya.

Edat Antiga[editar | editar código]

Se veiga Aragón en a Edat Antiga

Conquiesta punica[editar | editar código]

Expansión cartachinesa en Iberia entre lo 237 e lo 206 a.C. (mapa en francés).

A partir d'o 237 a.C., chus o mando d'Aníbal Barca, e dimpuesas de su choven Hasdrubal, os cartachineses s'ixeminoron rapedament por Espanya. Os ilercavons, os ilerchetz e os lacetans pasoron parcialment ta l'autoridat d'Hannibal Barca. Ista rechión devién una reserva de trigo, de metals preciosos e de soldatos apreciatos.

A partir d'o 219 a.C., Espanya devién o campo de batalla d'os romans e os cartachineses durando a Segunda Guerra Punica. En o 217 a.C., Publio Cornelio Scipión marcha contra la capital d'os ilerchetz, aliatos d'Hasdrubal, dimpuesas contra os lacetans, a qui vence. Pero a o cabo d'anyo, una vegada partitos os romans, Mandonio, rei d'os ilerchetz, subleva o suyo pueblo contra Roma e ixarrota os territorios d'os aliatos d'ells. Publio Cornelio esparrica istas clicas, pero ista sublevación torna a levar a Hasdrubal enta o norte de l'Ebro.

Os celtibers, por lur parti, ninvioron una delegación ta Publio Cornelio e facioron un alcuerdo. Roma los puixó ta enrestir o territorio cartachinés: preninoron por enrestida tres ciudatz e consiguioron dos victoria contra Hasdrubal, causando-ne arredol de 15 000 muertos e 4 000 prisioners.

A dificil conquiesta romana[editar | editar código]

En o 204 a.C., Cartago paró cuenta de que a guerra yera perdita e negoció con Scipión l'Africán. Ista acceptó as condicions que Scipión li imposó, entre as qualas yera l'albandono d'Espanya. En o 197 a.C., os territorios romans d'Espanya s'organizoron en dos provincias: a Hispania Ulterior e a Hispania Citerior, ista zaguera con capital en Tarraco. L'administración en pertocaba dos vegadas a l'anyo a dos pretors, encara que ista no yera perén efectiva.

Administración romana[editar | editar código]

Romanización[editar | editar código]

Eslanguida de Roma[editar | editar código]

Edat Meya[editar | editar código]

Se veiga Aragón en a Edat Meya

Edat Muderna[editar | editar código]

Se veiga Aragón en a Edat Muderna

Edat Contemporania[editar | editar código]

Se veiga Aragón en a Edat Contemporania

Vinclos externos[editar | editar código]

  • Christian Rico, Pyrénées romaines. Essai sur un pays de frontière (IIIe siècle av. J.-C.-IVe siècle ap. J.-C.) (en francés), Biblioteca de la Casa de Velázquez, nº 14, Madrit, 1997 (ISBN 9788486839741).