Cinco Villas

De Biquipedia
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Ta atros emplegos d'o toponimo Cinco Villas se veiga Cinco Villas (desambigación).
Cinco Villas
Comarca d'Aragón
Logo Zinco Billas.png
Uncastillo, Cinco Villas, Zaragoza.jpg
Anvista d'Uncastiello dende o castiello.
Capital
 •Municipios
Exeya d'os Caballers
31
Entidat
 •País
 •Provincia
Comarca
Flag of Aragon.svg Aragón
Zaragoza
Superficie
 •Total

3.062,5 km²
Población
 •Total
 •Densidat

32.669 hab.
10,667 hab./km²
Localización de Cinco Villas (Aragón).svg
Mapa de situación en Aragón
comarcacincovillas.es

Cinco Villas[1] ye una comarca aragonesa situada a lo norte d'a provincia de Zaragoza. Ye a comarca mayor d'Aragón.

Toponimia[editar | modificar o codigo]

As villas historicas que dan nombre a la comarca son Uncastiello, Taust, Sadaba, l'actual capital Exeya y l'antigua capital y que n'heba estato historicament Sos d'o Rei Catolico.

Cheografía[editar | modificar o codigo]

Cinco Villas ye una comarca cheograficament muit variada por estar la sola comarca aragonesa que s'estiende dende lo Prepireneu dica Ebro.[2]

En a part prepirenenca d'as Cinco Villas bi ha una representación d'as sierras prepirenencas exteriors y d'a depresión meya intrapirenenca.

La sola sierra prepirenenca exteriors d'as Cinco Villas ye la sierra de Santo Domingo,[3] que va dende lo pozo de Sant Marzal (Longars) dica lo río Galligo.[2]

La depresión meya intrapirenenca ye formada por unas sierras menors de molasas oligocenas (almendrón y piedra d'arena d'edat oligocena), entre vals y foyas escavadas en os salagons como la val d'Onsella.

La mes gran part d'a superficie d'as Cinco Villas ye en a depresión d'Ebro y bi ha tres sectors: semontano pirenenco, depresión presemontana y plataformas estructurals.

En o primer sector bi ha unas sierras modeladas en almendrons miocenos que fan de semontano d'a sierra de Santo Domingo, son las sierras de Penya, Uncastiello, Luesia y los monts de Biel.[2] Las sierra de Luna y d'Orés tamién fan part d'o semontano pirenenco,[2] ya tocando lo cabo norte d'a fondada d'as Cinco Villas igual como lo cabaixo d'a sierra d'Uncastiello.[4][2]

En o sector d'a depresión presemontana se troba la fondada d'as Cinco Villas, desauguada por los ríos Arba de Luesia, Arba de Biel, Riguel. En esta fondada bi ha un foco d'endorreísmo con vint lagunas y basas entre Sadaba y Exeya d'os Caballers, las mas grans han estau transformadas en estancas y entibos.[4]

En o sector d'as plataformas estructurals bi ha muelas y plataformas a menor altaria. Destacan la plana Negra y los Monts de Castellón. Adintro d'a fondada d'as Cinco Villas bi ha faixas fluvials y glacis.[4]

Mugas[editar | modificar o codigo]

Muga a l'ueste con Navarra, a l'este con a Plana de Uesca, a lo sud con a Ribera Alta d'Ebro, a comarca de Zaragoza y o Campo de Borcha y a lo norte con a Chacetania.

Historicament, Petiella d'Aragón (que hue fa parte de Navarra) perteneix a las Cinco Villas.

Luengas y parlas[editar | modificar o codigo]

En a més gran parte d'os lugars se charra un castellán con muitos aragonesismos en linia con l'aragonés occidental y l'ayerbense (la parla d'o vicín lugar de Morillo de Galligo ye l'ayerbense). En bell lugar d'o norte y noreste d'a comarca la chent més viella en los anyos 1980 encara conoixeba l'aragonés d'haber-lo sentito de chóvens pero ya no lo charraba. Sindembargo, Longars ye o lugar d'a comarca a on mas s'ha conservato l'emplego de l'aragonés y ye considerato por a Lei d'uso, protección y promoción d'as luengas propias d'Aragón como parte d'a zona d'utilización historica predominant de l'aragonés.

Territorio y población[editar | modificar o codigo]

Num.
Municipio
Superficie
(km²)
%
d'o total
Población
(2007)
%
d'o total
Altaria
(metros)
Lugars
1 Ardisa 27 0,89 86 0,26 433 Casas d'Esper, Sierra os Blancos.
2 Asín 18 0,59 111 0,34 584
3 Bagüés 30 0,98 33 0,01 890
4 Biel 130 4,27 221 0,67 785 Fuencalderas.
5 Biota 128 4,2 1.135 3,42 485 Malpica d'Arba.
6 Castellón de Val de Chasa 110 3,61 289 0,87 521
7 Castiliscar 40 1,31 360 1,84 493
8 Exeya d'os Caballers 609 20 16.935 51,02 320 Bardena, O Bayo, Escorón Alto, Escorón Baixo, Farasdués, Pinsoro, Rivas, O Sabinar, Santa Anastasia, a Valarenya.
9 Erla 19 0,62 434 1,31 425 Paúls
10 O Frago 33 1,86 115 0,35 629
11 Isuerre 20 0,66 45 0,14 661
12 Layana 3 0,1 116 0,35 486
13 Lobera d'Onsella 32 1,05 59 0,18 672
14 Longars 49 1,61 43 0,13 840
15 Luesia 126 4,13 416 1,25 810
16 Luna 308 10,11 855 2,58 477 Chúnez, Lacorvilla, Lacasta.
17 Marracos 17 0,56 114 0,34 688
18 Navardún 24 0,79 44 0,13 526 Gordués, Gordún
19 Orés 54 1,77 106 0,32 647
20 As Pedrosas 18 0,59 106 0,32 475
21 Piedratallada 22 0,72 167 0,50 423
22 Os Pintanos 79 2,59 43 0,13 809 Pintano, Undués-Pintano.
23 Puent de Luna 9 0,29 60 0,18 430
24 Sadaba 129 4,23 1.692 5,01 454 Alera.
25 Sierra de Luna 43 1,41 309 0,93 401
26 Sos d'o Rei Catolico 216 7,09 712 2,14 652 Barués, Campo Reyal, Castiello Barués Mamillas, Novellaco, Sofuentes.
27 Taust 405 13,29 7.489 22,51 270 Sancho Abarca, Santa Engracia.
28 Uncastiello 230 7,55 819 2,47 601
29 Undués de Lerda 43 1,41 64 0,19 633
30 Urriés 37 1,21 47 0,14 557 Viliella, Ruesta
31 Val Palmas 39 1,28 166 0,50 493
# Cinco Villas 3.047 33.196

Referencias[editar | modificar o codigo]

  1. (an) Los nombres de bellas comarcas historicas s'escriben sin articlo: Sobrarbe, Ribagorza, Cinco Villas, etc. "Gramática basica de l'aragonés", Estudio de Filología Aragonesa. Prensas de la Universidad de Zaragoza. Pach. 104. ISBN 978-84-1340-204
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 (es) Eduardo Viñuales Cobos: Red Natural de Aragón. Comunidad de Calatayud nº 33, 2007. p. 14.
  3. (es) Paloma Ibarra Benlloch: Marco geográfico y rasgos geomorfológicos de la comarca de las Cinco Villas. Publicau en Comarca de las Cinco Villas. Colección territorio, nº 25. Gobierno d'Aragón, Departamento de Politica Territorial, Chusticia y Interior, 2017. pp. 27-28.
  4. 4,0 4,1 4,2 (es) Antonio Higueras Arnal (coordinador): Geografía de Aragón Tomo I. Editorial Guara. pp 49-52.

Vinclos externos[editar | modificar o codigo]


 
Municipios d'a comarca de Cinco Villas
Ardisa | Asín | Bagüés | Biel | Biota | Castellón de Val de Chasa | Castiliscar | Exeya d'os Caballers | Erla | O Frago | Isuerre | Layana | Lobera d'Onsella | Longars | Luesia | Luna | Marracos | Navardún | Orés | As Pedrosas | Piedratallada | Os Pintanos | Puent de Luna | Sadaba | Sierra de Luna | Sos d'o Rei Catolico | Taust | Uncastiello | Undués de Lerda | Urriés | Val Palmas


 
Comarcas d'Aragón
Bandera d'Aragón
Alto Galligo · Andorra-Sierra d'Arcos · Aranda · Baixo Aragón · Baixo Aragón-Casp · Baixo Martín · Campo de Belchit · Campo de Borcha · Campo de Carinyena · Campo de Daroca · Chacetania · Cinca Baixa · Cinca Meya · Cinco Villas · Comarca Central · Comunidat de Calatayú · Comunidat de Teruel · Cuencas Meneras · Gúdar-Chabalambre · A Litera · Mayestrato · Matarranya · Monegros · Plana de Uesca · Ribagorza · Ribera Alta d'Ebro · Ribera Baixa d'Ebro · Sierra d'Albarrazín · Sobrarbe · Semontano de Balbastro · Tarazona y Moncayo · Xiloca · Val de Xalón