Idioma francés
O francés ye una luenga romance parlata en tota Francia, Múnegu y Luxemburgo, de traza monolingüe u bilingüe, y en bellas rechions de Belchica, Suiza, Andorra y Italia (Val d'Aosta) en Europa. En America ye tamién o idioma oficial de Canadá, Haití, Martinica, Guadalupe, Saint-Pierre y Miquelon, a Guayana Francesa y bellas comunidatz d'a isla de Dominica, Santa Lucía, a on se practica o dialecto criollo francés, se charra tamién de forma minoritaria en a Republica Dominicana, debito a la migración de haitians en busca de millors oportunidatz, y tasamén en a redolada mugán d'o estato d'Amapá (Brasil) con a Guayana Francesa. En o continent africán s'emplega en as antigas colonias de Francia y Belchica como a Republica Democratica d'o Congo (antigo Zaire), u Congo, Burkina Faso, Senegal, Guinea, Malí, Nícher, Burundi, Ruanda, Togo, Benín, Republica Centroafricana, Gabón, Costa de Vori, Madagascar, Chibuti, parti de Seychelles, Camerún, islas Comoras, Reunión, isla Mauricio y parti de Guinea Ecuatorial, Marruecos, Mauritania, Tunicia, Alcheria, Echipto, etcetra. En Asia s'emplega de forma minoritaria en Cambocha, Tailandia, Laos, Vietnam, India y en a Polinesia francesa, Nueva Caledonia, Vanuatu y Wallis y Futuna en Oceanía. En Estatos Unitos s'emplega un dialecto criollo (cajun) en o estato de Loisiana. Dica fa unas anyadas yera o idioma diplomatico por exelencia.
Contenius
Fonetica[editar | editar código]
Vocalismo[editar | editar código]
O sistema vocalico de partida en a evolución dende o latín ta o francés ye o sistema vocalico d'o latín vulgar u sistema qualitativo italico que en l'aragonés y as atras luengas galo-romances y ibero-romances[1]. Manimenos as vocals d'o francés amuestran una diferent evolución pendendo si a silaba ye libre u trancada, a l'egual que en as atras luengas d'Oil[2].
A Ĭ curta evolucionó ta oi[1] en silaba libre:
- SĬTE > soif ("sete").
- FĬRE > foi ("fe").
- PĬLE > poil ("pelo").
- PĬPER > poivre ("pebre").
- PĬRA > poire ("pera").
A Ē luenga latina evoluciona ta oi[1] en silaba libre:
- VĒLU > voile ("velo").
- HABĒRE > avoir ("haber", "tener").
- HABĒBAT > avoit > avait ("heba", tercera presona singular d'o pasato imperfecto d'indicativo)
- Sufixo de formación vechetal -ĒTUM, -ĒTA > -oi, -oie (sufixo -et(o), -eta).
- CREDĒRE > croire ("creyer").
- TĒLA > toile ("tela").
O diptongo oi evolucionó ta /óe/ primero, en o sieglo XIII ta /oé/, y en o sieglo XVI ya existiba una pronunciación en /uá/ que se fació normativa dimpués d'a Revolución Francesa[1].
A Ĕ curta latina evolucionó ta ie en silaba libre[1] dando resultaus pareixius a los de l'aragonés:
As Ā luenga y Ă curta latinas se palatalizan en silaba libre esdevenindo una e. Esto representa una d'as diferiencias mes importants entre francés y occitán[1].
A Ŏ curta latina evolucionó ta eu en silaba libre:
Se sabe que primero a Ŏ curta esdevinió una o ubierta, que dimpués diftongó en uó. O diftongo uó disimiló ta ué, que remató fusionando-se con o diftongo eu en una /ö/ que se representa ortograficament como eu, de fueras de silabas con c y g[1].
A Ō luenga latina en silaba libre evolucionó ta eu
Se sabe que primero diptongó en -ou-, que dimpués se disimiló en eu, que remató fusionando-se con o diftongo ué en una /ö/ que se representa ortograficament como eu[1].
A Ŭ curta latina en silaba libre evolucionó ta eu:
A Ū luenga no amuestra evolucions diferents en situacions de silaba libre u trancada, en os dos casos se produce la suya palatalización ta /ü/ d'acuerdo con una tendencia present en o galo-romanz[2].
Consonantismo[editar | editar código]
En o consonantismo destaca a lei fonetica por a que o francés y atras luengas d'oil palatalizan o fonema /K/ d'a silaba latina inicial CA-, quedando una africada representada graficament como una ch-[1]
- CAPUT > chief (francés antigo) > chef (en aragonés antigo teneba o cognato "cabo").
- CANE > chien ("can").
- CAPRA > chèvre ("cabra").
- CARRU > char ("carro").
- CABALLU > cheval ("caballo").
- CANTARE > chanter ("cantar").
- CAMERA > chambre ("cambra").
Esto tamién s'observa en a evolución d'a cheminada latina -CC-:
- BŬCCA > bouche ("boca").
- SICCA > sèche ("seca").
- VACCA > vache ("vaca").
- *BRECCA (amprau d'o francico breka) > brèche ("breca").
As consonants oclusivas intervocalicas latinas sonoras -B-, -D-, -G- y xordas -P-, -T- y -K- tienden a desapareixer:
- PRECARE > prier ("pregar").
- NEGARE > nier ("negar").
- SETA > soie ("seda").
Bi ha una epentesi de consonant-puent en os grupos consonanticos secundarios con m, n, l, ss como primer elemento, y en os grupos -m'l- y -n'l-, grupos consonanticos cambian por estar mes familiars os grupos consonanticos latins -MBR- (en UMBRA), -STR- (en FENESTRA), u romances -ndr- (en fendre), -mbl- (en ambler) y -ngl- (en ongle).[1]
- NUMERU > *NUMRO > nombre.
- CINERE > *CINRE > cendre.
- SIMULARE > *SIMLARE > sembler.
- ESSERE > estre > être.
- ESPINULA > espingle > épingle.
Bi ha un accento de frase que reemplaza l'accento tonico d'as parolas[2].
Ortografía[editar | editar código]
O digrafo -ou- representa o fonema /u/ dende o sieglo XIII, representando una grafía compatible entre a pronunciación real y l'anterior pronunciación en /o/ sistema vocalico d'o latín vulgar.
O digrafo -ai- representa os fonemas /ɛ/ y /e/ dende que en francés antigo tardano (zaguers d'o sieglo XIII), se produció un cambio fonetico que transformó o diftongo /ai/ de parolas como fait ("feito" < FACTUM) y palais ("palacio" < PALATIVM) en /ɛ/. En francés antigo se distinguiba parolas como fait y palais de ele ("ala"), cler ("claro"), manimenos en francés meyo los representoron como aile y clair pa dar-lis un aspecto mes pareixiu a lo latín ALA y CLARU.
O digrafo /ai/ tamién representa o fonema nasal /ɛ̃/ en parolas como sain ("sano") y faim ("fambre") que en latín teneban una A seguida de nasal y que no se desnasalizoron en francés meyo como plaine ("plana").
En cheneral no se pronuncia as consonants finals de fueras d'as C, F, L y R finals, y encara bi ha casos en que no se pronuncian:
A -l final no se pronuncia si va debant d'una consonant nasal: blanc ("blanco") y en parolas como estomac ("estomago") y tabac ("tabaco").
A -f final no se pronuncia en parolas como clef ("clau") y nerf ("niervo"). En as parellas boeuf-boeufs y oeuf'-oeufs ("buei"-"bueis" y "uego"-"uegos") se pronucia en singular pero no en plural.
A -l final no se pronuncia en parolas como cul, fils ("fillo"), gentil, persil y Renault. En cil se pronuncia pero no en sourcil ("cella").
A -r final no se pronuncia en as parolas monsieur ("sinyor"), messieurs y gars y en as parolas rematadas en -er, de fueras d'amer ("amargo"), cuiller ("cullara"), enfer ("infierno"), fer ("fierro"), hiver ("hibierno"), mer ("mar"), ver ("cuco"), hier ("ahier"), y fier ("orguelloso").
Morfolochía[editar | editar código]
Numero gramatical[editar | editar código]
O plural se fa en francés anyadendo una -s a la parola en singular[3] como en atras luengas romances, con a diferencia que en a historia fonetica d'o francés esta -s final s'ha dixau de pronunciar, lo que suposa que a parola singular y plural sigan homofonas. Oralment o singular y o plural homofonos se distinguen por l'uso d'os articlos que los acompanyan, que no tienen formas de singular y plural homofonas.
Bi ha plurals irregulars que no siguen a regla cheneral:
- Parolas rematadas en -s[3], -z y -x.
- Un repas→des repas.
- Un gaz→des gaz.
- Parolas rematadas en -al, que fan plurals en -aux[3]:
- Un cheval→des chevaux ("un caballo"→"(uns) caballos").
- Un général→des généraux ("un cheneral"→"(uns) chenerals").
- Un journal→des journaux ("un diario"→"(uns) diarios").
- Manimenos también bi ha plurals regulars de parolas rematadas en -al como narvals, carnavals, finals, fanals, banals.
- Parolas rematadas en -ail[3]. Bi ha muitas parolas que fan o plural regular, como détail→détails, pero tamién unas quantas que fan plurals irregulars en -aux como aspirail, bail, corail, émail, fermail, gemmail, soupirail, travail, vantail, ventail, vitrail:
- Un travail→des travaux ("un treballo"→"(uns) treballos").
- Parolas rematadas en -ou. A mes gran part siguen a regla cheneral (un clou-des clous), pero bi'n ha belunas como bijou, caillou, chou, genou, hibou, joujou, pou y ripou que fan plurals irregulars en -oux, indicaus por a regla mnemotecnica Viens mon petit chou sur mes genoux, ne fais pas joujou avec mes bijoux, jette plutôt des cailloux à ce vieux hibou plein de poux.:
- As parolas rematadas en -eu, -au[3] y -eau fan plurals irregulars en -aux, de fueras de bleu, pneu, feu, émeu, landau, sarrau y o peix lieu.
- Bi ha parolas muito diferents en plural:
- Un oeil→des yeux ("un uello"→"(uns) uellos").
Morfolochía verbal[editar | editar código]
En francés se considera que bi ha tres conchugacions: a primera conchugación en -er, a segunda conchugación en -ir con cherundios en -issant y a tercera conchugación, con tres seccions. En a tercera conchugación a primera sección ye acabada en -oir, atra acabada en -re y atra acabada en -ir pero con cherundios en -ant.
A primera conchugación francesa en -er ye una continación d'a primera conchugación latina en -ARE. Presenta una variant representada por verbos como lever con una è ubierta en formas rizotonicas (je lève, tu lèves, ecetra). Os verbos remataus en -ger (bouger, changer, juger, mélanger, partager y rédiger) presentan irregularidatz ortograficas en a primera presona plural d'o present (mangeons). Os verbos remataus en -yer (payer, essayer, employer, encara que no envoyer) presentan irregularidatz otrograficas en as primeras y segundas presonas plurals d'o present (payons, payez). Os verbos en eler (appeler, épeler, rappeler) y -eter (jeter) presentan irregularidatz ortograficas en estas mesmas presonas (appelons, appelez).
A segunda conchugación francesa en -ir ye una continación d'a quatrena conchugación latina en -IRE. A l'egual que en aragonés y catalán presenta una variant "pura" y una variant "incoativa". Manimenos a diferencia de l'aragonés a variant incoativa representada por verbos como finir (cognato de "feneixer") ye mayoritaria y a variant pura minoritaria (verbos partir, ouvrir, courir, servir, dormir, mourir). O verbo tenir ye un verbo irregular sin formas incoativas que provién d'a segunda conchugación latina pero que presenta o modelo d'o verbo venir.
A sección de verbos en -oir d'a tercera conchugación francesa ye a continación d'a segunda conchugación latina en -ĒRE (verbos devoir, pouvoir, voir, vouloir, prevoir, s'asseoir, valoir). O verbo pleuvoir ye un caso de verbo d'a tercera conchugación latina que pasó a esta conchugación. O verbo savoir pasó dende a tercera conchugación latina a la segunda ya en latín tardano u romanico primitivo.
Os verbos remataus en -dre provienen d'a tercera conchugación latina en -ĔRE (infinitivos esdrúixols) y bi n'ha tres modelos. O modelo de vendre (attendre, défendre, descendre, entendre, perdre', rendre, répondre), o modelo en prendre (apprendre, comprendre, surprendre) y o modelo en peindre (craindre, éteindre, plaindre). Este tercer modelo tien relación en aragonés con os verbos remataus en -nyer (planyer, tanyer, chunyir).
Os verbos remataus en -aître como connaître, disparaître, naître, reconnaître provienen d'a tercera conchugación latina en -ĔRE y se relacionan en aragonés con os verbos incoativos d'a segunda conchugación en aragonés (conoixer, desapareixer, naixer, reconoixer).
Bi ha verbos remataus en -aire (plaire, se taire) que provienen d'a segunda conchugación latina.
Sintaxi[editar | editar código]
Oracions negativas[editar | editar código]
A negación en o francés se consigue principalment con locucions adverbials encomenzadas por ne, entre as que destaca a locución ne...pas, que tamién existe en aragonés pero con un uso muito mes restrinchiu. Tamién bi ha formas d'expresar dobles negacions con a parola ni.
Oracions condicionals[editar | editar código]
As oracions condicionals en francés se diferencian d'as oracions condicionals de l'aragonés, de l'occitán, y d'atras luengas romances occidentals en no fer servir o subchuntivo[2]. En cuenta d'o subchuntivo, se fa servir o indicativo[4] en as oracions condicionals hipoteticas y en as oracions condicionals hipoteticas de pasau.
- Si je le savais je te le dirais (oración condicional hipotetica con o pasau imperfecto d'indicativo).
- Si sabese te'l dirí (oración condicional hipotetica en chistabín con o pasau imperfecto de subchuntivo).[5]
- Si je l'avais su, je te l'aurais dit (oración condicional hipotetica de pasau con o pasau plusquamperfecto d'indicativo).
- Si l'hese sabido, te l'habrí dito (oración condicional hipotetica de pasau en chistabín con o pasau pluscuamperfecto de subchuntivo).[5]
Referencias[editar | editar código]
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 (es) Heinrich Lausberg: Lingüistica romanica. Tomo I fonetica Editorial Gredos. pp 221-235, pp 318-320, p 417.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 (fr) Pierre Bec: La langue occitane. Presses universitaires de France, 1973. Colection Que sais-je?, pp 18-23, p 25, pp 28-29.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 (fr) Jacky Girardet, Jean-Marie Cridlig: Panorama Plus 1 Méthode de français. Santillana, Clé international, 1996, pp 177-178.
- ↑ (fr) Ludivine Glaud, Yves Loiseau, Elise Merlet: Grammaire essentielle du françáis. B1. Les Éditions Didier, 2015, p 223.
- ↑ 5,0 5,1 *(es) Brian Mott: El Habla de Gistain. Instituto de Estudios Altoaragoneses, 1989 pp 77
Vinclos externos[editar | editar código]
| Luengas oficials d'a Unión Europea | ||
|---|---|---|
| Alemán | Anglés | Bulgaro | Castellán | Checo | Danés | Eslovaco | Esloveno Estonio | Finés | Francés | Griego | Hongaro | Irlandés | Italián | Letón | Lituán Maltés | Neerlandés | Polaco | Portugués | Rumán | Sueco |
||
| Fuent: Pachina oficial d'a UE | ||
| Luengas oficials d'as Nacions Unitas | ||
|---|---|---|
| Anglés • Arabe • Castellán Chinés • Francés • Ruso |
||
| Fuent: Pachina oficial d'a ONU | ||
| Luengas romances | ||
|---|---|---|
| Aragonés | Arrumán | Astur-leyonés | Castellán | Catalán | Corso incluindo o gallurés | Chodigoespanyol | Dalmata | Francés incluindo o diasistema d'as luengas d'oïl con o Borgonyón, Campanyés, Franco-Contés, Galó, Lorenés, Normando (Guernesiés, Jèrriais y Anglo-normando), Petavín-Santonchés, Picardo y Valón | Francoprovenzal | Friulán | Gallego | Istriot | Istrorrumán | Italián | Ladín | Ligur | Lombard | Meglenorrumán | Napolitán | Occitán incluindo o gascón y l'aranés | Piemontés | Portugués | Rumanch | Rumán | Sardo incluindo o sasarés | Secilián | Venecián | ||