Ir al contenido

Brasil

De Biquipedia
Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la Ortografía de l'aragonés de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla.
Articlo d'os 1000
Republica Federativa de Brasil
República Federativa do Brasil
Bandera de Brasil Escudo de Brasil
(En detalle) (En detalle)
Lema nacional: Ordem e Progresso
(Portugués; Orden y Progreso)
Himno nacional: Hino Nacional Brasileiro
Situación de Brasil
Situación de Brasil
Capital
 Población
 Coordenatas
Brasilia
3.055.149 (2020)
15°45′S 47°57′W
Mayor ciudat São Paulo
Idiomas oficials Portugués
Forma de gubierno Republica federal
Luiz Inácio Lula da Silva
Geraldo Alckmin
Independencia
Declarata
Reconoixita
de Portugal
7 de setiembre de 1822
29 d'agosto de 1825
Superficie
 Total
 % augua
Mugas
Posición 5º
8.514.876 km²
0,65%
120,3
Población
 Total (2022)
 Densidat
Posición 6º
214.828.540
24,87 hab/km²
PIB (PPA)
 Total (2008)
 PIB per capita
Posición 9º
$1,981 trillons
$10,325
Moneda Real
Chentilicio Brasilero/a[1]
Zona horaria UTC -2 a -5
Dominio d'Internet .br
Codigo telefonico ++ 55
Prefixo radiofonico
Codigo ISO
Miembro de: OEA, ONU, Mercosur, CSN, ALADI, SELA, CPLP

A Republica Federativa de Brasil (en portugués República Federativa do Brasil) ye o país mas gran de Sudamerica y o cinqueno estau mas gran d'o mundo en termins d'amplaria territorial. A suya población ye de 205.002.000 habitants en una superficie de 8.514.876 km² (ye decir, o 47% d'a superficie total d'America d'o Sud), con una densidat de población de 22 hab/km². Encara que Brasil ye o cinqueno país mas poblato d'o mundo, ye tamién uno d'os países con menor densidat de población, en estar semidesertica a mayor parte d'o país.

Brasil tien zonas mugants con toz menos dos d'os países sudamericans, Chile y Ecuador. Muga: a o norte con Venezuela, Colombia, Guyana, Surinam y Guayana Francesa; a o sud con Archentina, Uruguai y Paraguai; a l'este con l'Oceano Atlantico; y a l'ueste con Bolivia y Perú.

A capital nacional ye Brasilia, que substituyó a Río de Janeiro en 1960. Politicament, Brasil ye una Republica, estando l'actual president d'o país Luiz Inácio Lula da Silva. Brasil declaró a suya independencia de Portugal o 7 de setiembre de 1822 formando l'Imperio de Brasil, y Portugal reconoixió ista declaración d'independencia o 29 d'agosto de 1825.

En estar una antiga colonia portuguesa, Brasil ye l'unico país d'America d'o sud a on se charra o portugués, encara que tamién se charran luengas indichenas, trobando-se muitas en situación de periglo. A relichión d'a mayor parte d'os brasileros ye o Cristianismo catolico (ye o país con mayor porcentache d'habitants catolicos d'o mundo), encara que tamién bi ha una important presencia d'a Ilesia Evanchelica.

A ciudat brasilera con mayor nomero d'habitants ye São Paulo, con una población total de mas de 10 millons d'habitants; Rio de Janeiro, con mas de 6 millons; Salvador, Belo Horizonte y Fortaleza, con mas de 2 millons; y Recife, Curitiba, Belém, Porto Alegre, Manaus y Goiânia, totas con mas d'1 millón d'habitants.

A metat norte d'o país ye formata por a cuenca hidrografica d'o río Amazonas, encara que a parte sud de Brasil fa parte d'a cuenca hidrografica d'o Río d'a Plata, con os ríos Paraguai, Paraná y Uruguai. Antiparte, una parte d'as suyas auguas fluvials desauguan en l'oceano Atlantico, que ye a muga oriental de Brasil. A mayor altaria de Brasil ye o Pico da Neblina, con 2.993 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

Cheografía

[editar | modificar o codigo]

Brasil ocupa cuasi la metat d'a superficie terrestre d'America d'o Sud (47,7 %), incluindo una extensa aria a lo largo d'a suya costa oriental y gran parte de l'interior d'o continent. Fa muga a lo sud con Uruguai; a lo sud-ueste con Archentina y Paraguai; a l'ueste con Bolivia y Perú; a lo nord-ueste con Colombia; y a lo norte con Venezuela, Guyana, Surinam y la rechión francesa d'ultramar d'a Guayana Francesa. Comparte buega con toz os países sudamericans, fueras d'Ecuador y Chile.

Brasil ye lo cinqueno país mas gran d'o mundo y lo tercer mas gran d'America, con una superficie total de 8.515.767,049 km2, incluindo-ie 55.455 km2 d'augua.

A topografía brasilenya tamién ye diversa y incluye pueyos, montanyas, planas, tierras altas y sabanas. Gran parte d'o terreno se troba entre los 200 y los 800 metros d'altaria. A prencipal aria de tierras altas ocupa la mayor parte d'a metat sud d'o país.

Brasil poseye un sistema fluvial denso y complexo, un d'os mas extensos d'o mundo, con ueito cuencas hidrograficas prencipals, totas as cuals desembocan en l'Atlantico. Entre los ríos prencipals se troban l'Amazonas (o mas gran d'o mundo en volumen d'augua), o Paraná y lo suyo prencipal afluyent, l'Iguazú, os ríos Negro, São Francisco, Xingu, Madeira y Tapajós.

Brasil va estar habitau per cuantos pueblos indichenas antis d'o desembarque de l'explorador portugués Pedro Álvares Cabral en 1500. Estió reclamau y colonizau per Portugal, que importó africans esclavizaus pa treballar en as plantacions. Brasil remanió como colonia dica 1815, cuan estió elevau a lo rango de reino uniu con Portugal dimpués d'o traslado d'a cort portuguesa ta Río de Janeiro.

O principe Pedro de Braganza declaró la independencia d'o país en 1822 y, dimpués de fer una guerra contra Portugal, establió l'Imperio de Brasil. A primera constitución brasilenya, promulgada en 1824, establió una lechislatura bicameral, agora denominada Congreso Nacional, y consagró prencipios como la libertat de relichión y de prensa, pero conservó la esclavitut, que estió abolida gradualment a lo largo d'o sieglo XIX dica la suya abolición definitiva en 1888.

Brasil se convirtió en una republica presidencialista dimpués d'un golpe d'estau melitar en 1889. Una revolución armada en 1930 metió fin a la Primera Republica y levó a lo poder a Getúlio Vargas. Encara que en primeras se comprometió con a gubernabilidat democratica, Vargas asumió poders dictatorials dimpués d'un autogolpe d'Estau en 1937, lo que marcó l'inicio de l'Estado Novo, dende lo cual supervisó la participación de Brasil en a Segunda Guerra Mundial.

A democracia se restablió dimpués d'o derrocamiento de Vargas en 1945. Una dictadura melitar autoritaria surtió en 1964 con o refirme d'Estaus Unius y gubernó dica 1985, dimpués d'o cual se reprenió lo gubierno civil. A constitución actual de Brasil, promulgada en 1988, lo define como una republica federada democratica.

L'8 de chinero de 2023, seguidors de l'anterior president Jair Bolsonaro asaltan simultaniament as seus d'o poder executivo, d'o poder chudicial y d'o poder lechislativo, en espullando-las y causando-ie destruccions, en un acto que muitos observadors califican como un intento de golpe d'estau.[2]

Organización politico-administrativa

[editar | modificar o codigo]
Ta mas detalles, veyer l'articlo Organización politico-administrativa de Brasilveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].
Congresso Nacional.

O territorio de Brasil se troba dividito administrativament en 26 estaus, amás d'un Districto Federal.

UF Sigla Capital Rechión
1 Acre AC Rio Branco Norte
2 Alagoas AL Maceió Nord-este
3 Amapá AP Macapá Norte
4 Amazonas AM Manaus Norte
5 Bahia BA Salvador Nord-este
6 Ceará CE Fortaleza Nord-este
7 Espírito Santo ES Vitória Sud-este
8 Goiás GO Goiânia Centro-Ueste
9 Maranhão MA São Luís Nord-este
10 Mato Grosso MT Cuiabá Centro-Ueste
11 Mato Grosso do Sul MS Campo Grande Centro-Ueste
12 Minas Gerais MG Belo Horizonte Sud-este
13 Pará PA Belém Norte
14 Paraíba PB João Pessoa Nord-este
15 Paraná PR Curitiba Sud
16 Pernambuco PE Recife Nord-este
17 Piauí PI Teresina Nord-este
18 Rio de Janeiro RJ Rio de Janeiro Sud-Este
19 Rio Grande do Norte RN Natal Nord-este
20 Rio Grande do Sul RS Porto Alegre Sud
21 Rondônia RO Porto Velho Norte
22 Roraima RR Boa Vista Norte
23 Santa Catarina SC Florianópolis Sud
24 São Paulo SP São Paulo Sud-Este
25 Sergipe SE Aracaju Nord-este
26 Tocantins TO Palmas Norte
27 Districto Federal DF Brasília Centro-Ueste
Mapa de Brasil.
Mapa de Brasil

Prencipals rechions metropolitanas

[editar | modificar o codigo]

As prencipals arias metropolitanas de Brasil son:

Rechión Metropolitana Población en 2019
São Paulo 21.734.682
Rio de Janeiro 12.644.321
Belo Horizonte 5.944.892
Brasilia 4.406.341
Porto Alegre 4.256.800
Recife 3.999.817
Fortaleza 3.969.507
Salvador 3.929.209
Curitiba 3.600.073
Campinas 3.251.293
Goiânia 2.606.931
Manaus 2.549.078
Belém 2.309.481
As rechións metropolitanas con mas de 2.000.000 d'habitants IBGE.

Cheografía humana y sociedat

[editar | modificar o codigo]
A feijoada ye lo plato nacional d'a cocina brasilera.

O cristianismo ye la relichión predominant en o país, estando lo catolicismo la mayor denominación. Brasil tiene a mayor población catolica d'o mundo.

A cultura central de Brasil deriva d'a portuguesa, a resultas d'os fuertes vinclos colonials con l'Imperio portugués.[3] Entre atros influxos, os portugueses introducioron l'idioma portugués, o catolicismo romano y los estilos arquitectonicos colonials. A cultura brasilenya tamién recibió un fuerte influxo d'as culturas y tradicions africanas, indichenas y europeas no portuguesas.[4]

Cualques aspectos d'a cultura brasilera se veyioron influenciaus per as contribucions d'immigrants italians, alemans y d'atros europeus, asinas como de chaponeses, chodigos y arabes que arriboron en gran numero a lo sud y lo sud-este de Brasil durant os sieglos XIX y XX.[5] Os indichenas amerindios influyioron en a luenga y a gastronomía brasileras; y os africans influyioron en l'idioma, a gastronomía, a mosica, a danza y a relichión.

A gastronomía brasilera vareya considerablement seguntes a rechión, lo que refleixa la variada mestura de poblacions indichenas y immigrants d'o país. Isto ha creyau una cocina nacional marcada per a preservación d'as diferencias rechionals. Cualques d'as birollas brasileras mas conoixidas son a feijoada, considerada lo plato nacional d'o país; y lo churrasco, una mena de barbacoa que a ormino se sirve a l'estilo rodízio. Atras birollas rechionals incluyen lo beijú, o feijão tropeiro, o vatapá, a moqueca, a polenta (d'a cocina italiana) y l'acarajé (d'a cocina africana). A bebida nacional ye lo café; a cachaça ye lo licor autoctono de Brasil. A cachaça se destila d'a canya de zucre y ye l'ingredient prencipal d'o cóctel nacional, a caipirinha.[6]

Combate de jiu-jitsu brasilenyo.

L'esporte mes popular y practicato por a población de Brasil ye o fútbol, atros esportes como o basketbol, o voleibol, o futbol sala, l'automovilismo y os esportes de luita tanto que ha originado nuevas especializades como o vale-tudo, a capoeira y el jiu-jitsu brasilenyo. Tamien ye destacable as artes marcials mixtas (MMA) que son tamién son muito populars en zaguerias.

Instalacions esportivas

[editar | modificar o codigo]
Complexo esportivo de Maracaná.

D'entre as instalacions esportivas d'o país destaca o Complexo Esportivo de Maracaná, en o cual ye situau o Estadio de Maracaná que ye o mas gran y representatiu estadio d'o país, estió o mas gran d'o mundo y ye an chuga a selección de Brasil de fútbol os suyos partius como local.

Competicions esportivas

[editar | modificar o codigo]

D'entre as competicions polisportivas organizadas por Brasil o en Brasil cal destacar a ciudat brasilera de Rio de Janeiro que estió a siede d'os Chuegos Olimpicos de 2016 y d'os Chuegos Panamericanos de 2007. En São Paulo os Chuegos Panamericanos de 1963 .

Brasil estió a seu d'a Copa Mundial de Fútbol de 1950 y a Copa Mundial de Fútbol de 2014 y d'a Copa America de Futbol en as anyadas 1919, 1922, 1949, 1989 y 2015.

Chuegos Olimpicos

[editar | modificar o codigo]

Brasil ye representau en os Chuegos Olimpicos per o Comité Olimpico Brasilenyo, creau en 1914 y reconoixiu per o Comité Olimpico Internacional en 1935.[7]

En os Chuegos Olimpicos de Verano ha participau en 23 edicions, estando a suya primera presencia en Anvers 1920, dende alavez o país ha obteniu un total de 150 medallas en as edicions de verano: 37 d'oro, 42 d'archent y 71 de bronce.[7]

En os Chuegos Olimpicos d'Hibierno ha participau en nueu edicions, estando Albertville 1992 a suya primera participación en estes Chuegos. Lo país no ha aconseguiu garra medalla en as edicions d'hibierno.[7]

A ciudat brasilera de Rio de Janeiro estió a siede d'os Chuegos Olimpicos de 2016.[8]

Referencias

[editar | modificar o codigo]
  1. (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
  2. (es) Invasión violenta de partidarios de Bolsonaro en las sedes de los tres poderes en Brasil: "Es un intento de golpe de Estado", en o diario El Mundo.
  3. (en) Teresa A. Meade (2009). A Brief History of Brazil. Infobase Publishing. p. 146. ISBN 978-0-8160-7788-5.
  4. (en) David Levinson (1998). Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook. Greenwood Publishing Group. p. 325. ISBN 978-1-57356-019-1.
  5. (en) Jeffrey Lesser (2013). Immigration, Ethnicity, and National Identity in Brazil, 1808 to the Present. Cambridge University Press. pp. 150–55. ISBN 978-0-521-19362-7.
  6. (en) Bayor, Ronald H. (2011). Multicultural America: An Encyclopedia of the Newest Americans. Georgia Institute of Technology. p. 181. ISBN 978-0-313-35786-2.
  7. 1 2 3 (en) «Brasil en los Juegos Olímpicos». olympedia.org.
  8. (en) «Brasil». Sitio web d'o COI .

Vinclos externos

[editar | modificar o codigo]


Estaus d'America d'o Sud
Archentina | Bolivia | Brasil | Chile | Colombia | Ecuador | Guyana | Paraguai | Perú | Surinam | Uruguai | Venezuela
Dependencias: Aruba | Cheorchias d'o Sud | Curaçao | Guayana Francesa | Islas Malvinas | Sandwich d'o Sud | Sint Maarten