Pai

O pai[1] (d'o latín <PATER) ye o prochenitor de sexo masculino d'una criatura. L'individuo de partida, en relación a su pai, se diz que ye «fillo» u «filla» d'él.
En aragonés de traza cheneral recibe o nombre de «pai», documentau amplament en dialectos que va dende l'ansotano[2] dica las variedaz ribagorzanas de Campo[3] y de Vall de Benás, pero en baixorribagorzano s'emplega pare,[1][4][5] y en cheso s'ha documentau a variant padrei. Tamién existe a forma mas etimolochica padre.[1][nota 1]
Como atras denominacions de parentesco en aragonés, o posesivo que se le mete adebant ye o posesivo atono (mi, tu, su) por lo regular:[6] mi pai, tu pai, etc. y no pas o posesivo tonico cheneral de l'aragonés que, anque tamién s'emplega bella vez, ye muito menos común: o mío pai, lo tuyo payot,[7] etc. Iste fenomeno gramatical que nomás afecta a os parentescos ye bien descrito en ansotano,[2] en benasqués,[8] en baixorribagorzano,[9] en cheso y en as parlas de Sobrarbe.[7][10]
L'apelativo afectuoso en aragonés ye papa[1] u papá[1] y, como atros apelativos familiars, no lieva nunca articlo definiu:
- No sé si a papá le fará goyo.
- Papá m'ha dito que venise.
Pai / padre
[editar | modificar o codigo]En o dominio lingüistico de l'aragonés i hai zonas amplas an que a parabla s'habría perdiu u s'habría deixau d'usar fa tiempos substituida por o posible castellanismo lexico «padre», como por eixemplo en os semontanos, en Viello Sobrarbe y en a Fueva,[11] an que no se guarda recordo que se decise «pai» pero manimenos existe a parabla derivada «paíno».[11] En atras zonas d'Aragón padre podría no estar un castellanismo sino la evolución local d'o latín <pater. En scripta aragonesa medieval se troba a-saber-los eixemplos de que se gosaba emplegar «padre».
Antiparte, en o que ye l'Alto Aragón, amás amás s'ha de contar con a importancia d'a parabla «Padre» en a liturchia catolica, factor de castellanización perén, que podría guardar bella relación con a erosión que ha padeixiu a forma «pai» en a luenga que se charra agora.
Notas
[editar | modificar o codigo]- ↑ Con a variant padri
Referencias
[editar | modificar o codigo]- 1 2 3 4 5 (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
- 1 2 BARCOS, Miguel Ánchel, El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago; Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007. ISBN 978-84-8094-058-0
- ↑ MASCARAY SIN, Bienvenido, Vocabulario del habla de Campo (Ribagorza, Huesca); Prensas Universitarias de Zaragoza + Xordica Editorial. Zaragoza, 2013. ISBN 978-84-96457-87-4
- ↑ TURMO MUR, Vicente, Vocabulario de Graus en www.LaBullanga.com; Consultau lo 16 d'abril de 2021.
- ↑ ARNAL PURROY, Mª Luisa, Diccionario del habla de la Baja Ribagorza Occidental -Huesca-; Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2003. ISBN 84-8094-052-2
- ↑ NAGORE LAÍN, Francho, Gramática de la Lengua Aragonesa (5ª Ed.); Mira Editores. Zaragoza, 1989. ISBN 84-86778-16-6
- 1 2 LOZANO SIERRA, Chabier, Aspectos Lingüísticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). p. 95; Institución «Fernando el Católico» + Prensas Universitarias de Zaragoza + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2010. ISBN 978-84-8094-062-7
- ↑ SAURA RAMI, José Antonio, Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas. pp. 143-144; Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2003. ISBN 84-7820-679-5
- ↑ ARNAL PURROY, Mª Luisa. El habla de la Baja Ribagorza occidental; pp. 269-270. Institución «Fernando el Católico», 1998. ISBN 84-7820-402-4
- ↑ LOZANO SIERRA, Chabier y SALUDAS BERNAD, Ánchel Loís, Aspectos morfosintácticos del belsetán (aragonés del valle de Bielsa); pp. 39-40. Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions + Ayuntamiento de Bielsa. Zaragoza, 2005. ISBN 978-84-8094-056-5
- 1 2 ROMANOS, Fernando y SÁNCHEZ, Fernando. L'Aragonés de A Fueba. Bocabulario y notas gramaticals. Consello d'a Fabla Aragonesa, 1999. ISBN 36-86036-68-2.