Polonia
De Biquipedia
| Rzeczpospolita Polska | |||||
|
|||||
| Lema nazional: | |||||
| Inno nazional: Mazurek Dąbrowskiego | |||||
| Capital • Poblazión |
Barsobia 1.692.900 (2004) |
||||
| Mayor ziudat | Barsobia | ||||
| Idiomas ofizials | Polaco | ||||
| Forma de gubierno | Repuclica parlamentaria Lech Kaczyński Donald Tusk |
||||
| Independenzia • Cristianizazión • 1ª Republica • 2ª Republica |
966 1569 11 de nobiembre de 1918 |
||||
| Superfizie • Total • % augua |
Posizión 68º 312.685 km² 2,6% |
||||
| Poblazión • Total • Densidat |
Posizión 32º 38.557.984 124 ab./km² |
||||
| PIB (PPA) • Total (2005) • PIB per capita |
Posizión 21º US$ 669.000 millons US$ 17.482 |
||||
| Moneda | Zloty (PLN) | ||||
| Chentilizio | pakistaní | ||||
| Zona oraria • en berano |
UTC+1 UTC+2 |
||||
| Dominio d'Internet | .pl | ||||
| Codigo telefonico | +48 |
||||
| Prefixo radiofonico | 3ZA-3ZZ / HFA-HFZ / SNA-SRZ |
||||
| Codigo ISO | 616 / POL / PL | ||||
| Miembro de: UE, OTAN, ONU, OCDE, OSCE | |||||
Polonia (Polska) ye un país d'Europa Zentral que fa parte d'a Unión Europeya (UE), e tamién d'a OTAN, ONU, OCDE e OSCE.
A capital d'o país ye a ziudat de Barsobia. Polonia ye una republica, y o suyo President ye autualment Lech Kaczyński; o suyo primer menistro ye Donald Tusk.
[editar] Poblazión
A suya poblazión ye de 38.633.912 abitans (2004), en una superfizie de 312.685 km², con una densidat de poblazión de 123,5 ab/km².
[editar] Poblazión por nazionalidaz y etnias
S'estima que en 1990 os polacos etnicos yeran 36.700.000 d'os 37.930.000 abitants de Polonia, e s'estima que as minorías autoctonas no polacas que i eba en 1990 yeran 800.000 alemans, 190.000 belarrusos e 185.000 ucraineses. Os caxubos son uns pocos mils e son consideratos como polacos por o gobierno.
[editar] Mugas
Muga con Alemaña, Chequia, Eslobaquia, Ucraína, Belarrusia, Lituania e Rusia (probinzia de Kaliningrado), á más de con a mar Baltica.
[editar] Dibisión almenistratiba
Almenistratibament Polonia se trestalla en 16 rechions clamatas boibodatos, correnpondients á territorios istoricos:
- Barmia e Masuria (Warmińsko-Mazurskie).
- Baxa Silesia (Dolnośląskie).
- Cuyabia e Pomerania (Kujawsko-Pomorskie).
- Gran Polonia (Wielkopolskie).
- Lebus (Lubuskie).
- Lodz (Lódzkie).
- Lublin (Lubelskie).
- Mazobia (Mazowieckie).
- Opole (Opolskie).
- Chicota Polonia (Małopolskie).
- Podlaquia (Podlaskie).
- Pomerania (Pomorskie).
- Pomerania Ozidental (Zachodniopomorskie).
- Santa Cruz (Swiętokrzyskie).
- Silesia (Sląskie).
- Subcarpazia (Podkarpackie).
[editar] Istoria
[editar] Etnochenesis
A etnochenesis d'o pueblo polaco se troba en a fusión de tres tribus eslabas ozidentals d’a cuenca d’o río Bistula: os bislans d'a rechión de Cracobia, os silingos de Silesia e os polans de Posnania baxo l’autoridat común d’a dinastía Piast, fundata por o rei polán Mieszko I (960-992). Mieszko se combirtió a lo cristianismo en l’año 966 pa ebitar o una presión cristiana de signo chermanizador e posó un bispe en Poznan en l’año 968.
Boreslau o balient (992-1025) siguió ixa mesma politica y creyó un arzebispato en Gniezno, o que fa que Polonia siga una probinzia eclesiastica independient d’as probinzias eclesiasticas alemanas, dependendo dreitament de Roma. En 1025 consigue o reconoximiento d’o suyo títol reyal. A combersión d’os polacos a lo cristianismo creyó una falca cristiana que dixó solos a los bendos, que ya no podioron resistir a colonizazión alemana como enantes eban feito con brabura.
[editar] Sieglos XI, XII, XIII
En os sieglos XI e XII os suzesors de Boreslau iran repartindo-se o reino. En o sieglo XI os ataques d'os checos combinatos con una rebulta d'os polacos pagans obligoron a Casimiro I a fuyir d'o país. Casimiro I podió tornar ta Polonia con aduya d'os alemans, y cuan torna a reinar establix a capital en Cracobia, fendo una reorganizazión d'a ilesia con clero alemán e una reorganizazión d'o estato, treslatando o zentro politico dende Polonia a Gran enta Polonia a Chica, més a lo sur, en as antigas tierras d'os Crobates blancos. A fragmentazión politica d'os polacos permite que contine o abanze alemán, sobre tot en Silesia. A més os cristians alemans ocupan arias luent d'as tierras alemañas a lo norte de Polonia. Se creya o bispato de Riga en 1201 e s’organiza a orden d’os Portaespatas que prene o control de Libonia e Kurlandia. O duque Conrado de Mazovia fa benir a la Orden Teutonica pa que luite en Kulmerlandia cuentra os prutens, y en 1224 a Orden se i establexe pa combertir-los.
A l’este de Polonia os Estato de Kiev ye esminglanato en 12 prenzipatos, beluns d’os cuals son atacatos por os pueblos d’as estepas. Os cumans saqueyan Kiev en 1203. Dimpués d’os cumans os dueños d’as estepas son os mongols, que en 1239-1242 debastan Polonia e derrotan a un exerzito polaco-alemán en Legnica, enantes d’entrar en Ongría.
[editar] O sieglo XIV
A fins d'o sieglo XIII a disgregazión d'o reino fa que i aiga muita anarquía politica. Os mainates polacos (l'alta nobleza) son totpoderosos, os szlachta (baxa nobleza) son furos. A monarquía s’ha tornato electiba. A ilesia catolica mantién a unidat nazional e contina a presión alemana. Silesia ye adibita a lo Sacre Imperio, en 1308 a Orden Teutonica s’ha anecsionato Danzig e Pomerelia e ha tallato a Polonia l’azeso a la Mar Baltica.
Os zaguers Piast consiguiron adrezar a situazión: Ladislau o breu (1320-1333) e sobre tot Casimiro o Gran (1333-1370). Baxo o reinato de Casimiro o Gran Polonia recupera a prosperidat, aculle a inmigrants, espezialment chodigos forachitatos d’Alemaña (que esdebendrán un grupo etnico chodigo nuebo con un important paper en Polonia, os asquenazís). En 1349 Polonia s’exampla con o prenzipato rutén de Halicz u Galitzia. En a capital Cracobia se funda una unibersidat en 1364.
[editar] Unión Polaco-lituana
En 1386 se desbinió o casamiento reyal d'Eudobichis, filla d'o rei de Polonia Loís d'Anchú e lo gran duque Jogaila. Jogaila se combierte a lo catolizismo e fue esleito rei de Polonia con o nombre de Ladislau II Jagellón. Os lituans e os polacos s'eban unito pa fer frent un enemigo común, a Orden Teutonica e teneban como enemigos comuns tamién a os tartres d'a Mar Negra. En 1399 muere Eudobichis y o tratato de Bilna de 1401 establió o mantenimiento indefinito d'a unión presonal entre Polonia e Lituania. Ye o prenzipio d'a Unión Polaco-Lituana, en a que se respetaban as diferenzias entre os dos estatos, que yeran gobernatos por o mesmo rei. Esta nueba entidat representó en a suya epoca una potenzia important.
En o reinato de Ladislau II Jagellón (1386-1434) os polacos, lituans e rutens benzen a los caballers teutonicos (que eban ocupato Samotichia) en a Batalla de Tannemberg (1410). Baxo o reinato de Vytautas o Gran Ducato de Lituania s'estendilla dica plegar a la costa d'a Mar Negra.
Casimiro IV reinó dica 1492 e apoyó rebueltas cuentra os caballers teutonicos: d'os nobles polacos en Pomerelia, d'os burgueses de Prisia e d'os marins de Dánzig, (1454-1466) a guerra d’as treze añatas, que remata por a tratato de Torún, por o que Polonia recupera l’azeso a la Mar Baltica: a Orden Teutonica esdebién basalla d’o rei de Polonia e ha de zeder Pomerelia, Danzig e Varmia (Ermland).
L'apocheu d'a Unión Polaco-Lituana contina en o sieglo XVI. En ixe sieglo as amenazas esteriors, (alemans e tartres) son poco importants. A dinastía de Jogaila a sobent reina tamién en Ongría. En o estenso estato Polaco-Lituano bi ha una estabilidat e coesistenzia entre catolicos, ortococsos, protestants e chodigos. En o plan cultural bi ha una florata cultural, con penetrazión d’influyenzias d’o renaximiento italián. A nobleza rutena e lituana se polonizan.
A fins d’o sieglo XVI a Unión Polaco-Lituana encomienza a perder a echemonía en Europa Zentro-Oriental por a presenzia en a eszena de dos potenzias que son puyando: o Imperio Otomán e Moscobia, futuro Imperio Ruso.
- Os otomans prenen o control de Moldabia (que se disputaban Ongría e Polonia), e ye o mesmo Solimán o Magnifico qui la sozmete. Tamién a costa d'a Mar Negra caye en poder otomán. En 1475 conquieren o sur d'a Peninsula de Crimeya a los chenobeses que fan d'o Canato de Crimeya o suyo protectorato, e pa creyar un corredor terrestre en 1484 s'anecsionan Buchac (o sur de Besarabia, que yera d’o prenzipato de Moldabia) y en 1526 Jedisán, que Vytautas eba adibito un sieglo enantes a Litania. En o corredor terrestre de Buchac e Jedisán asientan nogais. Tamién en 1526 os otomans benzen a los ongaros en Mohacs e ocupan parte d’Ongría.
- Moscobia dixa de pagar tributo a los tartres en 1480 y encomienzan una espansión territorial: con Ibán III ocupan Viazma, Briansk, Novgorod Severski, Chernigov, e Basilio III prene Smolensko en 1514.
En a zona d'a Baltica a Orden Teutonica remata de desaparexer por a secularizazión da Orden en 1525, esdebenindo o suyo grant mayestre duque de Prusia e basallo d'o rei de Polonia. En Libonia a soluzión se retrasa e Ibán lo Terrible la imbadem ocupando en 1558 Narva e Dorpat. En 1561 se dezide un reparto: o grant mayestre Kettler esdebién duque de Curlandia e basallo d'o rei de Polonia, o estato polaco-lituán s'anecsiona a parte zentral (dita Libonia), e Suezia fa lo mesmo con Estonia, e Dinamarca con a isla de Osel, quedando pendient forachitar a los ocupants rusos.
[editar] A Unión de Lublin
Segismundo-Augusto estió o zaguer d’os Jogaila. En o suyo mandato o contesto cheopolitico d’a Unión Polaco-Lituana yera més perigloso y caleba reforzar o estato. En 1566 se creya a dieta de Lituania a imachen e semellanza d’as instituzions polacas. Tres añatas més tarde, as dos dietas se reunen en Lublin pa acordar un nuebo dispositibo. A nobleza de Lituania meridional (a zona poblata por rutens) crebaba negoziazions con a nobleza d’o norte de Lituania e demandaba a unión con a dieta polaca, feito que obtienen, e dimpués tamién fan os mainates d’o norte de Lituania. D’esta traza en 1569 se firma a Unión de Lublin, que establix una unión pa cutio con una unica corona, un sobirán esleito en común, conservando cadagún d’os dos estatos leis, tribunals, trasoro, exerzito, dinatarios, etz...pero os ziudadans de cada Estato tienen dreitos en l’atro. En 1596 Barsobia esdebién a capital unica d’o conchunto, sostituyindo a Cracobia e Bilna.
En ixos tiempos a reforma luterana s’estendillaba ascape entre as minorías alemanas y en bels meyos polacos. Dimpués d’o luteranismo s’estendillaba o calbinismo, plegando a tener como seguidors a un sesto d’a nobleza polaca, tanto a catolicos (o canziller Radziwill) como ortodocsos (os Czartoryski). Encara que i eba toleranzia a Ilesia Catolica reazionó y os chesuitas encabezoron una fuerte contrarreforma. En 1570 creyan un colechio en Bilna que será unibersidat en 1578 e dedican o suyo esfuerzo a l’amostranza, a predicazión y a edizión de libros (traduzión d’a biblia a lo polaco). Muitos nobles polacos tornan a lo catolizismo como os Radwizill. Entre os ortodocsos d’os países rutens se produzen combersions a lo calbinismo e lo catolizismo, lo que fa que en 1596 se reuna una asambleya de lo clero en Brest-Litovsk en a que deziden azeutar l’autoridat d’o Papa de Roma pero conserbando o rito bizantín. D’esta traza naxe a Ilesia uniata.
A la muerte de Segismundo-Augusto, o zaguer d’os Jajellons en 1572, cal trobar atro sobirán. O primato de Polonia ye nombrato interrei mientras miran en o estranchero, (como será costumbre dica meyatos d’o sieglo XVIII). En 1573 esleyen a lo franzes Enrique de Vallois, que abandona, por o que dimpués trigan a Esteban Bathory, boiboda de Transilbania, que en 1575 benze a lo emperador Maximilián II. Lo suzederá Segismundo III Vasa (1587-1632), sueco pero fillo d’una mai jajellón e catolico, e dimpués Ladislau IV (1632-1648).
Os polacos esleyoron a Esteban Bathory. Esteban Bathory alexa a los rusos en tiempos d’ Ivan o Terrible e plega dica a rechión de Moscú. En 1582-1583 os rusos renunzian a Libonia. A la muerte d’Iban o terrible os polacos plegarán a mantener una guarnizión en o Kremlin de 1610-1612 e reconquieren Smolensko, Novgorod, Severski e Chernigov, conquiestas confirmatas en 1618 por a tregua de 15 añatas e Deulino, e reconoxitas por o tratato de Polanovo (1634), dimpués d’una nueba guerra ruso-polaca. Sin d’embargo cuentra Suezia no pueden mantener posizion, e dende 1600 os suecos preban de conseguir Libonia. En tiempos de Gustabo Adolfo de Suezia, dende 1617 dica 1629 i abió una guerra que remató con a tregua de Altmark, en a que Suezia ocupó cuasi tota Libonia (no a parte sureste, dita Libonia interior) e posizions en a costa polaco-prusiana. Dende 1635 dica 1648 Polonia se mantién en paz a la marguin d’a guerra d’as Trenta Añatas.
[editar] Decadenzia de Polonia
Os escayeximientos de 1648-1676 fazioron que Polonia entrase en un prozeso de decadenzia irrebersible. Primero estioron unas rebueltas cosacas, beluns d’os cuals se farán independients de Polonia, dimpués as embasions suecas.
[editar] Rebuelta cosaca
En 1637 esclata a lo sur de Kiev una reboluzión campesina e cosaca que ye esclafata por os polacos, que consiguen reforzar a suya influyenzia a l'ueste d'o Dniéper, endizcando encara més a los cosacos, abezatos a autonomía e prebilechios. En chinero de 1646 Bogdan Khmelnitsky se fa esleyir hetmán, mira de tener güenas relazions con os tradizionals enemigos tartres e con a suya aduya Khmelnitsky diriche una important rebuelta antipolaca en 1648. Lvov ye setiato. En esta rebuelta cosaca fan mortaleras de catolicos, (señal d'identidat polaca debant d'os rutens) e de asquenazís (que feban parte d'o sistema politico polaco). Dimpués d'una bitorias cosacas o rei de Polonia se bei obligato a fer conzesions, pero a guerra contina, se plega a un inte de indefinizión, bels cosacos son benzitos e se sozmeten, y Khmelnitski bei que a unica salita pa o estato cosaco independient ye posar-se baxo a protezión d'o Imperio Ruso, cosa que demandó en 1652 e azeutó o zar Alexo I dos añatas dimpués en 1654 con l'alcuerde de Perejaslav, en o que os zaprogos azeutan a sobiranía d'o Zar e lo Zar reconoxe as libertaz e instituzions d'o pueblo cosaco.
[editar] A primera guerra d'o Norte
Os rusos atacoron Polonia en 1653, e con aduya d’os cosacos prenen Kiev, Smolensko e Vilna. Tres añatas dimpués a paz de Nimieza de 1656 aturan as ostilidaz porque os suecos, que son enemigos comuns d’os dos bandos, embaden Polonia dende Libonia. En guerra entre Polonia e Suezia yera una luita suzesoria entre dos brancas d’a familia Vasa, (o rei de Polonia entre 1648 e 1668 yera Chuan Casimiro, d’a familia Vasa). Os suecos prenen ziudaz importants de tot o país, de fueras de Danzig e Lvov. Barsobia ye presa por os suecos e recuperata por os polacos unas cuantas begatas entre 1656 e 1658. O tratato de Oliva de 1660 confirma l’abandono de Libonia a Suezia, e posa fin a la guerra d’o norte, pero ixas tres añatas d’embasión sueca dixan señal en a memoria colectiba polaca como ‘’o dilubio’’.
Alabez o ducato de Prusia, aligato de Suezia, dixa d’estar baxo sobiranía polaca en 1657 e consigue a zesión de territorios en a muga oriental con Pomerania.
Con tot y con ixo os polacos tornoron a fer a guerra en 1658 cuentra os rusos, con aduya d’os tartres. Por a tregua de Andrusovo en 1667 os polacos abioron d’abandonar Smolensko, as tierras a l’este d’o Dniéper e Kiev, zedito por dos añatas a los rusos, pero que ya no tornará a Polonia. O Imperio Otomán embade Polonia en 1672 e setian Lvov. Por o tratato de Sorawno en 1676 os otomans se quedan con Podolia. Polonia alabez ye un país arruinato e destruito.
Chuan Sobieski (1674-1696) será o zaguer rei polaco con zierta gloria, será un exerzito polaco dirichito por Sobieski qui en 1683 creba o setio de Viena e fa fuyir a los otomans, benzitos en Kahlenberg. Dimpués Polonia, Austria e Benezia forman a Santa Liga cuentra o Imperio Otomán. Os polacos encara interbendrán en Ongría, Balaquia e Podolia. Fan entrar a Rusia en a guerra a cambeyó d’a zesión de Kiev de pa cutio. Polonia recupera Podolia en a paz de Karlowitz en 1699.
[editar] Segunda Guerra d’o norte
Chuan Sobieski ye suzedito por o elector de Saxonia Frederico Augusto, pa os polacos Augusto II o fuerte (1697-1733). Ye a primera begata que esleyen a un prenzipe alemán, que a més ye un sobirán que ya reina e tien unas tropas bien preparatas.
O zar Per o Gran troba l’inte fer a guerra cuentra Suezia con l’aliganza de Dinamarca, Polonia e Saxonia. En 1700 Suezia ye atacata e Carlos XII prene Copenaghen, fa retacular a los rusos dica Narva, e debanta o setio que os polacos e saxons fan en Riga. L’añata binient os suecos embaden Polonia, e i serán dica 1709. A més d’os saqueyos bi ha una epidemia de peste en 1710. En 1704 Carlos XII consigue que a dieta esleiga como rei a Estanislau Leszczynski, e dimpués encorre a Augusto II dica Saxonia, obligando-lo a abdicar en 1706. Dimpués s’adreza cuentra Rusia e s’aliga con os cosacos de Mazeppa, sin d’embargo os cosacos e suecos chuntos no pueden organizar-sen bien, o exerzito sueco ye esclafato en a batalla de Poltava e Carlos XII se refuchia en o Imperio Otomán.
Pero o Gran ye o benzedor solo d’a segunda guerra d’o norte. En 1709 entra en Barsobia, on torna a meter en o trono a Augusto II. As tropas d’ocupazión rusas arbitran entre as fazions polacas. A tutela rusa sobre Polonia dura dica 1733. Por o tratato de Nystad Suezia dixa a Rusia Libonia, Estonia, Ingria e o Itsmo de Carelia. A muga ruso-polaca debuxa un arco de zerclo dende Riga dica Kiev.
A la muerte d’Augusto II en 1733 bi ha dos candidatos Estanislau Leszcynski, a qui apoya Franzia, e lo fillo d’Augusto II, a qui apoyan Austria e Rusia. O segundo candidato será esleito baxo presión rusa por una dieta marguinal y esdebendrá Augusto III. Estanislau queda rodeyato en Danzig e fuye. A guerra de suzesión polaca contina entre Franzia e Austria. Por o tratato de Viena en 1738 Estanislau renunzia a Polonia.
En ixos tiempos Polonia yera una camín de penetrazión en tierras alemanas e una base d’a retaguardia rusa en os combates cuentra Prusia, por exemplo en 1748 en zaguerías d’a guerra de Suzesión d’Austria y en a guerra d’as siet añatas (1756-1763).
[editar] Os repartos de Polonia
Estanislau Augusto Poniatowski, deszendient d’os Czartoryski, ye esleito rei de Polonia en 1764 e tien l’apoyo d’a emperatriz Catalina II. En 1767 os rusos interbienen en Polonia con enchaquia de defender a las poblazions ortodocsas. En 1768 os nobles catolicos forman a confederazión de Bar cuentra o rei, encomenzando una guerra zebil, que da escusa pa que interbiengan as potenzias d’arredol: Prusia, Austria e Rusia, que ocupan territorios en prenda, ye o que se conox como primer reparto, confirmato o 5 de chilui de 1772 con o Tratato de San Petersburgo:
- Prusia consifue una continidat territorial entre Pomerania e Prusia Oriental ocupando Pomerelia, Kulmerlandia e Varmia encara que sin ocupar Danzig ni Torún.
- Austria s’anecsiona Galitzia e Londomeria, (a rechión de Lvov, etnicament rutena e a rechión d’o sur d’a Bistula, etnicament polaca).
- Rusia prene a Libonia interior e Polotsk, Vitebsk, Moguilev e Gomel, rechions d’o norte de l’autual Bielorrusia. Rusia mantendrá a suya influyenzia en o reino de Polonia.
En 1773 Estanislau Augusto quiere fer reformas y estituye una comisión d’educazión nazional, o primer menisterio d’Istruzión publica d’Europa, a Gran Dieta elabora una Costituzión liberal, botata o 3 de mayo de 1791. Os mainates s’i oposan e piden a interbenzión d’as tropas rusas, cosa que permite o segundo reparto de Polonia, confirmato por o tratato de Grodno o 22 de chulio de 1793:
- Prusia prene Posnania e as rechions de Lodz e Czestochowa, Danzig e Torún.
- Rusia prene Minsk con Belarrusia zentral, Polesia, Volinia oriental e Podolia, tierras abitatas por rutens.
En marzo de 1794 bi ha una insurrezión que resiste tanto a prusians como a rusos pero ye benzita y o 24 d’otubre se produze o terzer reparto:
- Austria prene a Polonia Chica, con Cracobia e Lublin.
- Prusia prene Barsobia, Mazobia e Podlaquia.
- Rusia prene Lituania, Belarusia ozidental, Volinia ozidental e Curlandia.
Estanislau Augusto abdicó o 25 de nobiembre de 1795. As tres potenzias firman o 26 de chinero de 1977 un tratato que proclama a fin de Polonia, finis Poloniae:
[editar] O Gran Ducato de Barsobia
Napolión benze en 1086 a los prusians y en 1807 a los rusos con l’aduya d’as lechions polacas de Friedland. En a paz de Tilsit con o zar Alexandre I costituye o gran ducato de Barsobia como estato basallo de Franzia con territorios de Prusia abitatos por polacos, (corresponde a las partes prusianas d’o segundo e terzer repartos de fueras d’a redolada de Byalistok e Danzig e una parte d’o primer reparto).
A denominazión de "Gran Ducato de Barsobia" estió porque as denominazions de Polonia u reino de Polonia yeran poco diplomaticas, e molestaban a Rusia, potenzia con a que s’eba firmato a paz, e una d’as potenzias que s’eban repartito Polonia eban firmato o 26 de chinero de 1797 un tratato que proclamaba a fin de Polonia e aboliban a suya denominazión.
En 1809 Austria ye derrotata en Wagram e ye obligata a zeder a lo gran ducato a suya parte en o terzer reparto e una parte d’o primer reparto (Zamosc, car Tarnopol ye zedito a Rusia).
As tropas polacas d’o Gran Ducato de Barsobia son capitaneyatas por o sobrín d'Estanislau Augusto, Joseph Poniatowski (muerto en 1813), e partizipan en as campañas napolionicas de Rusia y España. En os Setios de Zaragoza combatiba a Lechión d'a Bistula.
[editar] Os polacos dimpués d'o Congreso de Viena
En o Congreso de Viena de 1815 se produze o sesto reparto de Polonia. Alexandre I ye siñor d'o Gran Ducato de Barsobia e ye obligato a tornar Posnania e Torún a Prusia, Tarnopol a Austria e fer de Cracobia una ziudat libre. O gran ducato baxo sobiranía rusa recupera a denominazión de Reino de Polonia, encara que tamién ye conoxito como Reino d’o Congreso.
Dende 1815 os polacos tienen una istoria diferent seguntes dependan d’o Imperio Ruso, d’o Imperio Austriaco u d’o Reino de Prusia. A cultura polaca ye millor tratata en o Imperio Austriaco, més respetuoso con as minorías e con una monarquía catolica. En o Imperio Ruso y en Prusia a cultura polaca se beyerá amenazata por campañas de rusificazión u chermanizazión.
[editar] Os polacos en o Imperio Ruso
Os polacos son a mayoría en o Reino de Polonia, e bi ha minorías rutenas en a rechión de Chelm e lituanas a lo norte de Suwalki, pero tamién bi ha polacos en Rusia ozidental que enantes eban estato d'a Unión Polaco-Lituana: a redolata de Vilna, e polacos ixemenatos por Belarrusia, Volinia e Podolia, on son l'aristocrazia d'a tierra.
As primeras añatas de rechimen ruso son tranquilas. O delegato d'Alexandre I ye o suyo chirman Costantín, casato con una polaca. En 1818 se creya una unibersidat en Barsobia, seguindo funzionando a de Vilna. Bi ha una soziedaz secretas d'oposizión antirrusa. O mobimiento reboluzionario d’o sieglo XIX plega t'o reino. A fins de 1830 bi ha una reboluzión en Barsobia e s'estendilla por tot o país. O 25 de chinero de 1831 a dieta proclama a caita d'o zar Nicolau I e nombra un gobierno nazional de 5 miembros. Dende febrero de 1831 bi ha una guerra entre polacos e rusos, coinzidindo con una insurrezión en Lituania. Os rusos esclafan a rebuelta polaca. O 7 de setiembre o cheneral Paskievitch obliga a Barsobia a capitular. Ye nombrato gobernador de Polonia en 1832, prene mesuras cuentra os polacos como zerrar a Unibersidat de Barsobia. Fuera d'o Reino de Polonia fa una represión crudel con execuzions, deportazions ta Siberia, traslado d'a nobleza polaca ta o Caucaso, zierre d'a unibersidat de Vilna e uso d'a luenga rusa en as escuelas e tribunals.
O rechimen autoritario podió ebitar o contachio reboluzionario de 1845 e duró dica a muerte de Nicolau I en 1855 e de Paskievitch en 1856. Dimpués d'a guerra de Crimeya encomienza en o Reino de Polonia una liberalizazión con o cheneral Gortchakov e dimpués o polaco Wielopokski en en 1861-1862 sin d'embargo a liberalizazión creya impazienzia y en 1863 bi ha una insurrezión en Barsobia que s'estendilla ta Lituania en mayo. Dimpués d'estar esclafato o mobimiento en 1864 bi ha un atra represión, més dura encara. As reformas de 1861-1862 son anulatas, cambeyan o nombre de Reino de Polonia por País d'a Bistula, se rusifica a unibersidat de Barsobia e se persigue l'amostranza d'o polaco. A ilesia catolica tamién ye reprimita, en son confiscatos os biens, os monesterios son zerratos, as asoziazions relichiosas son disueltas e os bispes deportatos u encarzelatos (no en queda dengún entre 1870 e 1872). En meyo de Barsobia costruyen una seu ortodocsa.
Dende 1882 a presión se relaxa, amanixen partitos politicos: Liga Nazional (1886), Partito Nazionaldemocrata (1897), Partito sozialista polaco (1892) e partito sozialdemocrata. En as eslezions de 1906 a la primera duma, dimpués d'a reboluzión rusa de 1905 os 36 escaños d'os países d'a Bistula ban a los nazionaldemocratas e 20 polacos son esleitos en a Rusia ozidental.
[editar] Os Polacos en Prusia
Os polacos de Prusia son ziudadans prusians e dende 1871 ziudadans d’o Imperio Alemán, esto lis da obligazions melitars e tamién dreito a boto. En o Reichstag bi ha deputatos polacos.
Os gobiernos de Berlín fomentan a chermanizazión con a escuela e o exerzito e trayen pobladors alemans a los países polacos baxo control alemán, encara que con alto coste. Os polacos son capazes de mantener-se como pueblo diferent mantenendo lurs propiedaz, lur luenga e lur relichión, e tamién tienen mayor creximiento demografico. En o zaguer terzio d’o sieglo XIX o progreso industrial traye miners polacos ta l’Alta Silesia (on a lo prenzipio no se mezclan guaire con os polacos autoctonos) e obrers polacos ta la cuenta d’o Rhur.
[editar] Os Polacos d'o Imperio Austriaco
A parte de Polonia baxo poder austriaco prene o nombre de Galitzia. Cracobia ye proclamata como ziudat libre en o congreso de Biena e s’organiza como republica. En a Galitzia ozidental a mayor parte d’a poblazión ye polaca e catolica. En a Galitzia oriental a mayoría d’a poblazión ye rutena e uniata pero una minoría polaca tien o poder politico, muitos d’os nobles propietarios d’as tierras son polacos.
A nobleza polaca ye bien acollita por os Habsburgo, coinziden en estar catolicos, e os Habsburgo los aprezian por o suyo grau de zebilizazión. Os polacos de Galitzia no tienen tanto deseyo de fer-sen independients como en o Imperio Ruso, e i abrá politicos polacos que plegarán dica cargos altos.
A republica de Cracobia ye ocupata de 1836 a 1841. O 22 de febrero de 1846 un gobierno cracobián proclama una insurrezión cheneral que s’estendilla por tot Galitzia, pero os campesins rutens se rebelan cuentra os nobles polacos. Os austriacos interbienen, esclafan a sublebazión popular, posan fin a las mortaleras e s’anecsionan Cracobia. Dos añatas més tarde bels polacos de Galitzia partiziparán en a insurrezión ongara de 1848-1849.
En 1860 o polaco de Galitzia genor Goluchowski ye nombrato primer menistro d’o imperio. En 1860 o estatuto de Galitzia reconox o polaco como luenga ofizial. Os polacos dominan a dieta de Galitzia. As unibersidaz de Cracobia e Lvov atrayen a los polacos de Rusia e Prusia. Dende 1867 Galitzia fa parte de Zisleitania dentro d’o Imperio Austrongaro, ye dizir, no depende d’a parte ongara d’o imperio. En o parlamento de Biena os polacos conserbadors forman un partito de gobierno.
[editar] A primera guerra mundial
En 1914 bi ha polacos en os exerzitos alemán, austrongaro e ruso. En 1915 os imperios zentrals ocupan os países d'a Bistula, dependient d’o Imperio Ruso e se’n reparten l’almenistrazión: os alemans en Barxaba e os austriacos en Lublin. As potenzias zentrals quieren fer que os polacos luiten cuentra os rusos. Pilsudski s'alista en o exerzito austriaco e aduya a la formazión d'un exertizo polaco pro-austriaco. En 1916 os emperadors austriaco e alemán prometen a los polacos a creyazión d’un estato polaco con monarquía erediaria e costituzional. A campaña de reclutamiento de 1917 no tien esito, e o mesmo Pilsudski, desencantato, ye engarcholato en Magdeburgo. En chinero de 1917 s'estituye un consello d’estato polaco, que dimite en chulio. En setiembre lo suzede un Consello de rechenzia, encara en bigor en 1918.
En Estatos unitos o president Wilson propone una Polonia independient con azeso a la mar dimpués d'a campaña pro-polaca d'Ignacy Paderewski. En 1917 un Comité nazional polaco s'aplega en París. Dende mayo de 1918 un exerzito polaco partizipa en os combates en Franzia. A reboluzión rusa permitió a los polacos obtener a independenzia.
[editar] Recostruzión de Polonia
Seis meses dimpués a guerra remata e se fa a recostruzión de Polonia prenendo como base l'antigo "reino d'o congreso". O 14 de nobiembre de 1918 o consello de rechenzia estituito en 1917 trasmite os poders a Pilsudski, engarcholato bels días enantes, y esdebién o comandant en cap d'o exerzito polaco. Mientres aguardan a conclusión d'o tratato de paz os aliatos establixen l'enlaze con Varsovia vía Danzig a trabiés de territorio alemán. Unen al exreino Polonia a l'inte a Galitzia ozidental, esgallata d'Austria con a creyazión de Checoslobaquia.
O 19 de chinero de 1919 se costituye un gabinet d'unión nazional baxo a presidenzia de Paredewski, con a partizipazión d'os polacos que eban luitato en ozident. Dimpués zelebran eslezions en o exreino de Polonia e Galitzia ozidental que conduzen a la formazión d'un parlamento u Dieta, completata con os deputatos polacos de l'antigo Reichstag alemán e d'o antigo parlamento de Viena, (encara quedaba en suspensión a situazión d'a Galitzia oriental). O 20 de febrero s'adopta a primera Costituzión.
Dan como prioridat a formazión d'un exerzito polaco.
[editar] O problema d'as mugas
O gubierno bolchebique yera en disposizión de recuperar os territorios perditos por Rusia á mesura que se retirasen as tropas alemanas. A retirata d'os alemans yera una imposizión de l'armistizio de l'11 de nobiembre de 1918. L'11 de febrero de 1919 o exerzito polaco se troba debant d'o Exerzito Royo en Brest-Litovsk, e lo refusa ta l'este. Pinsk e Grodno son ocupatos, y o 20 d'abril de 1919 Józef Piłsudski dentra en Vilna. En agosto os polacos son ya á l'este de Minsk e han conquiesto a Galitzia oriental á los ucranians.
En o tratato de Versalles d'o 28 de chunio de 1919 os aliatos trazan una muga entre Alemaña e Polonia seguindo o prenzipio d’as nazionalidaz: o corredor polaco con Pomerelia e a mayor parte de Posnania son zeditas a Polonia, quedando Prusia Oriental aislata. Danzig, que ye una ziudat de mayoría alemana en ixe corredor ye declarata ziudat libre. Quedan dos zonas d'etnizidat problematica en as que zelebrarán referendums: O territorio de Marienweder e Allenstein que tienen una poblazión polaca luterana y o l'Alta Silesia, con poblazión chermanizata en a Edat Meya pero on plegoron inmigrants polacos pa treballar en as menas, que se sumoron a los polacos autoctonos.
A parte d'a muga con Alemaña os Aliatos s'encargarán dimpués de debuxar a muga oriental, quedando tamién en suspenso a situazión de Teschen, disputato con Checoslobaquia, e que será resuelto por reparto o 28 de chulio de 1920, mientres a guerra polaco-sobietica.
O secretario d'Estato d'o Foreign Office britanico en ixe tiempo, Lord Curzon, rezibio o encargo de trazar a muga oriental de Polonia encluindo os territorios istoricos de mayoría polaca e indiscutiblement polacos. Fazió o suyo treballo en abiento de 1919 (Linia Curzon), pero os suyos resultatos no fuoron azeptatos por os nazionalistas polacos, que reclamaban Galitzia Oriental e Volinia, abitatas por ucranians e atros territorios abitatos por belorrusos, amanando-se á las mugas de 1772.
Dende fins de 1918 en l'Alta Silesia topetan dos organizazions clandestinas, a POW (Polska Ornazicja Wojskowa) e bandas de guerrillers alemans. Dimpués d'enfrentamientos, os Aliatos deziden en febrero de 1920 almenistrar un plebiszito. Un exerzito dd 15000 ombres reemplaza a las tropas alemanas. O plebiszito d'o 20 de marzo de 1920 da 707000 botos a Alemaña (fendo botar a 120.000 alemans silesians que bibiban fuera), e 478000 pa Polonia. En mayo as tropas regulars polacas preban de prener o control, pero os guerrillers alemans contraatacan. Interbienen os Aliatos y a Soziedat de Nazions o 20 d’otubre de 1921 dezide a dibisión de l'Alta Silesia.
[editar] A Guerra polaco-sobietica
En abril de 1920 lanzan una ofensiba con a colaborazión d'o ucranián Petliura e prenen Kiev o 6 de mayo. O Exerzito Royo reaziona á l'inte y Mijaíl Tujachevsky abanza por Belarrusia e Iegorov e a Caballería de Semyon Budyonny abanza en direzión ta Galitzia. Os polacos retaculan en toz os frents. Os royos dixoron que os lituans ocupasen Vilna. En l'inte que o Exerzito Royo ye en a muga de Prusia oriental se zelebra o plebiszito d'os destritos de Marienwerder e Allenstein, o 17 de chulio de 1920, e a mayoría prefiere depender d'Alemaña. Tamién se produze o reparto d'o territorio de Teschen entre Polonia e Checoslobaquia e o retoque d'a muga en Zakopane por dezisión d'os Aliatos, y encara que os polacos lo azeptan, Checoslobaquia no permite o trasporte d'armas ta Polonia cuan o 9 d'agosto o Exerzito Royo s'amana ta Torún.
Os polacos lanzan una contraofensiba o 12 d'agosto con apoyo de Franzia e con gran esito, (o "miraglo d'a Bistula"). O Exerzito Royo se bate en retirata. O 9 d'otubre de 1920 o cheneral Lucjan Żeligowski ocupó Vilna. O 12 d'otubre se firman os alcuerdes prebios de paz que conduzen a lo Tratato de Riga d'o 18 de marzo de 1921. A nueba muga ruso-polaca ye muito a l'este da Linia Curzon, e ye un poquet més buena pa os polacos que a d'o reparto de 1793. A metat d'os territorios abitatos por belarrusos son baxo sobiranía polaca e l'atra metat baxo sobiranía sobietica. En chinero de 1922 Vilna queda anecsionata á Polonia e os Aliatos lo reconoxen en marzo de 1923.
[editar] Polonia d'entreguerras
O mariscal Jósef Pilsudski estió a prenzipal fegura politica d'a Polonia d'entreguerras, eba dirichito as operazions melitars cuentra o exerzito royo en a Guerra Polaco-Sobietica y yera mariscal dende 1920. A costituzión polaca de 17 de marzo de 1921, inspirata en a III Republica Franzesa no li parexeba adecuata. A crisis economica en a que caye Polonia en 1926 lo permite fer un golpe de Estato en mayo de 1926. A lo prenzipio ye bien rezibito por os sozialistas e os sindicatos. A presidenzia ye acomandata a lo suyo amigo Moscicki, pero en a practica Pilsudski fa de ditador apoyando-se en o exerzito. En 1935 proclama un atra costituzión de muito autoritaria. A la muerte de Pilsudski lo suzede a ditadura melitar d'o mariscal Rydz-Smigly, prenzipal dirichent d'os exerzitos, e lo coronel Jósef Beck, menistro chermanofilo d'Afers Esteriors, antigos colaboradors de Pilsudski. En 1938 o rechimen melitarista polaco encara teneba güenas relazions con Alemaña, a la que eba aduyato en a desmembrazión de Checoslobaquia obligando-la a zeder o 30 de setiembre a parte ueste de Teschen.
[editar] A Segunda Guerra Mundial en Polonia
En marzo de 1939 Alemaña reclama o corredor de Danzig. Hitler proposa que Danzig siga adibito a lo Reich encara que permanexendo economicament en Polonia, e tamién reclama un corredor entre Pomerania e Prusia Oriental. O gobierno polaco se niega.
O 23 d'agosto os menistros Molotov e Ribbentrop firman un pacto de no agresión chermano-sobietico en Moscú, con un protocolo secreto que prebeye repartir-se Polonia e permitir a la URSS embadir atros países: Finlandia, Estonia, Letonia, e norte de Rumanía pa recuperar Besarabia.
As tropas alemanas trescuran a muga polaca l’ 1 de setiembre a las 5:45 d'o maitín, plegando a la linia Narew-Bistula-San o día 16. A lo día binient o exerzito sobietico embade as probinzias orientals de Vilna, Volinia e Galitzia. Por aber abanzato més d’o prebisto os alemans, se firma atro protocolo secreto o 23 de setiembre. As mugas se fixan por a linia Curzon, pero con Bialystik e Przemysl a los sobieticos. Os alemans permiten que os sobieticos embadan tamién Lituania e dixan que a més ocupen Bucobina d'o norte. Varsovia capetula o 27 de setiembre.
As autoridaz sobieticas fan una gran limpieza etnica de polacos en os territorios que controlan: un millón e meyo de polacos de Bielorrusia e Ucraína son deportatos ta Cazaquistán e Siberia, y en primabera de 1940 fan una gran mortalera d'ofizials polacos presioneros (a mortalera de Katyn, con més de 4.000 asasinatos).
O Reich s'adibe l'antigo corredor de Posnania que eba estato d'Alemaña dica 1914 pero tamién d'amplas zonas d'o zentro de l'actual Polonia. O cantón suroriental de Polonia forma o Generalgouvernment, almenistrato dreitament por os alemans. O gobernador cheneral tien a seu en Cracobia.
En os territorios anecsionatos os 9 millons de polacos combiben con os alemans benitos d'a URSS e d'os territorios ocupatos por os sobieticos: alemans d'a Baltica e d'a Mar Negra. Os alemans preboron de forachitar a los polacos d'o corredor de Posnania pero no podioron organizar bien a espulsión.
En o Gobierno cheneral biben 12 millons de polacos e os alemans prenen o poder de l'almenistrazión e dixan a los polacos funzions subalternas. Os intelectuals, os ofizials d'o exerzito, os integrants d'a estructura almenistratiba son nimbiatos a campos de conzentrazión. A poblazión chodiga ye obligata a conzentrar-se en Guettos, e dende os Guettos será nimbiata a Campos d'esterminio. Bi ha una resistenzia polaca, AK (Armia Krajowa).
O gobierno polaco en o esilio ye primero en Rumanía e dimpués en Londres, dirichito primero por o cheneral Sikorski, muerto en 1943. Soldados polacos refuchiatos pasan dende Franzia dica Anglaterra en 1940 e luitan en o exerzito britanico. En 1941 por un tratato entre Sikorski e Moscú se forma un exerzito polaco en a URSS baxo o mando de Wladyslaw Anders, formato por presioners de guerra e deportatos d'as rechions anecsionatas belorrusas e ucranianas. Dende a URSS pasan ta Irán e dende irán ta Ozident en 1942, e luitarán en Montecassino e Franzia.
Atro terzer exerzito polaco se formará en a URSS en 1943, a dibisión Kosciuszko, que entra en Polonia enantes que os sobieticos establixcan o 22 de chulio de 1944 o Comité de liberazión nazional en Lublin, comité conzebito por Moscú como a prefigurazión d’o futuro gobierno polaco, diferent d’o gobierno en o esilio que apoyan os angleses e americans.
O 1 d’agosto de 1944 os sobieticos plegan a lo bico de Praga, en a marguin dreita d'a Bistula, chusto a lo canto de Varsobia, que ye en a marguin ezquierda. A AK proboca una insurrezión cheneral que os alemans tardan 9 días en esclafar, con 250.000 bitimas polacas. Os sobieticos no aduyoron a los abitants de Varsovia e no abanzoron pon, preferindo que as fuerzas polacas ostils a ellos en o futuro s’enfeblisen.
En febrero de 1945 Gran Bretaña abandona a Polonia a la suya suerte. A URSS consigue que os aliatos consideren a linia Curzón como muga seria e pa cutio. Por atra parte os sobieticos proposan que a muga chermano-polaca se situe en a linia Oder-Neisse.
En chunio de 1945 Stanislas Mikikajczyk, cabo d'o partito campesín polaco e suzesor dica nobiembre de 1944 azepta partizipar en un gobierno probisional d’unidat nazional chunto con Boreslaw Bierut. Os puestos clau d’Interior e Defensa son asignatos a los comunistas, como se desbeniba en toz os países d’o frent oriental. As eslezions chenerals prebistas en a Declarazión sobre a Europa liberata no se fan dica chinero de 1947, serán falseyatas e darán a bitoria a los comunistas d’o Partito Obrero Polaco.
En chulio i abió discusions més concretas sobre os cambeyos de mugas entre Alemaña e Polonia. Os angleses e americans azeptoron que os sobieticos dixasen baxo almenistrazión polaca a parte d’a suya zona d’ocupazión situata a l’este d’a linia Oder-Neisse, pero sin azeptar que significase que dixase de fer parte d’Alemaña. Si que dixoron que a URSS imposase o suyo criterio en Prusia Oriental.
Dende meyatos de 1945 en os territorios d'Alemaña a l’este d'a linia Oder-Neisse: Stettin, Neumark de Brandemburgo e Baxa Silesia se forachita a los alemans que no eban fuito enantes de l’abanze sobietico de chinero de 1945. As rechions que eban estato adibitas a lo Reich tornoron a tener a suya poblazión polaca. A minoría alemaña quedó reduzita a la de bellas zonas rurals de Silesia, on bi eba una poblazión mezclata que seguntes as zercustanzias se consideran alemans u polacos. En os territorios ocupatos a los alemans asientan a polacos repatriatatos que eban estato deportatos ta Siberia u Cazaquistán, u atros polacos forachitatos d’os confins de Bielorrusia u Ucraína, u dica treballadors polacos d'Europa Ozidental. Tot esto creba as estructuras tradizionals d'a soziedat polaca.
[editar] A postguerra e periodo comunista
Chusto dimpués d'as eslezions de 1947 Mikolajczyk abandona Polonia temendo por a suya bida. Wladyslaw Gomulka ye alabez en o cabalto d'o Partito Comunista (que, dende 1948 será o Partito Obrero Unificato de Polaco, POUP). As reserbas que amuestra enta a colectibizazión de l'agricultura e a suya conzezión d'a bía polaca enta o sozialismo fan que Stalin lo acuse de titismo. Por ixo en 1948 Wladyslaw Gomulka ye sustituito por Boreslaw Bierut, miembro d'o KCHB que fa tot o que dizen en Moscú. Gomulka será engarcholato a fins de 1951 dica fins de 1954.
O deterioro d'as condizions de bida fa que i aigan rebueltas en Poznan en chunio de 1956. Kruschov da lo poder de nuebo a Gomulka en otubre, pero as reformas no sirben, a situazion economica contina degradando-se e o rechimen se torna muito autoritario. A fins de 1970 esclatas rebueltas en bellas ziudaz. Gomulka ye sustituito por Edward Gierek, que será 10 añatas en o poder. En a decada de 1970 i abrá imbersions finanziatas por Ozident que no serbirán e rematarán en un gran endeudamiento. En 1976 as güelgas de Radom e atros puestos conduzen a la creyazión d’o Comité de defensa d’os treballadors (KOR) primera organizazión obrera no comunista e que prefigura o que será Solidarnosc. En otubre de 1978 Karol Wojtyla, cardenal-arzebispe de Cracobia, ye esleito Papa e prene o nombre de Chuan Pablo II. A ilesia catolica polaca en sale enfortita.
A prenzipios de berano de 1980 o preu d’os alimentos puya de sopetón e bi ha güelgas en tot o país. Lech Wałęsa diriche a luita dende os astillers de Gdansk. Gierek dimite en setiembre. Se funda a confederazión Solidarnosk e ye reconoxita legalment en otubre. En otubre o lider d'o POUP ye o cheneral Jaruzelski. O rechimen comunista pasa por una crisis, e Jaruzelski proclama o 13 d'abiento de 1981 o estato de guerra. Se proibe a confederazión Solidaridat y engarcholan a los suyos dirichents. O estato d’emerchenzia remata en 1983, bi ha amnistías en 1984 y en 1986. En 1988 as autoridaz encomienzan o dialogo e bi ha mesas redondas en 1989. En as eslezions de chunio d'ixe mesmo año, Solidarnosc triunfa con o 35 % d’os escaños d'a Dieta que no yeran reserbatos a lo POUP, e 99 escaños sobre 100 en o senato. Se fa un reparto de poder: Jaruzelski ye esleito president d'a República en chulio e se nombra en agosto primer menistro a Tadeus Mazowiecki, conseller de Lech Wałęsa.
O 14 de nobiembre Alemaña e Polonia firman un tratato que garantiza a intanchibilidat d'a muga establita en l'Oder-Neisse. O 9 d’abiento resulta esleito president d'a Republica Lech Wałęsa.
En 1993 as eslezions lechistlatibas dioron mayoría a los escomunistas e lo Partito campesín polaco.
[editar] Bibliografía
- André Sellier, Jean Sellier ATLAS DE LOS PUEBLOS DE EUROPA CENTRAL. Acento editorial.
[editar] Enrastres esternos
| Estatos d'Europa |
| Abjasia3 | Albania | Alemaña | Alto Karabakh3 | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia e Erzegobina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croazia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslobaquia | Eslobenia | España1 | Estonia | Finlandia | Franzia1 | Grezia | Islandia | Irlanda | Italia1 | | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Lusemburgo | Mazedonia | Malta | Moldabia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Ongría | Osetia d'o Sur3 | Países Baxos | Polonia | Portugal | Reino Unito | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suezia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Ziudat d'o Baticano |
| Dependenzias: Åland | Akrotiri e Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Jèrri |
| 1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relazions istorico-culturals con Europa. 3 Parzialment reconoxito |