Albania
De Biquipedia
| Republika e Shqipërisë | |||||
|
|||||
| Lema nazional: Feja e Shqiptarit eshte Shqiptaria | |||||
| Inno nazional: Hymni i Flamurit («Inno á la bandera») | |||||
| Capital • Poblazión • Cordenadas |
Tirana 353.400 (2003) 41°20′ N 19°48′ E |
||||
| Mayor ziudat | Tirana | ||||
| Idiomas ofizials | Albanés | ||||
| Forma de gubierno
Presidén
Primer menistro |
Republica parlamentaria Bamir Topi Sali Berisha |
||||
| Independenzia • Calendata |
D'os Imperio Otomano 28 de nobiembre de 1912 |
||||
| Superfizie • Total • % augua Mugas Costas |
Posizión 139º 28.748 km² 4,7% 720 km 362 km |
||||
| Poblazión • Total • Densidat |
Posizión 126º 3.582.205 (2003) 125 ab./km² |
||||
| PIB (PPA) • Total (2005) • PIB per capita |
Posizión 112º 18.933 millons US$ US$ 5.323 |
||||
| Moneda | Lek (Lk, ALL) = 100 qindarka |
||||
| Chentilizio | Albanés, albanesa | ||||
| Zona oraria • en berano |
UTC+1 UTC+2 |
||||
| Dominio d'Internet | .al | ||||
| Codigo telefonico | +355 |
||||
| Prefixo radiofonico | ZAA-ZAZ |
||||
| Codigo ISO | 008 / ALB / AL | ||||
| Miembro de: ONU, OSCE | |||||
Albania (Shqipëria en albanés) ye un país mediterranio d'o sureste d'Europa. Muga con Montenegro á lo norte, Serbia (Kosobo) á lo noreste, Mazedonia á l'este y Grezia á lo sur, tien una costa en a mar Adriana á l'ueste frente á Italia y atra en a mar Chonica á lo surueste.
A nazionalidá mayoritaria ye l'albanesa. Esisten minorías arrumana, mazedonio-eslaba (en l'este), y griega (en l'Epiro).
A suya poblazión ye de 3.582.205 abitans (2003) en una superfizie de 28.748 km², con una densidat de poblazión de 125 ab./km². A capital d'o país ye a ziudat de Tirana, y as ziudaz prenzipals son Durrës, Elbasan, Vlorë y Shkodër, con una poblazión d'arredol de 100.000 abitans.
Contenius |
[editar] Etimolochía
O nombre d'o país en albanés (Shqipëria) sennifica tierra d'as aligas, y fue adoptato por os albaneses en 1433 con a rebelión cuentra l'Imperio Otomán dirixita por Gjergj Kastriot (más conoxito como Skanderbeg) porque a bandera de Skanderbeg yera un aliga bizefala, erenzio d'o Imperio bizantín.
O nombre en latín d'o país, Albania, por a suya parte, fa referenzia á Albus, por os altos mons de color blanco por a nieu, ye un nombre transferito dende o lugar á on orichinalment yera aplicato, os montes d'o Caucaso.
[editar] Istoria
[editar] Sieglo XX
A independenzia de facto d'o país plegó en 1912, con a redota d'as tropas de l'Exerzito turco en as Guerras balcanicas y a reculada d'o territorio turco dica as puertas d'Istambul. Sin d'embargo, a suya independenzia yera menazata por as potenzias d'arredol (o Imperio Austro-Ongaro y Italia) y por os atros países mugants: Serbia, Montenegro y Grezia, interesatos en a suya posizión estratechica entre a mar Adriana y a mar Chonica.
A istoria moderna d'Albania encomienza cuan ista emerche estrematament sozdesembolicata dimpués d'a Primera Guerra Mundial. Ta par d'alabez Albania yera o fogar d'una mica menos d'un millón de presonas dibiditas en tres grupos relichiosos y dos grupos sozials: aquéls que yeran siñors d'a tierra y esfendeban os suyos dreitos semifeudals, y aquéls que no en yeran. Os primers siempre tenioron o control d'os puestos de poder n'o zentro y sur d'o país; por consiguient, esperaban de mantener os suyos pribilechios malas que Albania estase independient. A mayoría d'a poblazión eba encomenzato á custionar a situazión. Además, cuasi tota l'aristocrazia terratenient yera musulmana, asinas como a mayoría d'os ofizials y funzionarios publicos entrenatos por l'almenistrazión de l'Imperio Otomán. En consecuenzia, a mayoría d'os puestos almenistratibos de toz os nibels yeran controlatos por os albaneses musulmans.
De 1928 á 1943, Albania estió una monarquía, con dos reis: Ahmed Zogú, autoproclamato rei como Zog I (1928-1939) y Bitor Manuel III, rei d'Italia, dimpués d'a embasión italiana en 1939, dica a redota d'os italians en a Segunda Guerra Mundial.
En 1941 s'establió o Partito Comunista d'Albania, que prenzipió a suya luita cuentra os ocupants d'o país: o Terzer Reich alemán y a Italia faxista de Mussolini. Con a retirada d'a Wehrmacht en 1944, o país quedó en mans d'Enver Hoxha, que establió una ditadura comunista. O país dentró en 1955 en o Pauto de Barsobia.
Sin d'embargo, en 1956 o rechimen d'Hoxha, partidario d'o stalinismo, trencó as suyas relazions con a Unión Sobietica dimpués d'una fuerte critica d'Enver Hoxha ta Nikita Kruschov, y o país s'aprocsimó á o Gubierno maoísta de China.
En 1985 morió Hoxha, sustituyito por Ramiz Alia, cuan ya eba prenzipiato a glasnost y a perestroika en a Unión Sobietica. Asinas, en 1992 bi abió en o país as primeras elezions democraticas, que ganó a oposizión, encara que a situazión politica y economica d'o país no ye buena.
O Gubierno albanés ye partidario de que o país dentre en a OTAN, encara que ista organizazión internazional encara no ha admeso á o país.
[editar] Cheografía
Albania ye un país montañoso (70% d'o territorio). O pico zimero, o mon Korab, tien una altaria de 2.753 m por denzima d'o nibel d'a mar.
A resta d'a superfizie ye composata por bals y planas arguilatas, escasament aprofitables ta l'agricultura en alternar-sen as inundazions con as epocas de sequera.
O río más important ye o Drini. Con una largaria de 282 km, ye un d'os pocos con un cabal estable tot l'año. Os atros ríos, mesmo beluns como lo Semani o lo Vjosa de más de 160 km, son cuasi xutos d'estiu.
Albania tien 450 km de costa entre a mar Chonica y a mar Adriana.
[editar] Organizazión territorial
Albania aparixe dibidita almenistratibamén en 12 prefeuturas (qark, qarku en plural), cada una d'as cualas contiene cuantos destritos (rrethe).
[editar] Prefeuturas
As 12 prefeuturas en que ye dibidita Albania son:
[editar] Destritos
Cada una d'as prefeuturas d'Albania ye dibidita á la suya bez en cuantos destritos u rrethe, fendo un total de 36 en tot o país. A capital, Tirana, tien un estatuto espezial. Os destritos son:
[editar] Istoria
Dende a suya independenzia en 1912, Albania ha sufierto dibersas reformas en a suya organizazión territorial. O cambeyo más sinnificatibo se reyalizó en 1991, cuan s'adibioron 10 nuebos distritos á os 26 esistens dende l'anterior reforma de 1959. Dende entonzes se han realizato cambeyos menors dica plegar ta la organizazión territorial autual, de 36 distritos agrupatos en 12 prefeuturas.
[editar] Relichión
A Ilesia Ortodocsa Autozefala d'Albania ye una d'as ilesias autozefalas d'a comunión ortodocsa. En 1922, s'eszindió d'a Ilesia Ortodoxa de Constantinoble, anque a suya independenzia no fue reconoxita dica 1937. Estió bitima de duras persecuzions mientres d'a epoca comunista, por l'ateísmo d'o rechimen y porque l'uso d'o griego n'a liturchia yera beyito como una menaza t'a identidat étnica d'o país por os nazionalismos albaneses.
[editar] Cultura
[editar] Literatura
O documento más antigo d'a literatura albanesa dica agora conoxito ye d'o 8 de nobiembre de 1462. Ye una formula de batismo creyata por o bispe de Durrës, Pal Engjëlli. Esiste a más un dizionario alemán-albanés que fue escrito por Arnold von Harf en 1497, y o libro impreso más biello, o Meshari, escrito n'o año 1555 por o clerigo catolico Gjon Buzuku.
Bels escritors albaneses son:
[editar] Renaximiento nazional
O sieglo XIX, o sieglo d'os mobimientos nazionals n'os Balcans, se troboron os albaneses sin una tradizión de unidat desembolicata lo largo d'o país. Teneban una luenga y una cultura común pero bi eba una gran mentalidat rechionalista y indibidualista dominata por a supremazía d'os clans y sin un desarrollo d'una conzenzia nazional y sin un esprito d'espontanea rebelión.
N'ista istorica situazión cultural naxió a organizazión idiolochica, melitar y literaria clamata Rilindja Kombëtae (Renaximiento Nazional). Estió inspirata por as ideyas d'o Romantizismo Nazional y alumbramiento, cualos estioron cultibatos entre os zirculos intelectuals albaneses, a mayoría emigratos en bels asentamientos en Italia y os más reziens en Estambul, Bucarest, Sofía y O Cairo.
[editar] Mosica
A mosica siempre ha estato un meyo d'esprisión nazional ta os albaneses. A mosica folclorica estió, en parti, aduyata por o gubierno sozialista, que promobeba un festibal mosical cada zinco años en Gjirokastër en o cualo os mosicos debeban espresar o suyo apoyo á os liders d'o partito. Dimpués d'o sozialismo, a Radiotelebisión albanesa creyó en 1995 un festibal en Berat que aduyó á continar con as tradizions mosicals.
[editar] Mitolochía
Os mitos albaneses son dibiditos en dos collas: leyendas de metamorfosis y leyendas istoricas: Belunas d'as más conxitas son:
- A leyenda d'o Castiello de Rozafa.
- Gjergj Elez Alia
- O conte de l'aliga, an se charra de l'orichen d'o nombre d'Albania y d'os suyos abitans.
[editar] Beyer tamién
| Estatos d'Europa |
| Abjasia3 | Albania | Alemaña | Alto Karabakh3 | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia e Erzegobina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croazia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslobaquia | Eslobenia | España1 | Estonia | Finlandia | Franzia1 | Grezia | Islandia | Irlanda | Italia1 | | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Lusemburgo | Mazedonia | Malta | Moldabia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Ongría | Osetia d'o Sur3 | Países Baxos | Polonia | Portugal | Reino Unito | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suezia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Ziudat d'o Baticano |
| Dependenzias: Åland | Akrotiri e Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Jèrri |
| 1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relazions istorico-culturals con Europa. 3 Parzialment reconoxito |