Albania

De Biquipedia

Ir ta: nabego, busca
Republika e Shqipërisë
Bandera d'Albania Escudo d'Albania
(En detalle) (En detalle)
Lema nazional: Feja e Shqiptarit eshte Shqiptaria
Inno nazional: Hymni i Flamurit («Inno á la bandera»)
Situazión d'Albania
Capital
 • Poblazión
 • Cordenadas
Tirana
353.400 (2003)
41°20′ N 19°48′ E
Mayor ziudat Tirana
Idiomas ofizials Albanés
Forma de gubierno
Presidén
Primer menistro
Republica parlamentaria
Bamir Topi
Sali Berisha
Independenzia
 • Calendata
D'os Imperio Otomano
28 de nobiembre de 1912
Superfizie
 • Total
 • % augua
Mugas
Costas
Posizión 139º
28.748 km²
4,7%
720 km
362 km
Poblazión
 • Total
 • Densidat
Posizión 126º
3.582.205 (2003)
125 ab./km²
PIB (PPA)
 • Total (2005)
 • PIB per capita
Posizión 112º
18.933 millons US$
US$ 5.323
Moneda Lek (Lk, ALL) = 100 qindarka
Chentilizio Albanés, albanesa
Zona oraria
 • en berano
UTC+1
UTC+2
Dominio d'Internet .al
Codigo telefonico +355
Prefixo radiofonico ZAA-ZAZ
Codigo ISO 008 / ALB / AL
Miembro de: ONU, OSCE

Albania (Shqipëria en albanés) ye un país mediterranio d'o sureste d'Europa. Muga con Montenegro á lo norte, Serbia (Kosobo) á lo noreste, Mazedonia á l'este y Grezia á lo sur, tien una costa en a mar Adriana á l'ueste frente á Italia y atra en a mar Chonica á lo surueste.

A nazionalidá mayoritaria ye l'albanesa. Esisten minorías arrumana, mazedonio-eslaba (en l'este), y griega (en l'Epiro).

A suya poblazión ye de 3.582.205 abitans (2003) en una superfizie de 28.748 km², con una densidat de poblazión de 125 ab./km². A capital d'o país ye a ziudat de Tirana, y as ziudaz prenzipals son Durrës, Elbasan, Vlorë y Shkodër, con una poblazión d'arredol de 100.000 abitans.

Contenius

[editar] Etimolochía

O nombre d'o país en albanés (Shqipëria) sennifica tierra d'as aligas, y fue adoptato por os albaneses en 1433 con a rebelión cuentra l'Imperio Otomán dirixita por Gjergj Kastriot (más conoxito como Skanderbeg) porque a bandera de Skanderbeg yera un aliga bizefala, erenzio d'o Imperio bizantín.

O nombre en latín d'o país, Albania, por a suya parte, fa referenzia á Albus, por os altos mons de color blanco por a nieu, ye un nombre transferito dende o lugar á on orichinalment yera aplicato, os montes d'o Caucaso.

[editar] Istoria

[editar] Sieglo XX

Ahmet Muhtar Bey Zogolli

A independenzia de facto d'o país plegó en 1912, con a redota d'as tropas de l'Exerzito turco en as Guerras balcanicas y a reculada d'o territorio turco dica as puertas d'Istambul. Sin d'embargo, a suya independenzia yera menazata por as potenzias d'arredol (o Imperio Austro-Ongaro y Italia) y por os atros países mugants: Serbia, Montenegro y Grezia, interesatos en a suya posizión estratechica entre a mar Adriana y a mar Chonica.

A istoria moderna d'Albania encomienza cuan ista emerche estrematament sozdesembolicata dimpués d'a Primera Guerra Mundial. Ta par d'alabez Albania yera o fogar d'una mica menos d'un millón de presonas dibiditas en tres grupos relichiosos y dos grupos sozials: aquéls que yeran siñors d'a tierra y esfendeban os suyos dreitos semifeudals, y aquéls que no en yeran. Os primers siempre tenioron o control d'os puestos de poder n'o zentro y sur d'o país; por consiguient, esperaban de mantener os suyos pribilechios malas que Albania estase independient. A mayoría d'a poblazión eba encomenzato á custionar a situazión. Además, cuasi tota l'aristocrazia terratenient yera musulmana, asinas como a mayoría d'os ofizials y funzionarios publicos entrenatos por l'almenistrazión de l'Imperio Otomán. En consecuenzia, a mayoría d'os puestos almenistratibos de toz os nibels yeran controlatos por os albaneses musulmans.

Bunkers en Albania

De 1928 á 1943, Albania estió una monarquía, con dos reis: Ahmed Zogú, autoproclamato rei como Zog I (1928-1939) y Bitor Manuel III, rei d'Italia, dimpués d'a embasión italiana en 1939, dica a redota d'os italians en a Segunda Guerra Mundial.

En 1941 s'establió o Partito Comunista d'Albania, que prenzipió a suya luita cuentra os ocupants d'o país: o Terzer Reich alemán y a Italia faxista de Mussolini. Con a retirada d'a Wehrmacht en 1944, o país quedó en mans d'Enver Hoxha, que establió una ditadura comunista. O país dentró en 1955 en o Pauto de Barsobia.

Sin d'embargo, en 1956 o rechimen d'Hoxha, partidario d'o stalinismo, trencó as suyas relazions con a Unión Sobietica dimpués d'una fuerte critica d'Enver Hoxha ta Nikita Kruschov, y o país s'aprocsimó á o Gubierno maoísta de China.

En 1985 morió Hoxha, sustituyito por Ramiz Alia, cuan ya eba prenzipiato a glasnost y a perestroika en a Unión Sobietica. Asinas, en 1992 bi abió en o país as primeras elezions democraticas, que ganó a oposizión, encara que a situazión politica y economica d'o país no ye buena.

O Gubierno albanés ye partidario de que o país dentre en a OTAN, encara que ista organizazión internazional encara no ha admeso á o país.

[editar] Cheografía

Costa albanesa.

Albania ye un país montañoso (70% d'o territorio). O pico zimero, o mon Korab, tien una altaria de 2.753 m por denzima d'o nibel d'a mar.

A resta d'a superfizie ye composata por bals y planas arguilatas, escasament aprofitables ta l'agricultura en alternar-sen as inundazions con as epocas de sequera.

O río más important ye o Drini. Con una largaria de 282 km, ye un d'os pocos con un cabal estable tot l'año. Os atros ríos, mesmo beluns como lo Semani o lo Vjosa de más de 160 km, son cuasi xutos d'estiu.

Albania tien 450 km de costa entre a mar Chonica y a mar Adriana.

[editar] Organizazión territorial

Albania aparixe dibidita almenistratibamén en 12 prefeuturas (qark, qarku en plural), cada una d'as cualas contiene cuantos destritos (rrethe).

[editar] Prefeuturas

As 12 prefeuturas en que ye dibidita Albania son:

  1. Berat
  2. Dibër
  3. Durrës
  4. Elbasan
  5. Fier
  6. Gjirokastër
  7. Korçë
  8. Kukës
  9. Lezhë
  10. Shkodër
  11. Tiranë
  12. Vlorë
AlbaniaNumberedPrefectures.png

[editar] Destritos

Cada una d'as prefeuturas d'Albania ye dibidita á la suya bez en cuantos destritos u rrethe, fendo un total de 36 en tot o país. A capital, Tirana, tien un estatuto espezial. Os destritos son:

  1. Destrito de Berat
  2. Destrito de Bulqizë
  3. Destrito de Delvinë
  4. Destrito de Devoll
  5. Destrito de Dibër
  6. Destrito de Durrës
  7. Destrito de Elbasan
  8. Destrito de Fier
  9. Destrito de Gjirokastër
  10. Destrito de Gramsh
  11. Destrito de Has
  12. Destrito de Kavajë
  13. Destrito de Kolonjë
  14. Destrito de Korçë
  15. Destrito de Krujë
  16. Destrito de Kuçovë
  17. Destrito de Kukës
  18. Destrito de Kurbin
  1. Destrito de Lezhë
  2. Destrito de Librazhd
  3. Destrito de Lushnjë
  4. Destrito de Malësi e Madhe
  5. Destrito de Mallakastër
  6. Destrito de Mat
  7. Destrito de Mirditë
  8. Destrito de Peqin
  9. Destrito de Përmet
  10. Destrito de Pogradec
  11. Destrito de Pukë
  12. Destrito de Sarandë
  13. Destrito de Shkodër
  14. Destrito de Skrapar
  15. Destrito de Tepelenë
  16. Destrito de Tiranë
  17. Destrito de Tropojë
  18. Destrito de Vlorë
AlbaniaNumberedDistricts.png

[editar] Istoria

Mapa d'os destritos d'Albania entre 1959 y 1991.

Dende a suya independenzia en 1912, Albania ha sufierto dibersas reformas en a suya organizazión territorial. O cambeyo más sinnificatibo se reyalizó en 1991, cuan s'adibioron 10 nuebos distritos á os 26 esistens dende l'anterior reforma de 1959. Dende entonzes se han realizato cambeyos menors dica plegar ta la organizazión territorial autual, de 36 distritos agrupatos en 12 prefeuturas.

[editar] Relichión

A Ilesia Ortodocsa Autozefala d'Albania ye una d'as ilesias autozefalas d'a comunión ortodocsa. En 1922, s'eszindió d'a Ilesia Ortodoxa de Constantinoble, anque a suya independenzia no fue reconoxita dica 1937. Estió bitima de duras persecuzions mientres d'a epoca comunista, por l'ateísmo d'o rechimen y porque l'uso d'o griego n'a liturchia yera beyito como una menaza t'a identidat étnica d'o país por os nazionalismos albaneses.

[editar] Cultura

[editar] Literatura

O documento más antigo d'a literatura albanesa dica agora conoxito ye d'o 8 de nobiembre de 1462. Ye una formula de batismo creyata por o bispe de Durrës, Pal Engjëlli. Esiste a más un dizionario alemán-albanés que fue escrito por Arnold von Harf en 1497, y o libro impreso más biello, o Meshari, escrito n'o año 1555 por o clerigo catolico Gjon Buzuku.

Bels escritors albaneses son:

[editar] Renaximiento nazional

O Meshari.

O sieglo XIX, o sieglo d'os mobimientos nazionals n'os Balcans, se troboron os albaneses sin una tradizión de unidat desembolicata lo largo d'o país. Teneban una luenga y una cultura común pero bi eba una gran mentalidat rechionalista y indibidualista dominata por a supremazía d'os clans y sin un desarrollo d'una conzenzia nazional y sin un esprito d'espontanea rebelión.

N'ista istorica situazión cultural naxió a organizazión idiolochica, melitar y literaria clamata Rilindja Kombëtae (Renaximiento Nazional). Estió inspirata por as ideyas d'o Romantizismo Nazional y alumbramiento, cualos estioron cultibatos entre os zirculos intelectuals albaneses, a mayoría emigratos en bels asentamientos en Italia y os más reziens en Estambul, Bucarest, Sofía y O Cairo.

[editar] Mosica

A mosica siempre ha estato un meyo d'esprisión nazional ta os albaneses. A mosica folclorica estió, en parti, aduyata por o gubierno sozialista, que promobeba un festibal mosical cada zinco años en Gjirokastër en o cualo os mosicos debeban espresar o suyo apoyo á os liders d'o partito. Dimpués d'o sozialismo, a Radiotelebisión albanesa creyó en 1995 un festibal en Berat que aduyó á continar con as tradizions mosicals.

[editar] Mitolochía

Os mitos albaneses son dibiditos en dos collas: leyendas de metamorfosis y leyendas istoricas: Belunas d'as más conxitas son:

[editar] Beyer tamién


Estatos d'Europa
Abjasia3 | Albania | Alemaña | Alto Karabakh3 | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia e Erzegobina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croazia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslobaquia | Eslobenia | España1 | Estonia | Finlandia | Franzia1 | Grezia | Islandia | Irlanda | Italia1 | | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Lusemburgo | Mazedonia | Malta | Moldabia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Ongría | Osetia d'o Sur3 | Países Baxos | Polonia | Portugal | Reino Unito | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suezia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Ziudat d'o Baticano
Dependenzias: Åland | Akrotiri e Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Jèrri
1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relazions istorico-culturals con Europa. 3 Parzialment reconoxito
En atras luengas