Serbia
De Biquipedia
| Република Србија (Republika Srbija) |
|||||
|
|||||
| Lema nazional: No'n tien | |||||
| Inno nazional: Bože Pravde | |||||
| Capital • Poblazión • Cordenadas |
Belgrado 1.576.124 (2002) 44º 48' N 20º 28' E |
||||
| Mayor ziudat | Belgrado | ||||
| Idiomas ofizials | Serbio 1 | ||||
| Forma de gubierno | Republica parlamentaria Boris Tadic Mirko Cvetković |
||||
| Independenzia • Declarada |
De Serbia y Montenegro 3 de chunio de 2006 |
||||
| Superfizie • Total • % augua Mugas Costas |
Posizión 113º 88.361 km² - 599 km 0 km |
||||
| Poblazión • Total • Densidat |
Posizión 74º 11.206.847 (1998) 126,83 ab./km² |
||||
| PIB (PPA) • Total (n/d) • PIB per capita |
Posizión 95º n/d US$ 3.200 |
||||
| Moneda | Dinar(RSD)Euro (€, EUR) (En Kosovo) |
||||
| Chentilizio | Serbio, -a | ||||
| Zona oraria • en berano |
CET (UTC+1) CEST (UTC+2) |
||||
| Dominio d'Internet | .rs | ||||
| Codigo telefonico | +381 |
||||
| Prefixo radiofonico | YT–YU, YZ, 4N–4O |
||||
| Codigo ISO | 688 / SRB / RS | ||||
| Miembro de: | |||||
| 1 Tamién se i charran albanés en Kosovo y ongaro en Vojvodina. | |||||
A Republica de Serbia (en serbocroata, Република Србија u Republika Srbija) ye un país d'o sureste d'Europa, un d'os seis resultans de l'antigua Yugoslabia. A suya capital ye Belgrado.
Contenius |
[editar] Cheografía
[editar] Mugas
Serbia muga con Ongría, Rumanía, Bulgaria, Albania, Mazedonia, Montenegro (país con o cualo formó un estato confederal dica 2006), Bosnia y Erzegobina y Croazia.
[editar] Istoria
[editar] Etnochenesis
Os serbios yeran descritos en o libro De administrando Imperio como os habitants d’unos prenzipatos entre os crobates e os bulgaros. Beluns d’estos prenzipatos son descritos en atras fuents como parte de Croazia, e Bosnia en fuents posteriors será distinguita de Serbia u d’os prenzipatos serbios. Rematan predominando dos estatos serbios, Zeta, en l’actual Montenegro e Raska, en l’interior, en a zona d’o Sanchac de Novi-Pazar. O cristianismo plega a los serbios dende Ohrid, e a combersión remata a fins d’o sieglo IX.
[editar] Estato serbio unito
En a segunda metat d’o sieglo XII Esteban Nemanja, zupán d’a Raska, consigue absorber Zeta e fer-se independient de Costantinoble. En 1217 un legato d’o Papa lo corona rei, pero Serbia continará estando ortodocsa. Sava, un fillo d’Esteban Nemanja que yera monche d’Athos, consigue creyar una ilesia ortodocsa autozefala serbia, e cuan n’esdebién arzebispe corona a lo suyo chirmán en 1221 como rei d’alcuerdo con o rito ortodocso. Ye o prenzipio d’a dinastía Nemanja. Esteban I e os suyos suzesors costruirán entre os sieglos XIII e XIV una serie de grans monesterios (Studenica, Decani, etc...).
O reino serbio d’os Nemanja puet resistir o espansionismo d’os bulgaros e os bizantins, e con Esteban Dusan plega a lo suyo apocheu. Esteban Dusan estendilla o suyo reino por Mazedonia e Grezia, plegando a conquerir parte d’o Ducato de Neupatria a los almogabars. En 1346 y en Skopje l’arzebispe de Pec corona a Dusan como emperador de serbios e griegos. Dusan muere en 1355 sin poder conquerir Costantinoble, una añata més tarde que os turcos otomans conquieren Gallipoli.
[editar] Ocupazión otomana
Os suzesors de Dusan no pueden mantener a unidat d’un territorio tan estenso, que s’esminglana. Os diferents territorios serbios ban cayendo u baxo sobiranía otomana u baxo sobiranía d’un reino bosnio en espansión. En 1389 o prenzipe serbio Lazaro Hrebeldjanovic ye derrotato en a batalla de Kosovo Polje. O suyo fillo Esteban Lazarevic se sozmete a lo soldán pero demanda l’aduya d’o rei d’Ongría pa poder mantener-se independient. Os ongaros aduyan a creyar en 1412 una plaza fuerte en Belgrado. Dimpués Chorche Brankovic establix a capital de Serbia en Smeredevo, pero os otomans la prenen en 1439 y en 1459 la ocupan de pa cutio. Serbia esdebién un pachalik otomán y o patriarcato de Pec queda suprimito dica 1557.
En o periodo de dominazión otomana o zentro politico d’os serbios se treslada enta o norte, a lo mesmo tiempo que bi ha migrazions enta o sur d’o Reino d’Ongría, a lo norte d’o Save e d’o Danubio, podendo plegar a estar mayoritarios en zonas que enantes yeran abitatas por atros pueblos, (crobates, ongaros, balacos, etz...). En 1521 os otomans benzen a los ongaros en Mohacs, e os serbios emigratos tamién son baxo dominazión otomana.
En 1683 os otomans son redotatos en Viena y esto tien consecuenzias pa os serbios, como abitants d’una zona que puet dixar d’estar baxo dominio otomán. En 1688 os austriacos prenen Belgrado e dimpués abanzan ta Kosovo, posando en canzión a los serbios pa que se rebelasen. Sin d’embargo os otomans reazionan y os austriacos s’han de replegar en 1689-1690 chunto con 37.000 familias serbias que s’establixen en l’autual Voivodina. En 1694 plegará atra oleyata.
Os otomans fuoron benzitos en 1697 e por o tratato de Karlowitz de 1699 abandonan Batchka e lo norte de Sirmia. O patriarca serbio s’establix en Karlowitz (Sirmia). Os otomans zeden a los austriacos o sur de Sirmia, o Banato e Serbia en o tratato de Passarowitz (1718) dimpués d’atra derrota.
Os otomans contraatacoron en 1736 e por o tratato de Belgrado Austria abió de tornar-lis Serbia. Por este tratato se creya a muga norte de Serbia, que ya no cambeyará dica a Primera Guerra Mundial.
Totas estas guerras fazioron que os serbios emigrasen dende a rechión d’o Kosovo (que dende alabez de conoxe como Biella Serbia) e que o bueito poblazional lo plenasen os albaneses. Beluns d’os serbios que i quedan se combierten a lo islam esdebenindo os gorani actuals. Os serbios no toz os serbios refuchiatos en o reino d’Austria se quedan en a Voivodina, muitos d’ellos s’instalan en os confins melitars: zentro d’Eslabonia, sur de Croazia, en o que se conoxerá como a Krayina crobate. En Voivodina os serbios abrán de combibir con repobladors de diferents orichens etnicos a parte d’os serbios: rutens, eslabacos, alemans, franzeses, catalans, etz...
Os otomans posarán a un griego en o patriarcato de Pec en 1739, e lo suprimirán en 1767. En Belgrado bi ha una guarnizión de chenizaros que Estambul no controla güaire.
[editar] Autonomía
En 1804 esclata una insurrezión en Chumadia dirichita por Karadjordje, que prene Belgrado en 1806 e se fa proclamar en 1808 prenzipe ereu. Os turcos reazionan pero o soldán ha de reconoxer l’autonomía de Serbia en o tratato de Bucarest firmato con Rusia en 1812. Sin d’embargo en 1813 contina a guerra e os otomans prenen Belgrado, fan mortaleras e Karadjordje s’ha de refuchiar en Austria.
En 1815 Milos Obrenovic diriche una insurrezión en Chumadia, e baxo a presión de Rusia os otomans azeptan que Serbia siga un prenzipato basallo, con asambleya (skupstina) y exerzito. Os otomans encara mantendrán a un gobernador turco, guarnizions e imposarán o pago d’un treudo añal.
A primera interbenzión d’os rusos en os Balcans fa que se firme o tratato d’Andrianopolis en 1829. En 1833 Serbia exampla o suyo territorio por o sur. O soldán reconox a Milos como prenzipe ereu, e abdica en 1839, pasando o títol a Alexandre Karadjordjevic. En o congreso de París de 1856 Alexandre obtién una garantía internazional pa Serbia. A familia Obrenovic tornó a lo poder en 1858, pero qui dirichirá o gobierno será o partito liberal (1867-1893) En 1868 os otomans ebacuan as suyas tropas de Serbia.
[editar] Independenzia
Serbia declaró a guerra a lo Imperio Otomán en 1876 cuan os disturbios de Bosnia. Encara que os serbios fuoron benzitos a lo prenzipio, a fins de 1877 tornan a la ofensiba, faborexitos por a interbenzión rusa en os Balcans. O tratato de Berlín de 1878 reconox a independenzia de Serbia, que queda examplata con a rechión de Nis. O sanchak de Novi Pazar queda baxo almenistrazión austriaca chunto con Bosnia-Herzegobina pa fer de zona tampón entre Serbia e Montenegro.
Encomienzan os conflitos d’os serbios con atras nazionalidaz balcanicas que tamién se liberaban d’o dominio otomán. A unión de Rumelia oriental con Bulgaria ye bista como periglosa por a Serbia independient, (distribuita por territorios istoricament bulgaros que podeban reclamar en o futuro una Bulgaria més poderosa). Os serbios atacoron a los bulgaros en 1885 e fuoron benzitos.
En ixos tiempos ya i eba problemas internos por una sublebazión campesina en 1883 e una presión d’un nuebo partito radical apoyato por os sublebatos. A costituzión de 1888 fa de Serbia cuasi una monarquía parlamentaria, e a politica posterior bien marcata por a luita entre liberals e radicals, dica un inte que o rei Alexandre Obrenovic restablix l’absolutismo monarquico con a Costituzión de 1901, pero ye asasinato en 1903.
O nuebo rei ye Pero I Karadjordjevic, que con l’aduya de lo menistro Nicola Pasic, d’o partito radical, restablix a costituzión de 1888 y enfortix os ligallos con Franzia e Rusia. En politica esterior Serbia ye obligata a reconoxer l’anecsión de Bosnia-Herzegobina por o Imperio Austrongaro e preba d’estendillar-se enta o sur, declarando a guerra a o Imperio Otomán o 18 d’otubre de 1912 chunto con Bulgaria, Grezia e Montenegro. Os serbios ocupan Mazedonia Ozidental e a mayor parte d’o Kosovo e os montenegrins Pec. Serbia pretende tener una salita a la mar a trabiés de tierras albanesas, pero o Imperio Austrongaro se i oposa. En a conferenzia de Londres de mayo de 1913 ye reconoxito un estato albanés independient pero quedando o Kosovo dentro de Serbia. En chunio os bulgaros encomienzan a segunda guerra balcanica, son derrotatos e por o tratato de Bucarest d’agosto de 1913 Mazedonia e o norte d’o Sanchac de Novi Pazar ye adchudicato a Serbia.
[editar] Primera Guerra Mundial
Dimpués de l’atentato de Sarajevo de 1914 organizato por serbios. Austria-Ongría adreza un ultimatum a Serbia, e li declara a guerra o 27 de chulio. O Imperio Ruso apoya a Serbia y encomienza a primera Guerra Mundial. Os serbios no resisten que a lo prenzipio, e reblan. En nobiembre de 1914 ya no controlan Belgrado, pero en abiento lo reconquieren. Bulgaria entra en a guerra pa anecsionar-se Mazedonia, y esto fa que os serbios ya no puedan defender-sen. O exerzito serbio se retira t’Albania e ye ebacuato por os aligatos en Corfú, pa ser adrezatos a lo frent d’Orient dende chulio de 1916. O frent d’orient se creba en setiembre de 1918, e Austria-Ongría se rinde o 3 de nobiembre. L’1 d’abiento de 1918 Alexandre Karadjordjevic proclama a formazión d’o reino d’os serbios, crobates y eslobens.
[editar] Os serbios en a Yugoslabia d'entreguerras
Un comité yugoslabo formato en Londres por dirichents orichinarios d’o Imperio Austrogaro e d’o gobierno serbio de Pasic firmoron o 20 de chulio de 1917 a declarazión de Corfú, que prebeyeba a unión d’os eslabos d’o sur baxo a monarquía d’os Karadjordjevic. O 1 d’abiento de 1918, o fillo de Pero I de Serbia, Alexandre, proclama o reino d’os serbios, crobates y eslobens.
En as prebatinas de redazión d’una Costituzión en 1919-1920 se bei deseguida o conflito entre os zentralistas panserbios e os federalistas orichinarios d’o Imperio Austrongaro. O partito campesín crobate fa boicot a l’Asambleya e Pasic puet conseguir una costituzión zentralista o 28 de chunio de 1921. En a decada de 1920 i abrá crisis politicas por o conflito entre crobates y serbios, (o lider d’o partito campesín crobate será engarcholato e asesinato).
O 6 de chinero de 1929 o rei Alexandre disuelbe o Parlamento e la costituzión de 1921 ye abolita e bi ha ditadura. O reino prene o nombre ofizial de Yugoslabia. O 9 d’otubre de 1934 o rei Alexandre muere en un atentato obra d’os ustachas. O prenzipe de Pablo exerze a rechenzia. En 1938 se creya una Banobina autonoma crobate con tierras de Bosnia-Herzegobina. Os serbios controlan atras partes de Bosnia-Herzegobina.
[editar] Segunda Guerra Mundial
A prenzipios de 1941 Hitler ordena a Yugoslabia que s’adiera a lo pacto tripartito pa atacar Grezia. O rechent Pablo azepta pero uns patriotas serbios se subleban y o 27 de marzo o cheneral Simovic obliga a lo rechent a exiliar-se. Pero I ye proclamato rei e denunzia o pacto. O 6 d’abril os exerzitos alemans, italians e ongaros embaden Yugoslabia. O 17 d’abril o gobierno se rinde. Os embasors dibiden Yugoslabia e se creya una Serbia independient que se reduziba a la serbia posterior a 1878 pero con o Banato serbio e sin o destrito de Pirot, que s’han quedato os bulgaros.
O cheneral Nedic, menistro d’a Guerra entre 1938 e 1941 dirichiba o gobierno. O Banato serbio yera baxo control d’os alemans locals. Os chodigos de serbia son elimitatos. Se creya un estato crobate d’ideyolochía faszista que ocupa Bosnia-Herzegobina, o Sirmio e a mayor parte de Croazia y en o que son eliminatos os opositors e sobre tot os serbios, seguntes bellas fuents o lumero de serbios esterminatos plega a 750.000.
Dende a primabera de 1941 s’organiza una resistenzia en o norte d’o Kosovo. Dimpués i abrá dos resistenzias. Os chetniks, nazionalistas monarquicos serbios dirichitos por o cheneral Draza Mijailovic que se negó a capetular en abril e os comunistas dirichitos por Josip Boz Tito. En otoño de 1941 una ofensiba alemana fa que se dibidan Mijailovic negozia con os alemans e Tito pasa ta Bosnia.
Os chetniks luitan cuentra os ustachas crobates e se dedican a fer mortaleras de crobates e sobre tot musulmans en as zonas de Bosnia-Herzegobina que controlan. Cuan os partisans comunistas iban prenendo importanzia os chetniks plegoron a aligarse con os ustachas.
Os partisans comunistas combaten cuentra italians, alemans e os ustachas crobates. A fins de 1943 Tito creya en Jajce un Comité nazional de liberazión, que será o embrión d’o futuro gobierno federal. Pero II reconox en 1944 a Tito como jefe d’a Resistenzia. Cuan o exerzito royo sobietico plega ta Belgrado os partisans ocupan gran parte d’o país. A conferenzia de Yalta, en febrero de 1945 planteya que i aiga un compromís o rei e Tito que sería o president. En 1945 os partisans dominan Yugoslabia y o 11 de nobiembre a lista unica d’o Frent d’o Pueblo obtién o 90 % d’os botos. A monarquía ye abolita y se creya a Republica popular federatiba de Yugoslabia.
[editar] Os serbios en Federazión Yugoslaba de Tito
Tito pretendeba ebitar que Serbia tenese un peso eszesibo en a federazión yugoslaba e no unificó territorialment a los cristians ortodocsos de luenga serbocrobate, que quedoron distribuitos por Serbia, Bosnia-Herzegobina, Montenegro e Croazia. Dió categoría de republica a Mazedonia, deseparando-la de Serbia e dio autonomía a las rechions con minorías no serbias lumerosas como a Voibodina e o Kosovo, on permitió que entrasen nuebas poblazions albanesas.
Pero china chana os serbios iban fendo-se con o poder d’a Federazión Yugoslaba, e ya en a decada de 1960 os serbios controlaban o exerzito federal.
[editar] A unión yugoslaba se torna insostenible
Dende 1986 Slobodan Milosevic, d’o partito comunista de Serbia prene un discurso nazionalista serbio chaubinista e aprobeita a tensión entre serbios e albaneses en o Kosovo, e os ataques albaneses a la minoría serbia pa mober sensibilidaz. Os eslobens e crobates deseyan cada begata més a independenzia.
En chinero de 1990 os eslobens creban os ligallos con os comunistas de Yugoslabia, e farán o mesmo os crobates.
En 1990 dimpués d’un referendum Serbia prene una costituzión que remata con l’autonomía d’o Kosovo e a Voivodina, encara que permite o multipartidismo. Milosevic ye esleito president en abiento con o 65 % d’os botos.
[editar] Os serbios cuan s’esminglana Yugoslabia
O 25 de chunio Eslobenia e Croazia proclaman a independenzia y encomienza una guerra entre o exerzito federal yugoslabo e las republicas sezesionistas. En Croazia o exerzito federal ye aligato con os terroristas locals serbios, controlan as zonas de mayoría serbia e fan limpiezas etnicas de poblazión crobate, encomenzando a guerra d’independenzia crobate. Os serbios fundan a republica serbia de Krayina.
Dimpués proclama a independenzia Bosnia-Herzegobina. En Bosnia-Herzegobina se repetirá o mesmo prozeso pero con mayor rapidez e biolenzia. Os serbios son més lumerosos e son mayoritarios en amplas zonas: Bosnia Ozidental, Herzegobina Oriental e zonas de Bosnia Oriental mugants con Serbia. A poblazión musulmana a crobate fue forachitata u esterminata de muitas d’estas zonas e las zonas de mayoría serbia prenioron continuidat territorial a trabiés d’o corredor de Posabina, a costa d’os crobates.
En o Kosovo no bi ha guerra mientres bi n’ha en Croazia e Bosnia-Herzegobina, pero muitas zonas son controlatas por os albaneses locals. Mazedonia se deseparó pazificament e os serbios no podioron organizar o mesmo prozedimiento.
En abril de 1992 Serbia e Montenegro forman una nueba Republica federal de Yugoslabia que no fue reconoxita por a comunidat internazional. A situazión de guerra en Croazia y espezialment en Bosnia-Herzegobina permite a Milosevic enfortir o suyo poder. En as eslezions lechislatibas d’abiento de 1993 o Partito sozialista (en reyalidat escomunista) consigue 123 d’os 250 botos. Bi eba una oposizión ultranazionalista e una oposizión democratica.
Cuan remató a guerra en Bosnia-Herzegobina encomenzó a guerra en o Kosovo con una rapida limpieza etnica, sin d'embargo a OTAN interbinió e obligó a lo exerzito serbio a retirar-se'n.
| Estatos d'Europa |
| Abjasia3 | Albania | Alemaña | Alto Karabakh3 | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia e Erzegobina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croazia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslobaquia | Eslobenia | España1 | Estonia | Finlandia | Franzia1 | Grezia | Islandia | Irlanda | Italia1 | | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Lusemburgo | Mazedonia | Malta | Moldabia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Ongría | Osetia d'o Sur3 | Países Baxos | Polonia | Portugal | Reino Unito | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suezia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Ziudat d'o Baticano |
| Dependenzias: Åland | Akrotiri e Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Jèrri |
| 1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relazions istorico-culturals con Europa. 3 Parzialment reconoxito |