Rusia

De Biquipedia

Ir ta: nabego, busca
Российская Федерация
Rossiiskaya Fiedieratsiya
Bandera de Rusia Escudo de Rusia
(En detalle) (En detalle)
Lema nazional:
Inno nazional: Inno d'a Federazión Rusa
Situazión de Rusia
Capital
 • Poblazión		 Moscú
11.273.400 (2004)
Mayor ziudat Moscú
Idiomas ofizials Ruso1
Forma de gubierno Republica federal
Dmitry Medvedev
Vladímir Putin
Independenzia
 • Calendata
Declarata
Reconoxita		 D'a Unión Sobietica
12 de chunio de 1990
24 d'agosto de 1991
Superfizie
 • Total
 • % augua
Mugas		 Posizión 1º
17.075.200 km²
0,5%
20.017 km
Poblazión
 • Total
 • Densidat		 Posizión 9º
140.702.090 (2008)
8,3 ab./km²
PIB (PPA)
 • Total (2008)
 • PIB per capita		 Posizión 8º
US$ 2.274.584 millons
US$ 16.200
Moneda Rublo
Chentilizio ruso/a
Zona oraria UTC +2 a +12
Dominio d'Internet .ru
Codigo telefonico +7
Prefixo radiofonico RAA-RZZ, UAA-UIZ
Codigo ISO 643 / RUS / RU
Miembro de: ONU, APEC, CBSS, OSCE
1Bi ha atras trenta luengas reconoxitas ofizialment en bellas d'as sozsibisions de Rusia

A Federazión Rusa u simplament Rusia (en ruso: Россия, Rossiya), ye o país más gran d'o mundo, estendillando-se entre Europa e Asia. Ye una republica semipresidencialista integrata por suchetos federals. Rusia muga con los siguients países (empezipiando por a parti norozidental e siguindo lo sentito contrario á las sayetas d'o reloch): Noruega, Finlandia, Estonia, Letonia, Belarrusia, Lituania, Polonia, Ucraína, Cheorchia, Azerbaichán, Cazaquistán, China, Mongolia e Coreya d'o Norte. A suya costa s'estendilla dende l'Ozián Artico dica l'Ozián Pazifico d'o Norte, e tien á más costa en mars interiors como a Mar Baltica, Mar Negra e Mar Caspia. Como suzesor prenzipal d'a Unión Sobietica, Rusia contina estando un país influyent, en particular en a Comunidat d'Estatos Independients, integrada por muitos atros estatos de l'antiga Unión Sobietica.

A istoria de Rusia prenzipia con os eslabos orientals. Os eslabos aparixioron como grupo etnico en Europa entre os sieglos III e IV dC.[1] Establito e gubernato por os bikingos e os suyos deszendients, o primer Estato eslabo-oriental, a Rus de Kiev, surtió en o sieglo IX, e adotó lo cristianismo d'o Imperio Bizantín en 988, prenzipiando asinas a sintesis d'as culturas bizantina e eslaba que definirba la cultura rusa d'os siguients mil años.[2] A Rus de Kiev se desintegró e as tierras fuoron dibiditas entre chicoz estatos feudals. O suzesor más poderoso estió lo Gran Ducato de Moscú, que estió a fuerza prenzipal d'o prozeso de reunificazión rusa en a suya luita d'independenzia en cuentra d'a Orda d'Oro. Moscú reunificó, china chana, os prenzipatos rusos que la rodiaban e á la fin dominó lo legato cultural e politico d'a Rus de Kiev. En o sieglo XVIII, ya s'eba estendillato por meyo d'as conquiestas, as anesions e as esplorazions e se transformó en o Imperio Ruso, que s'estendillaba dende Polonia dica l'ueste á l'ozián Pazifico. Rusia se combirtió en o país constituyent más gran d'a Unión Sobietica, o Estato sozialista constituzional más gran d'o mundo e superpotenzia mundial, dica la suya disaparixión á la fin d'a Guerra Freda.

Con a disoluzión d'a Unión Sobietica en 1991, s'establió a Federazión Rusa, pero ye reconoxita como a personalidat legal de continuidat d'a Unión Sobietica. Asinas, Rusia ye miembro permanent d'o Consello de Seguridat d'as Nazions Unitas e miembro prenzipal d'a Comunidat d'Estatos Independients. Rusia ye un país con armamento nucleyar e tien a reserba d'armas de destruzión masiba más gran d'o mundo.

Contenius

[editar] Cheografía fesica

Planas de Siberia Ozidental, o río Vasyugan
Río amán de Saranpaul
O Elbrús ye o punto más alto de Rusia

Rusia ye situata entre Europa oriental e Asia septentrional (chusto a dibisoria entre os dos continents, a cordelera d'os Urals, se troba en territorio ruso), e en o estremo oriental ye deseparata d'o estato nordamericán d'Alaska por o estreito de Bering.

Muga á lo norte con l'ozián Artico á trabiés d'a mar de Barentsz, a mar de Kara, a mar de Laptev, a mar d'a Siberia Oriental e a mar de Chukchi. Astí se troban os archipielagos de Nueba Zembla, Tierra de Franzisco Chusé, Tierra d'o Norte e Nueba Siberia e a isla de Wrangel.

Á l'este, muga con o estreito de Bering que a desepara d'America e con l'ozián Pazifico á trabiés d'o estreito de Bering, a mar d'Okhotsk e a mar de Chapón. Astí se troban a isla de Sakhalín e as Kurils; e á lo sur d'istas bi ha a isla chaponesa de Hokkaido.

Á lo sur, tien mugas terrestres con Coreya d'o Norte, a Republica Popular de China, Mongolia e Cazaquistán. Á lo surueste muga con a mar Caspia e as montañas d'o Caucaso, que deseparan Rusia d'Azerbaichán e Cheorchia.

Á l'ueste, as suyas mugas son a mar Negra e a mar d'Azov, Ucraína, Belarrusia, Letonia, Estonia, a mar Baltica á trabiés d'o golfo de Finlandia, Finlandia e Noruega. Deseparato de Rusia se troba l'oblast u probinzia de Kaliningrad, que muga á lo norte e á l'este con Lituania, á lo sur con Polonia e á l'ueste con a Baltica.

Rusia s'estendilla á trabiés d'a mayor parti d'o norte d'Eurasia e, por tanto, esisten una gran bariedat de paisaches e climas. A mayor parti d'o paisache consiste en planas granizas, tanto en a parti europeya como en a parti asiatica que son amplament conoxitas como, por exemplo, Siberia. Istas planas son, más que más, estepa á lo sur e selbas densas á lo norte, con a tundra á lo largo d'a costa d'o norte. Se troban cadenas montañosas á lo largo d'as mugas d'o sur, como lo Caucaso (á on que se troba o Elbrús, o punto más alto de Rusia con 5.633 m) e l'Altai. Á l'este bi ha la sierra Verkhoiansk e os bulcans d'a peninsula de Kamtchatka. En a parti zentral i son os Urals, que son a dibisión prenzipal entre Europa e Asia.

Rusia tien una luenga linia de costa de más de 37.000 quilometros á lo largo d'os ozians Artico e Pazifico, asinas como mars interiors com a mar Baltica, a mar Negra e a mar Caspia. As mars más chicotas fan parti d'os ozians; a mar de Barentsz, a mar Blanca, a mar de Kara, a mar de Laptev, a mar de la Siberia Oriental e a mar de Chukchi fa parti de l'Artico, mientres que o estreito de Bering, a mar d'Okhotsk e a mar de Chapón pertenexen á l'Ozián Pazifico. As islas prenzipals que se i troban encluyen Nueba Zembla, a Tierra de Franzisco Chusé, a Tierra d'o Norte, as isles de Nueba Siberia, a isla de Wrangel, as islas Kurils e Sakhalín.

Rusia ye trescruzata por grans ríos. Os d'a parti europeya que desembocan en as mesmas costas rusas son o Bolga, o Don, o Kama, l'Oká e o Dvina Septentrional, mientres que os que desembocan en atros países son o Dnieper e o Dvina Ozidental. En l'Àsia s'hi troben l'Obi, o Irtix, o Yeniséi, l'Angara, o Lena e l'Amur. Os lacos prenzipals encluyen o laco Baikal, o laco Ladoga e o laco Onega.

[editar] Cheografía umana

Ziudat de Moscú
Seu de Cristo lo Salbador, destruyita mientres d'a epoca sobietica, reconstruyita entre 1990 e 2000

[editar] Dinamica de poblazión

Seguntes as estimazions preliminars, a poblazión rusa l'1 de chinero de 2007 yera de bels 142 millons de presonas. En 2007, a poblazión eba baxato un 0,17% e en 2006 un 0,37%. Rusia ye una soziedat dibersa e multietnica, bi ha más de 120 grupos etnicos e indichenas.[3] En 2006 186.380 inmigrants plegoron á Rusia, d'os cualos un 95% probeniban d'os paises d'a Comunidat d'Estatos Independients, muitos d'els de parla rusa. Encara que a poblazión rusa ye relatibament gran, a densidat de poblazión ye muit baxa, debito á la estensión territorial d'o país. A mayor parti d'a poblazión se conzentra en a Rusia europeya amán d'os Urals e á lo surueste de Siberia. Un 73% d'a poblazión ye urbana.[4] Seguntes os datos d'o zenso de 2002, as ziudaz más grans d'o país son Moscú (10,1 millons) e San Petersburgo (4,7 millons). Onze ziudaz más tienen una poblazión entre l'1 e os 2 millons d'abitants: Chelyabinsk, Kazan, Novosibirsk, Nizhny Novgorod, Omsk, Perm, Rostov-on-Don, Samara, Ufa, Volgograd e Yekaterinburg.

O masimo de poblazión rusa goso estar de 148,7 millons d'abitants en 1991,[5] pero dende allora la poblazión ha ito baxando; de feito en 2007, o numero de muertos estió superior á lo numero de naxenzias.[6] A tasa de creximiento poblazional estimata ta 2008 ye de –0,474%.[7] As causas prenzipals d'o creximiento negatibo d'a poblazión son una alta tasa de mortalidat e una baxa tasa de natalidat (de 16 por mil abitants e d'11 por mil abitants respeutibament).[7] Manimenos, o Ministerio de Salut de Rusia prebeye que en 2011 as tasas de natalidat e mortalidat serán iguals.[8]

[editar] Luengas

Se parlan en Rusia cuasi 100 luengas diferents.[1] Seguntes o zenso de 2002, á más d'o ruso, luenga ofizial parlata en toz os suchetos federals, se i parlan tamién o tartre (5,3 millons de presonas) e l'alemán (2,9 millons).[9] O ruso ye a unica luenga ofizial d'o Estato, pero a constituzión atorga á las republicas o dreito á escullir lur luenga propia coofizial con o ruso.[10] Á tamas d'a suya estensión (o ruso ye a luenga más estendillata cheograficament d'Eurasia) a luenga ye relatibament omochenia. O ruso ye a luenga eslaba con o numero más gran de parlants.[11] O ruso ye una d'as seis luengas ofizials d'as Nazions Unitas.

[editar] Etnografía

Ombre e muller d'o Dagestán

Rusia ye una soziedat dibersa e multietnica. Os rusos forman un 80% d'a poblazión total d'a Federazión Rusa. Con tot e con ixo, i biben más de 120 grupos etnicos. Beluns d'istos pueblos son muit chicoz, con menos de 1000 indibiduos; de feito, á más d'os rusos nomás os tartres, os ucraineses, os chubaxes, os baxquirs, os chechens e os armenios superan o millón de presonas.[1] A Federazión Rusa reconoxe a dibersidat etnica en estar formata por 21 republicas de minorías, 10 destritos autonomos e una rechión autonoma. En istas rechions, a nazionalidat eponima, manimenos, ye inferior, en numero, á los rusos que i biben.[1] Bellas minorías nazionals demandan mayor autonomía e encluso a independenzia.

[editar] Relichión

O cristianismo, o islam, o budismo e o chudaísmo son as relichions tradizionals de Rusia e consideratas, seguntes una lai aprobata en 1997, como parti d'o "erenzio cultural" d'o Estato.[12] A Ilesia Ortodocsa Rusa ye a relichión dominant.[13] Seguntes una encuesta reyalizata por o Zentro d'Imbestigazión d'Opinión Publica Ruso, un 63% d'os encuestatos se consideraban rusos ortodocsos.[14] Manimenos, nomás un 15-20% ye prauticant; un atro 10-15% prautica o islam.[7] Un gran porzentache d'a poblazión rusa no ye prauticant u ye atea u agnostica, un legato d'o suyo pasato sobietico.[7]

[editar] Enrastres esternos

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Russia, Encyclopedia Britannica
  2. ↑ Excerpted from Glenn E. Curtis (ed.), Russia: A Country Study: Kievan Rus' and Mongol Periods, Federal Research Division of the Library of Congress, 1998
  3. ↑ June 1, 2007: A great number of children in Russia remain highly vulnerable, United Nations Children's Fund
  4. ↑ Resident population, Federal State Statistics Service
  5. ↑ Demographics, Library of Congress
  6. ↑ Demography, Federal State Statistics Service
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 People. Russia. CIA - The World Factbook.
  8. ↑ Russia's birth, mortality rates to equal by 2011 - ministry, RIA Novosti
  9. ↑ Censo Ruso de 2002, 4.3. Població por nazionalidat e conoximiento d'o ruso; 4.4. Conoximiento d'as luengas, Servei d'Estadística d'o Estato Federal
  10. ↑ A Constituzión d'a Federazión Rusa (Articlo 68, para. 2)
  11. ↑ University of Toronto
  12. ↑ Eastern Europe, Russia and Central Asia; Imogen Bell
  13. ↑ Religion In Russia, Embassy of the Russian Federation
  14. ↑ (ru) Опубликована подробная сравнительная статистика религиозности в России и Польше, religare.ru
Commons-logo.svg
 Se beigan as imachens de Commons sobre Category:Russia.


Bandera d'a Unión Sobietica Ex Unión de Republicas Sozialistas Sobieticas (URSS)
Armenia | Azerbaichán | Belarrusia | Cazaquistán | Cheorchia | Estonia | Letonia | Lituania | Moldabia | Quirguisistán | Rusia | Tachiquistán | Turkmenistán | Ucraína | Usbekistán


Bandera de la CEI Comunidat d'Estatos Independients (CEI)
Armenia | Azerbaichán | Belarrusia | Cazaquistán | Moldabia | Quirguisistán | Rusia | Tachiquistán | Turkmenistán | Ucraína | Usbekistán


Estatos d'Asia

Afganistán | Arabia Saudí | Armenia1 | Azerbaichán1 | Bahrein | Bangladesh | Bietnam | Bután | Brunei | Cambocha | Cazaquistán1 | Coreya d'o Norte | Coreya d'o Sur | Chapón | Republica Popular de China | Republica de China (Taiwan)2 | Chipre1 | Chordania | Echipto | Emiratos Arabes Unitos | Faxa de Gaza3 | Filipinas | Cheorchia1 | India | Indonesia | Irán | Iraq | Israel | Kuwait | Laos | Libano | Malaisia | Maldibas | Mongolia | Myanmar | Nepal | Omán | Pakistán | Qatar | Quirguisistán | Rusia1 | Singapur | Sri Lanka | Siria | Tachiquistán | Tailandia | Timor Oriental | Turquía1 | Turkmenistán | Usbekistán | Yemen | Zischordania3
1. Perteneix á Europa por razons culturals e istoricas, anque ye situato cheograficament en Asia

2. Se beiga Estatus politico de Taiwán

3. Territorios controlatos por Israel e gubernatos por l'Autoridat Palestina.
Entidaz espezials: Hong Kong | Macau


Estatos d'Europa
Abjasia3 | Albania | Alemaña | Alto Karabakh3 | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia e Erzegobina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croazia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslobaquia | Eslobenia | España1 | Estonia | Finlandia | Franzia1 | Grezia | Islandia | Irlanda | Italia1 | | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Lusemburgo | Mazedonia | Malta | Moldabia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Ongría | Osetia d'o Sur3 | Países Baxos | Polonia | Portugal | Reino Unito | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suezia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Ziudat d'o Baticano
Dependenzias: Åland | Akrotiri e Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Jèrri
1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relazions istorico-culturals con Europa. 3 Parzialment reconoxito

Otenito de "http://an.wikipedia.org/wiki/Rusia"
En atras luengas