Irlanda

Iste articlo ye sobre un país independient; t'a isla d'o mesmo nombre, se veiga Isla d'Irlanda.

Éire Ireland
(En detalle) (En detalle)
Lema nacional:
Himno nacional: Amhrán na bhFiann
Capital  • Población	Dublín 505.739
Mayor ciudat	Dublín
Idiomas oficials	Irlandés y anglés
Forma de gubierno Presidenta Primer menistro	Republica Michael D. Higgins Enda Kenny
Independencia Declarata Reconoixita (Estato libre) Reconoixita (Republica)	d'o Reino Unito 21 de chinero de 1919 6 d'abiento de 1921 1 d'abril de 1949
Superficie  • Total  • % augua	Posición 117º 70.273 km² 2%
Población  • Total (2007)  • Densidat	Posición 122º 4.062.235 57 hab/km²
PIB (PPA)  • Total (2007)  • PIB per capita	Posición 32º US$ 258.574 millons US$ 59.924
Moneda	Euro (€)
Chentilicio	Irlandés/a
Zona horaria	UTC
Dominio d'Internet	.ie
Codigo telefonico	+353
Prefixo radiofonico	EIA-EJZ
Codigo ISO	372 / IRL / IE
Miembro de: UE, ONU, OCDE, OSCE

Irlanda ye un país d'o norueste d'Europa que fa parte d'a Unión Europea (UE), d'as Nacions Unitas, d'a OSCE e d'a OCDE. A suya constitución dice que o nombre d'o estau ye Éire en irlandés, u bien Ireland, en anglés.

O suyo territorio albarca alto u baixo cinco seisenos d'a isla d'Irlanda (l'occidental d'as clamadas Islas Britanicas), contra la costa d'o norueste de Europa. L'atro seiseno pertoca a Irlanda d'o Norte, una rechión administrativa d'o Reino Unito y parti d'a provincia irlandesa historica de Ulster.

A población d'Irlanda ye de 4.239.848 (2006) en una superficie de 70.273 km², con una densidat de población de 60,33 hab/km².

A capital d'o país ye a ciudat de Dublín, dende a declaración d'independencia d'o país (d'antis más estió una colonia britanica) o 24 d'abril de 1916. L'actual presidenta d'Irlanda ye Mary McAleese, y o primer menistro ye Enda Kenny, dende febrero de 2011.

Toponimia

L'articlo quatreno d'a Constitución irlandesa, adoptata en l'anyo 1937, diz que "o nombre d'o estato ye Éire, u en anglés, Ireland". Ta totz os propositos oficials incluindo as relacions internacionals y atros decumentos legals, o gubierno irlandés fa servir o nombre d'Ireland, amás d'emplegar Éire ta os decumentos escritos en luenga irlandesa.

As institucions d'a Unión Europea siguen o mesmo patrón dende que o irlandés fue acceptato como luenga oficial d'a Unión l'1 de chinero de 2007 y dicen a l'estato Éire - Ireland, como os nombres oficials que emplegan ta o pasaporte irlandés.

O nombre d'a isla tien o suyo orichen en o irlandés antigo Ériu (en irlandés moderno Éire), que significa o mesmo que o termin chermanico land. Ériu, d'o protocelta *Īwerjū (que tamién cheneró lo galés Iwerd, Mar d'Irlanda), orichinalment significaba gordaria, relacionato con a fertilidat.

Os celtas deciban Éire a la población irlandesa, y asinas a tierra principió a ser conoixita como tierra de l'Éire u Éireland, que derivó en l'actual Ireland (Irlanda).

Hue en día, o nombre oficial d'o estato ye Irlanda, Ireland (en anglés) y Éire en luenga irlandesa. Republica d'Irlanda, Republic of Ireland u Poblacht na hÉireann ye como apareixe en os textos oficials.

Bi ha una leyenda toponimica que relaciona o nombre d'os irlandeses y Irlanda con os ibers y que curiosament se troba en a "Grant Cronica d'Espanya", compilación historica de Chuan Ferrández d'Heredia:

este(n)diero(n) se por la tierra. habita(n)do entro a q(ue) fueron ala fue(n)t de ebro. & aqui habitaro(n) la mayor p(ar)tida. & fiziero(n) cabo de si mismos enla dicha fue(n)t. & como p(r)imerame(n)t se clamasse(n)t appelli(n)os de aq(ue)lla ora adelant. se clamaron yberos por la habitation dela fue(n)t de ebro. & aun oy do son aq(ue)llas ge(n)tes enla ysla de yrlanda la ysla ha por su p(ro)p(r)io nombre antigo .yrla(n)da. & las ge(n)tes. & el pueblo quey habitan han nombre yberos o yberneses. & algunos claman ala ysla .yrlanda. o ybernia por el nombre del pueblo. & de las ge(n)tes que y habitan.

Cheografía

Ladys View en o Condato Kerry

Cheografía fisica

A isla d'Irlanda tien una superficie de 84.421 km² d'os qualos un 83% corresponden a la Republica (70.280 km²) y a resta a Irlanda d'o Norte. Muga a l'ueste con l'ocián Atlantico, a lo noreste con a Canal d'o Norte, a l'este con a Mar Irlandesa que se conecta a l'ocián por meyo d'a Canal de Sant Chorche y d'a Mar Celta. O relieu d'Irlanda ye suaument accidentato por diversos monts. O punto más alto ye Carrauntoohil, con 1.041 m.

Fauna

Rabosa.

Por o suyo aislamiento dende a fin d'o Würm respecto a las arias continental y incluso respecto a la Gran Bretanya, a fauna terrestre autoctona ye pobra: rabosas, furons, liebres y poquetz ciervos constituyen as prencipals especies; bi ha un escaso numero de reptils, nomás existe un reptil actoctono, a sargantana Zootoca vivipara. A fauna d'aus y mamifers anfibios tamién se troba redueita por a depredación. L'alca chigant —l'au que en un primer inte yera dita pingüín, encara que no perteneixeba a la família d'os pingüins australs— s'extinguió en o sieglo XVII.

Flora

Debito a lo clima templato ocianico moderato por a corrient d'o Golfo, o clima relativament templato y l'alta humidat (reforzata por la presencia d'abundants torbas) a isla ye cuasi cubierta de tot por praus a on predomina a tefla (simbolo nacional y tradicional d'a cultura irlandesa), a torba se forma a partir d'a descomposición de plantas como a molsa; os praus irlandees poseyen una color verda intensa que ha feito que Irlanda a sobén se diga "O verde Erin".

Actualment, quedan poquetas selvas en Irlanda; dica la Edat meya gran parti d'Éire yera igual que as atras islas britanicas cubierta de selvas caducifolias d'especies como os caixicos, carrascas, albernices y urmos; gran parti d'aquellas selvas fuoron tallatas por os invasors angleses ta a estendillar os pastos d'ovín y a construcción de vaixiellos; con a Revolución Industrial os angleses accentugaron a deforestación en emplegar a fusta tamién como carbón vechetal.

Subdivisión administrativa

A Republica d'Irlanda se subdivide en 26 condatos. Istas divisions s'emplegan en contextos politicos, culturals y esportivos. As circumscripcions d'o Dáil se somenten a las mugas d'os condatos, y por tanto, os condatos con más población tienen más circumscripcions electorals, pero, as circumscripcions no han de crebar as mugas contals.

Republica d'Irlanda Dublín - Bhaile Átha Cliath Wicklow - Cill Mhantáin Wexford - Loch Garman Carlow - Ceatharlach Kildare - Cill Dara Meath - An Mhí Louth - Lú Monaghan - Muineachán Cavan - An Cabhán Longford - An Longfort Westmeath - An Iarmhí Offaly - Uíbh Fhailí Laois - Laoighis Kilkenny - Cill Chainnigh Waterford - Port Láirge Cork - Chorcaí

Kerry - Ciarraí Limerick - Luimneach Tipperary - Tiobraid Árann Clare - An Clár Galway - Na Gaillimhe Mayo - Maigh Eo Roscommon - Ros Comáin Sligo - Sligeach Leitrim - Liatroim Donegal - Dún Na Ngall Irlanda d'o Norte (d'o Reino Unito): Fermanagh - Fear Manach Tyrone - Tír Eoghain Derry/Londonderry - Doire Antrim - Aontroma Down - An Dún Armagh - Ard Mhacha

Cheografía humana y sociedat

Etnografía y inmigración

Porcentache de parladors de gaelico por condatos

Os irlandeses son o pueblo autoctono d'Irlanda, y son un pueblo celta d'a branca gaelica, encara que a mayoría d'os irlandeses actuals sigan alofonicos y parlen anglés. Historicament os gaelicos irlandeses han asimilato a pueblos celtas britonicos, a pictos, a invasors vikingos y anglonormandos. Bi ha una minoría protestant que va desapareixendo poquet a poquet y que ye d'o mesmo orichen que os protestants de l'Ulster.

Irlanda ha tenito un gran fluxo d'inmigrants d'os nuevos estatos d'a Unión Europea. S'estima que 210.000 inmigrants han plegato dende Polonia, Lituania, Letonia y Estonia. A comunidat asiatica ye d'alto u baixo 22.000 presonas y a nicheriana de bellas 9.000 presonas.

Luenga

O irlandés, una luenga d'a branca goidelica d'as luengas celticas, yera o solo idioma parlato en a isla dica la imposición de l'anglés en os ambitos oficials y la perduga de prestichio d'o gaelico, convertito en una parla popular. Hue en día, dende a proclamación d'a Republica, ye cooficial con l'anglés en tot o territorio, y contina estando a luenga mayoritaria d'os territorios conoixitos como Gaeltachtaí, plural de Gaeltacht, encara que se troba en situación de retacule, a tamas d'os esfuerzos d'o gubierno ta fomentar-la. En as atras zonas, o ran de conoiximiento varía muito seguntes as estatisticas, pero en cheneral se puet decir que l'anglés ye mayoritario en quasi tota la isla. L'aprendizache d'o irlandés ye obligatorio en a educación primaria y segundaria d'o Estato.

Se veiga tamién

• Condatos d'Irlanda
• Provincias d'Irlanda

Vinclos externos

• (en) (ga) Presidencia d'a Republica d'Irlanda
• (en) Guia toristica d'Irlanda