Italia
De Biquipedia
| Repubblica Italiana | |||||
|
|||||
| Lema nazional: Libertà, Uguaglianza, Umanità (Italián: «Libertat, igualdat, umanidat») |
|||||
| Inno nazional: La Canzone degli Italiani | |||||
 |
|||||
| Capital • Poblazión |
Roma 2.724.668 (2009) |
||||
| Mayor ziudat | Roma | ||||
| Idiomas ofizials | Italián1 | ||||
| Forma de gubierno | Republica parlamentaria Giorgio Napolitano Silvio Berlusconi |
||||
| Unificazión |
17 de marzo de 1861 |
||||
| Superfizie • Total • % augua Mugas |
Posizión 69º 301.338 km² 2,4% 1.932,2 km |
||||
| Poblazión • Total • Densidat |
Posizión 22º 60.054.106 198 ab./km² |
||||
| PIB (PPA) • Total (2008) • PIB per capita |
Posizión 10º US$ 1.500.475 millons US$ 30.581 |
||||
| Moneda | Euro (€ EUR)2 | ||||
| Chentilizio | Italián/o | ||||
| Zona oraria • en berano |
UTC+1 UTC+2 |
||||
| Dominio d'Internet | .it | ||||
| Codigo telefonico | +39 |
||||
| Prefixo radiofonico | IAA-IZZ |
||||
| Codigo ISO | 380 / ITA / IT | ||||
| Miembro de: UE, OTAN, ONU, OCDE, OSCE | |||||
| 1 O franzés ye coofizial en a Bal d'Aosta, e l'alemán en Tirol Sur. 2 Antis de 1999, la lira italiana. |
|||||
A Republica Italiana u Italia, ye un estato d'Europa d'o sur, que fa parte d'a Unión Europeya (UE). O suyo territorio ye prenzipalment una peninsula e dos grans islas en a mar Mediterrania: Sizilia e Zerdeña. Por o norte ye rodiata por os Alpes, por á on muga con Franzia, Suiza, Austria e Eslobenia. Os estatos independients de San Marino e Ziudat d'o Baticano son enclaus dentro d'o territorio italián, mientres que Campione d'Italia ye un enclau italián aintro de Suiza.
En l'autualidat Italia ye una republica democratica e un país desembolicato con o sieteno Produto interior bruto más alto d'o mundo e o 17eno endize de desembolique umán más alto. Ye miembro fundador d'a Unión Europeya, e miembro d'o Grupo d'os güeito e d'o Consello de Seguridat d'as Nazions Unitas.
Contenius |
[editar] Toponímia
L'orichen d'a parola "Italia", d'o latín Ītalia no ye prou platero. Seguntes as tiorias más estendillatas, o termín estió un amprén d'o griego antigo e iste de l'oscán Viteliú, que senifica "tierra d'os güeis" en onor á lo dios d'o bestiar, Marte.[1]. O güei yera o simbolo d'as tribus d'o sur d'a peninsula e á sobent yera representato bañando lo lupo román como simbolo prebocador d'a Italia libre mientres d'as guerras samnitas.
O nombre "Italia" se referiba á una rechión d'o territorio que en l'autualidat ye o sur d'Italia. D'alcuerdo con Antíoco de Siracusa, orichinalment nomás se referiba á la porzión d'o sur d'o Bruttium (l'autual Calabria), pero por ixas embueltas o termín ya yera sinonimo d'Enotrios e encluyiba á la mayor parti de Lucania. Os griegos prenzipioron á fer serbir o termín ta referir-se á una rechión muito más ampla, pero no serba dica os tiempos d'as conquiestas romanas cuan o termín se cheneralizó ta encluyir-ie tota la peninsula.[2]
[editar] Istoria
[editar] Cheografía fesica
Italia ye formata por una gran peninsula que s'estendilla por a Mar Mediterrania, e chunto á las suyas dos prenzipals islas, Sezilia e Zerdeña, creya masas acuaticas importants, como a Mar Adriana á lo noreste e a Mar Chonica á lo sureste. Muga á lo norte con Franzia, Suiza, Austria, e Eslobenia. A sierra d'os Apenins forma la colunna bertebral d'a peninsula, dende o norueste dica on s'une con os Alpes, cadena montañosa que forma un arco que zarra á Italia dende o norte. Astí se i troba tamién una gran plana alubial, a plana po-beneziana, drenata por o río Po e os sus dibersos afluyents probenients d'os Alpes, Apenins e Dolomitas.
Bi ha cuantos bulcans autibos en Italia. L'Etna ye o bulcán autibo más gran d'Europa. O punto más alto d'Italia no ye pas o Mont Blanc, como gosa pensar-se, ya que ista tuca ye de raso en o canto franzés d'o mazizo. O suyo punto más alto ye o Mont Blanc de Cormayeur á 4.748 m d'altaria, situato en o mesmo mazizo d'o Mont Blanc, en a capezera d'a Bal d'Aosta (en franzés Aoste). Manimenos Italia s'asozia más fazilment con os dos bulcans más famosos: l'autualment inautibo Besubio amán de Nápols e o muit autibo Etna en Sezilia.
O clima ye muit diberso, debito á la bariazión d'altaria, que encluye o clima mediterranio d'as costas, o clima continental d'o norte, e o clima umedo subtropical. Os climas d'as costas pueden diferir muito d'os climas á altarias muito mayors, encara que se troban á poca distanzia, espezialment mientres d'os meses d'ibierno en que en as montañas o clima ye fredo, umedo, acompañato de nieu, mientres que as rechions costeras tienen d'ibiernos más templatos.
[editar] Organizazión almenistratiba
- Articlos prenzipals: Rechions d'Italia e Probinzias d'Italia
Italia se dibide en diferents rechions que d'alcuerdo á la constituzión de 1948 tienen autonomia local, tenindo a constituzión o papel de ye reconoxer, protecher e promober l'autonomía local, asegurar que os serbizios d'o Estato sían deszentralizatos, e adautar os prenzipios e as lais establindo l'autonomía e deszentralizazión. Manimenos zinco d'istas rechions (Bal d'Aosta, Friuli-Benezia Chulia, Sezilia, Zerdeña e Trentino-Alto Adigio) tienen un estatus autonomico espezial debito á la suya naturaleza cheografica, cultural u sozial e a presenzia de minorías etnicas. As atras (Lombardía, Liguria, Veneto, Piemont, Calabria, Toscana, Abruzos, Basilicata, Campania, Emilia-Romaña, Lazio, Marcas, Molise, Pulla e Umbría) tienen un estatuto común d'almenistrazión. Fuoron establitas finalment como rechions mientres d'a decada de 1970.
Cada rechión esliye un consello e una Giunta Regionale (Chunta Rechional) encapezata por un president eleuto por sufrachio dreito. A Chunta ye responsable debant d'o consello e ha de tener o boto de confianza d'o consello. A reforma constituzional de 2001 enampló as competenzias d'as rechions, en espezial respeutibe á los poders lechislatibos; a mayoría d'os controls d'o Estato fuoron abolitos.
As rechions se subdibiden en 109 probinzias e istas en 8.101 comunas u monezipios.
| Rechión | Capital | Aria | Poblazión | |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Abruzos | L'Aquila | 10.794 km² | 1.305.000 |
| 2 | Basilicata | Potenza | 9.992 km² | 594.000 |
| 3 | Calabria | Catanzaro | 15.080 km² | 2.004.000 |
| 4 | Campania | Nápols | 13.595 km² | 5.790.000 |
| 5 | Emilia-Romaña | Boloña | 22.124 km² | 4.187.000 |
| 6 | Friuli-Benezia Chulia * | Trieste | 7.855 km² | 1.208.000 |
| 7 | Lazio | Roma | 17.207 km² | 5.304.000 |
| 8 | Liguria | Chenoba | 5.421 km² | 1.610.000 |
| 9 | Lombardía | Milán | 23.861 km² | 9.375.000 |
| 10 | Marcas | Ancona | 9.694 km² | 1.528.000 |
| 11 | Molise | Campobasso | 4,438 km² | 320.000 |
| 12 | Piemont | Turín | 25.399 km² | 4.341.000 |
| 13 | Pulla | Bari | 19.362 km² | 4.071.000 |
| 14 | Zerdeña* | Càller | 24.090 km² | 1.655.000 |
| 15 | Bal d'Aosta* | Aosta | 3.263 km² | 123.000 |
| 16 | Toscana | Florenzia | 22,997 km² | 3,619,000 |
| 17 | Trentino-Alto Adigio* | Trento | 13,607 km² | 985,000 |
| 18 | Umbría | Perusa | 8,456 km² | 867,000 |
| 19 | Sezilia* | Palerm | 25,708 km² | 5,017,000 |
| 20 | Veneto | Venècia | 18,391 km² | 4,738,000 |
*Rechions autonomas
[editar] Cheografía umana e soziedat
[editar] Demografía
Os zaguers datos d'o Instituto Nazional d'Estatistica (ISTAT) estimoron una poblazión de 59.131.287 abitants en abiento de 2006,[3] un incremento d'o 3% dende 2001. A poblazión italiana ye a cuatrena más gran d'a Unión Europeya (dimpués d'Alemaña, Franzia e o Reino Unito) e a 22ena más gran d'o mundo. O creximiento poblazional se debe prenzipalment á la immigrazión e á lo incremento en a esperanza de bida, que s'ha estimato en 79,81 años.[4] Á tamas d'o creximiento poblazional, Italia ye s'abiella ascape. Con una tasa de fecundidat d'1,35 ninons por muller,[5] á man d'un de cada zinco italians ye chubilato.
Italia tien una d'as densidaz de poblazión más altas d'Europa, con 1.986 presonas por quilometro cuadrato. A densidat ye mayor en a rechión d'o norueste; de feito, dos d'as bente rechions (Lombardía e Piemont) sumatas agrupan o 25% d'a poblazión total d'o Estato, d'os cualos 7,4 millons biben en a rechión metropolitana de Milán, l'aria metropolitana más poblata. L'alfabetismo plega dica o 98%, e a educazión ye obligatoria ta toz entre os 6 e os 18 años d'edat. Alto u baxo dos terzeras partis d'a poblazión bibe en arias urbanas, una zifra menor á la d'atros estatos d'Europa Ozidental.
[editar] Luengas
- Articlo prenzipal: Luengas d'Italia
A luenga ofizial d'Italia ye o italián, una estandarizazión d'o toscán, luenga deszendient d'o latín. Antis d'a reunificazión italiana en 1861 ista luenga esistiba nomás como luenga literaria, parlata por menos d'o 3% d'a poblazión. Numerosas luengas se parlaban en a peninsula, la mayoría luengas romanzes que s'eban desenbolicato en cadaguna d'as rechions e reinos, debito á la fragmentazión politica d'a peninsula. Muitas d'istas luengas han sobrebibito, á sobent ditas impropiament dialetti (dialeutos).
Massimo d'Azeglio, un d'os menistros de Cavour, declaró, dimpués d'a unifificazión italiana, que ya que s'eba creyato Italia, nomás caleba creyar italians. Debito á lo gran numero de luengas que se parlaban en a peninsula, s'establió que o italián "correuto" u "estandar" serba basato en o dialeuto florentín d'a Toscana (ya que serba a primera rechión en produzir autors importants como Dante Alighieri). S'establió un sistema educatibo, que reduzió a bariazión d'as luengas con o paso d'o tiempo. Serba en a decada de 1960 cuan o creximiento economico e a telebisión premitioron a unibersalizazión d'o italián.
Os grupos minoritarios son chicoz, estando lo mayor d'istos lo de parla alemana en o sur d'o Tirol (seguntes o zenso de 1991, a poblazión se troba composata por 287.503 presonas de parla alemana e nomás 116.914 de parla italiana) e os eslobenos arredol de Trieste. Atros grupos minoritarios con idiomas parzialment ofizials encluyen a minoría de parla franzesa en a rechión d'a Bal d'Aosta; os sardos, o catalán, ol friulán e o ladín en as montañas Dolomitas, estando toz idiomas romanzes.
[editar] Relichión
O catolizismo román ye a relichión más gran d'o Estato italián. Encara que ya no'n ye a relichión ofizial, encara tién un papel important en os afers politicos nazionals, en parti debito á la localizazión d'a Santa Seu aintro de Roma. Un 87,8% d'os italians s'identifican como catolicos, encara que nomás un 37% ye prauticant u miembro autibo.[6]
Atros grupos cristians en Italia son os cristians ortodocsos orientals e os cristians ortodocsos griegos. Os grupos protestants más numerosos son os pentecostals e ebanchelistas que agrupan 500.000 presonas. Os Testigos de Cheobá s'han estimato en 235.685 presonas.[7] Como resultato d'as rezients olas d'immigrazión d'atras rechions d'o mundo, bi ha cuasi 800.000 musulmans[8]
[editar] Beyer tamién
[editar] Referenzias
- ↑ Mallory, J.P. and D.Q. Adams, Encyclopedia of Indo-European Culture. London: Fitzroy and Dearborn, 1997: p. 24
- ↑ Guillotining, M., History of Earliest Italy, trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p.50
- ↑ Statistiche Demografiche ISTAT
- ↑ CIA Factbook, Italy, People
- ↑ Italy's birth rate hits a high
- ↑ Italia, quasi l'88% si proclama cattolico Corriere della Sera
- ↑ I Testimoni di Geovà Le Religioni in Italia
- ↑ Muslims in Europe: Country guide
| Estatos d'Europa |
| Abjasia3 | Albania | Alemaña | Alto Karabakh3 | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia e Erzegobina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croazia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslobaquia | Eslobenia | España1 | Estonia | Finlandia | Franzia1 | Grezia | Islandia | Irlanda | Italia1 | | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Lusemburgo | Mazedonia | Malta | Moldabia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Ongría | Osetia d'o Sur3 | Países Baxos | Polonia | Portugal | Reino Unito | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suezia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Ziudat d'o Baticano |
| Dependenzias: Åland | Akrotiri e Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Jèrri |
| 1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relazions istorico-culturals con Europa. 3 Parzialment reconoxito |
