Alto Galligo
De Biquipedia
| Alto Galligo | |
Ambista de ra bal de Tena |
|
| Estato | {{{estato}}} |
| País | |
| Territorio | {{{territorio}}} |
| Comunidat autonoma | {{{ccaa}}} |
| Probinzia | Uesca |
| Departamento | {{{departamento}}} |
| Capital | Samianigo |
| Mayor poblazión | {{{mayor_poblazión}}} |
| Monezipios | 8 |
| Superfizie | 1.359,8 km² |
| Poblazión | 12.320 ab. (2005) |
| Pachina web | Pachina ofizial |
L'Alto Galligo[1] u Galliguera Alta[2] ye una comarca situata á ro norte d'Aragón e ocupa ra prautica totalidat de ra compleganza de ro curso alto de ro río Galligo, en a probinzia de Uesca. Istoricament formaba parte de ra Chazetania, estando ro nuclio orichinal de l'antigo Condato d'Aragón.
Os territorios istoricos que la integran son a Bal de Tena, a Tierra de Biescas e Sarrablo. Muga á l'ueste con a Chazetania, á l'este con o Sobrarbe e ro Semontano de Balbastro, á ro sur con a Plana de Uesca e á ro norte con o Biarn por o Portalet dera Nieu e Bigorra.
Contenius |
[editar] Istoria
A redolada de l'Alto Galligo ya yera poblata dende ros tiempos preistoricos, asinas lo contrimuestran as casetas de broxas en Ibirque u Santielena e atros megalitos en de ra bal de Tena. B'ha tamién tumulos de ro neolitico en atros puestos de l'Alto Galligo como Latas e Barbenuta á más de ros dolmens, cromlechs e tumulos de Piedrafita, Tramacastiella, Pandicosa e Fornigal
As primeras poblazions importants se situan en a comarca con a plegata de ros romans arredol de ro sieglo II aC, como ra dita Corona de San Salbador que probablement se deziba allora Sabinianicum u l'asentamiento en Os Baños de Pandicosa ta l'aprofitamiento de ras auguas termals, á on que s'han trobato monedas d'Augusto e Tiberio. Muitos d'estos asentamientos romans se trobaban en puestos á on que yeran antes os yazetans. En a epoca romana estas tierras feban parte de ro combento churidico de Caesaraugusta en a probinzia Tarraconensis. Se construyió por ixas embueltas a calzata romana que dende Osca trescruzaba o Monrepós e plegaba dica Os Baños de Pandicosa. S'han trobato tamién esculturas de capezas romanas en as localidaz de Latre e Úrbez de Nozito, esta zaguera en a Plana de Uesca pero mugant con l'Alto Galligo.
No b'ha muito rastro de ro pasato bisigoto, pero sí de ros musulmans que i plegoron en o sieglo VIII e entre este sieglo e ro sieglo IX se creyó ro destrito rural d'Al-Challiq (en arabe Galligo). Os musulmans dentroron en prauticament tota ra redolada e mesmo en l'año 781 Adb al Rahman I atacarba Sallén de Galligo, manimenos a parte de más dominio estió entre Nozito por o sur e Gabín por o norte.
Importants en o prozeso de ra reconquiesta estioron os años 918 e 920 cuan o conte Galindo II Aznárez conquistó a bal d'Acumuer establindo ro monesterio de San Martín de Zerzito e plegando dica ra ripera de ro Galligo en Senegüé. S'establioron atros monesterios importants en a comarca como San Pelai de Gabín, San Andreu de Fanlo, San Úrbez de Nozito u San Pietro de ra Raba e ras suyas tierras se repobloron con mozarabes plegatos dende Uesca.
Una begata reconquistato ro destrito, ya integrato en o Condato d'Aragón, será zedito por Sancho Garzés á ro suyo fillo Remiro I en 1029. D'esta epoca meyebal son antimás un de ros mayors conchuntos artisticos de ra comarca e d'Aragón, a colla d'ilesias de Sarrablo, un conchunto d'ilesias de ro sieglo XI, d'estilo mozarabe u romanico-lombardas seguntes as diferents fuents, repartitas por a márguin cucha de ro Galligo.
Mientres de ra Baxa Edat Meya ros siñor feudals controlaban con man de fierro a redolada, un exemplo son os Billacampa que dominaban a Guarguera. En a bal de Tena, dibidita en tres Quiñons (Partacua, Sallén e Pandicosa), o gubierno yera ra Chunta Cheneral con seu en as "Casas de ra Bal" en O Pueyo. As localidaz más importants en os sieglos XIV e XV yeran Biescas e Sallén, zentros de pago de ras "cheneralidaz" (treudos que s'eban de bosar por dentrar e quitar produtos de ra bal) estando á más esta zaguera una aduana á meyatos de ro sieglo XIII. Importants familias tensinas estioron os Lanuza, os Abarca, os Blasco u os Lop
En a resta de ra Edat Meya bi abió asabelas batallas en os campos de ra redolada que continarban en sieglos esbenidors como en l'año 1592 cuan os gascons luterans embadioron a bal de Tena. Biescas prenzipalment e Senegüé estioron destruyitas en estas embasions. En esta epoca o rei Felipe I fazió construyir asabelas fortificazions en as zonas mugants con Franzia como ro fuerte de Santielena en Biescas u as Torrazas de Larrede e Escuer. Atra embasión escaizió en a bal en o sieglo mientres de ra Guerra de Suzesión Española cuan as tropas austrazistas dentroron en a comarca. No menos importants son por ixas embueltas os casos de bruxería en a redolada, estando lo más conoxito lo protagonizato por Pedro Arruebo, bezín de l'Artosa.
A Guerra de ra Independenzia en o sieglo XIX, estricalló gran parte de ra poblazión de ra bal, dimpués de rematar esta tornoron á restaurar-se os antigos tratatos con l'atro canto de ro Perineu, as ditas pazerías que no yeran que tratatos sobre os pastos de ro ganato. Tamién en esta epoca prenzipian á funzionar os Baños de Pandicosa como puesto toristico important ta ra economía de ra bal de Tena.
Á ra fin de ro sieglo XIX e prenzipios de ro XIX plega ra industrializazión ta Samianigo e tamién o ferrocarril en l'año 1893, o que fa que ras chents de ros lugars más que más de Sobrepuerto e tot l'autual monezipio de Samianigo dexen os lugars e se'n baigan á bibir ta ras ziudaz. S'establioron en a capital sarrablesa entre os años 1917 e 1918 importants interpresas como "Energía e Industrias Aragonesas" u "Compañía Ibérica de Explosivos y Aluminio Español" que empentoron o creximiento economico de ra comarca, feito que no aturó a perduga de poblazión que ya eba prenzipiato.
Atra begata ra guerra arriba á ra comarca con o frent de ra Guerra Zebil e con duras batallas en Sarrablo, Biescas u Gabín que serban estrozatos. Tamién abió batallas en Auturia e Santa Orosia. Cuan remató a guerra muita de ra poblazión eba emigrato e mientres de ras siguients añatas o ferban muitos más abitants, asinas en as decadas de 1950 e 1960 a mayor parte de ros lugars de Sobrepuerto e ra Guarguera estioron albandonatos. A decada de 1970 serba ra decada de ros entibos, con a construzión de ros entibos de Búbal e Lanuza más lugars de ra comarca, en este caso de ra bal de Tena, estioron albandonatos.
Ya en as zagueras decadas de ro sieglo XX e en os primers años de ro XXI a comarca ha dexato en gran parte ros tradizionals seutors de l'agricultura e a ganadería t'adedicar-se á ros serbizios e ro torismo estando una de ras comarcas más toristicas d'Aragón, sobre tot con o torismo de ra nieu con as estazions de Fornigal, Pandicosa e ra Partacua.
[editar] Cheografía
L'Alto Galligo se troba situato en os Perineus, estando a parte más alta de ra cuenca idrografica d'o río Galligo, un de ros afluyents más importants de l'Ebro, que naxe á ro norte d'esta comarca. Por o norte as altas tucas perinencas deseparan este territorio de ra bal biarnesa de Osal (puerto de Portalet dera Nieu) e as bals de Cautarès (puerto de Marcadau) e Arrens (Peira San Martín) en Bigorra, estando ro teito de ra comarca o pico Os Moros. Por l'este Tendenera (puerto de Cotefablo), Sobrepuerto, Sarrablo e Guarguera (Sierra de Gabardón) son as mugas con o Sobrarbe. Á ro sur fan de muga con a Plana de Uesca ra Sierra de Guara e o puerto de Monrepós. Á l'ueste a bal d'Acumuer e Anayet son as mugas con a Chazetania.
[editar] Climatolochía
Os diferents relieus que se troban en a comarca fan que a bariedat de clima entre unas zonas e atras sía tamién gran, con enfluyenzias atlanticas u mediterranias, puyando ras temperaturas e baxando ras prezipitanzions de norte ta sur.
En Sallén á bels 1.305 metros d'altaria ra temperatura meyana ye de 8,3ºC, con chelatas dende metat de l'agüerro e dica prenzipios de primabera e con una prezipitazions de 1310 mm por año que son á sobent de nieu en os meses d'agüerro e ibierno. En as tucas más altas a temperatura meyana puet estar de 0ºC con unas prezipitazions de 2000 mm añals.
En baxando ta o sur a enfluyenzia mediterrania se ba fendo mayor. En Biescas o dominio de ro clima mediterranio ye mayor e en Samianigo, á 780 metros, a temperatura meyana ye de 10,8ºC e ras prezipitazions son menors, de 840 mm/año sobre tot en os meses d'agüerro e primabera. En ibierno b'ha muitas begatas boira preta en Samianigo que preboca ra imbersión termica con temperaturas menors que atras zonas de meya montaña á on que no ne b'ha.
[editar] Cheografía fesica
Cheolochicament a cadena perinenca se dibide en una serie d'unidaz carauterizatas por as suyas rocas e a suya cheomorfolochía, que son espezialment bisibles en esta comarca. Imos á distinguir prenzipalment tres unidaz.
1. O Perineu axial, que ye l'exe prenzipal de ra cordelera. Se sitúa en l'Alto Galligo en a muga con os bezins Biarn e Bigorra, a mesma muga que fa de dibisoria d'auguas entre cuencas idrolochicas. Formato por as rocas más antigas de ra comarca, prenzipalment losetas e calsineras, materials de ro Primario. Estas zagueras forman relieus en a bal de Tena como as peñas de Forroniás, a peña d'Oz de Tena, a Cochata u a peña Foratata. Areniscas e almendrons de color royiza se beyen en a dibisoria entre a Canal Roya e Culibiellas. Pero entre toz os relieus de l'alta montaña tensina destacan prenzipalment os granitos e ras rocas metamorficas, d'orichen bolcanico. D'entre estos destaca o conoxito como "batolito de Pandicosa" que forma ros mazizos de Infierno e Os Moros. Como erenzio d'esta autibidat bolcanica i quedan dos pitons bolcanicos: Anayet e ro mitico Midi d'Osal. As tucas aquí pueden plegar dica os 2.900-3.000 metros d'altaria.
2. As sierras interiors preperinencas e ro flysch, as que se troban á ro sur de ro Perineu axial. Formatas por calsineras, areniscas e dolomías de ro Secundario e ro Terziario. Destacan as sierras de Partacua e Tendenera (con altarias masimas de dica 2.700-2.800 m.), crebatas perpendicularment por o río Galligo, ubrindo ro Congosto de Santielena en a muga meridional de ra bal de Tena e tamién a muga de l'alta montaña en a comarca, ya que más enta ro sur ya no se troban relieus d'estas carauteristicas. As formazions de flysch se troban arredol de ros barrancos de ro Puerto e l'Asieso. En o paisache de ro flysch trobamos areniscas e salagons.
3. A Depresión Meya e sinclinorio de ra Guarga, en plegando ta ra parte más meridional de ra comarca. A Guarguera ye formata por molasas u rocas detriticas como areniscas, almendrons e archilas. S'ubre entre o flysch e ra Guarguera a Depresión Meya, que ye a continazión enta l'este de ra Canal de Berdún. Os Capitiellos, formazión d'areniscas, se debantan entre ras bals Estrecha e Ancha. Á l'este de Samianigo se troba ra Ballibasa, cuenca formata como ra Depresión Meya por salagons de ro periodo Eozén Superior. Más enta ro sur son as Sierras Esteriors Preperinencas, destacando ra Sierra de Guara e ro suyo sinclinorio.
[editar] Cheografía umana
Podemos fer una dibisión de ra comarca en sozcomarcas bien esferenziadas:
- A bal de Tena: ye una bal d'alta montaña que se troba en a parte más alta de ra comarca. Os dos nuclios prenzipals suyos son Sallén e Pandicosa. D'antes más atros lugars importants en a bal yeran Oz, Sandiniés, Tramacastiella, O Pueyo, Lanuza, Búbal, Saqués e Piedrafita, pero dimpués de ra construzión de ros entibos en a bal a suya autibidat, sobre tot ganadera, baxó muito.
- Sobrepuerto: situato en o interflubio Galligo-Ara, á ro sur de ra Tendenera. Güé toz os lugars sobrepuertanos son despoblatos: Ainielle, Ziellas u Cortiellas entre atros. Tamién se troban chunto á Sobrepuerto pero más t'abaxo, atros lugars de ra comarca como Casbas, Bergusa, Susín, Espierre u Barbenuta.
- Sobremón: formata por os lugars d'Aso de Sobremón, Betés de Sobremón e Yosa de Sobremón á más de 1.200 metros en a marguin dreita de ro Galligo.
- A Tierra de Biescas: con capital en a billa de ro mesmo nombre, s'estendilla por tota ra parte baxa de ro monezipio pelaire. Destacan lugars como Gabín, Olibán u Escuer.
- Sarrablo e Samianigo: con una poblazión de 10.000 abitants ye ro zentro de l'autibidat industrial de ra comarca.
- Bal d'Acumuer: trescruzata por o río Aurín, se dentra en a bal por Larrés. Estió important en os años 1980 e 1990 por os chazimientos de gas natural.
- Ballibasa: con capital en Yebra de Basa, se troba situata á l'este de ra ziudat de Samianigo.
- A Guarguera e a Galliguera: en a parte más meridional de l'Alto Galligo trobamos estas dos sozcomarcas. A Guarguera ye una bal trescruzata por a Guarga, una de ras zonas con mayor despoblazión de ra comarca. A Galliguera ra forman prenzipalment lugars de ro monezipio de Candarenas.
[editar] Demografía
L'Alto Galligo ye un territorio de contrastes demograficos. D'una man ye Samianigo, a ziudat con mayor creximiento de ra poblazión en o sieglo XX, prenzipiando dito sieglo con una poblazión de bels 280[3] abitadors ta rematar o sieglo con cuasi 10.000. D'atra man se i troban dos de ras rechions con más lugars despoblatos d'Europa: Sobrepuerto e ra Guarguera.
Autualment a mayor parti de ra poblazión, un 68,8%, se troba en a capital suya, Samianigo. As atras poblazions más importants son Biescas, Sallén e Pandicosa.
|
|
|
Amplaria (km²)[4] |
de ro total |
Abitants (2006)[5] |
de ro total |
Altaria (metros)[4] |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Biescas | 189,1 | 13,9 | 1.513 | 11,2 | 860 |
| 2 | Candarenas | 192,3 | 14,1 | 244 | 1,8 | 650 |
| 3 | Oz de Tena | 12,5 | 0,9 | 77 | 0,6 | 1.272 |
| 4 | Pandicosa | 95,9 | 7,1 | 740 | 5,5 | 1.185 |
| 5 | Samianigo | 586,8 | 43,2 | 9.264 | 68,8 | 780 |
| 6 | Sallén de Galligo | 162,1 | 11,9 | 1.384 | 10,3 | 1.305 |
| 7 | Yebra de Basa | 90,9 | 6,7 | 155 | 1,2 | 1.060 |
| 8 | Yesero | 30,2 | 2,2 | 80 | 0,6 | 1.132 |
| # | Alto Galligo | 1.359,8 | 100,0 | 13.457 | 100,0 |
[editar] Economía
Tradizionalment as dos autibidaz economicas prenzipals en a redolada yeran l'agricultura e ra ganadería.
L'agricultura se basaba prenzipalment en o cautibo de bels zerials e pastos ta ros animals á más de chicoz güertos ta consumo de cada casa.
L'autibidat más important yera ra ganadería, prenzipalment d'obín e bobín. Istas autibidaz ganaderas se rechiban por un ziclo añal en o que destacan tres fitas: a estanzia alpina en berano, a transuanzia ta Tierra baxa u a ripera de l'Ebro en ibierno e, entre estas dos, un periodo en os lugars antes de baxar ta Tierra baxa e antes de puyar ta ras montañas. Asoziatas á ra ganadería esistiban atras muitas autibidaz como las de esquirar á ras obellas u marcar o ganato. Se feban ferias de ganato en muitos lugars, de las que encara güé s'alzan belas como las de Biescas u Sallén.
Important estió d'atra man l'autibidat testil en l'Alto Gallego, destacando sobretot Biescas á on que b'eba asabelos telars e batans, razón por la que se conoxe á ros suyos abitants como pelaires.
Autualment a economía se basa en a industria de Samianigo e o torismo de ra bal de Tena e Biescas. A industria plego ta Samianigo á ra fin de ro sieglo XIX chunto con o ferrocarril. O torismo en a comarca tien o suyo exe prenzipal en a nieu e as estazions d'esquí de Pandicosa e O Fornigal, estando ras prenzipals billas toristicas Biescas, Pandicosa e Sallén. Se fan tamién atras autibidaz esportibas e d'ozio: windsurf, piragüismo (en o entibo de Búbal), baxata de barrancos, golf (en as Margas Golf, chunto a Latas), mountain bike, pesca...
[editar] Espazios naturals
Antimás de que l'Alto Galligo se troba rodiato d'espazios protechitos como ros Parque Nazionals d'Ordesa e de ros Perineus en os bezins Sobrarbe e Biarn u ro Parque Natural de ra Sierra e ras Fozes de Guara de ro que fa parte ra zona sur de ro monezipio de Samianigo chunto con atros monezipios de ras comarcas bezinas de Plana de Uesca, Semontano de Balbastro e Sobrarbe.
Ya en l'año 1977 se declaró por a UNESCO como Reserba de ra biosfera á parte de ra bal de Tena aintro de ra Reserba de ra biosfera d'Ordesa-Comachibosa. Forman parte d'esta reserba ra bal de Tena situata á ro canto zurdo de ro río Galligo que s'estendilla por os monezipios de Sallén, Pandicosa, Biescas e Oz e ra bal de Yesero, sin encluyir dengún de ros lugars ditos, nomás partes naturals de ros monezipios. Aintro de ra reserba destacan miticas tucas como ro pico Os Moros, o pico Bachimaña, Picos de ro Infierno, a Foratata u a Sierra Tendenera e ibons como ros de Sabocos u Respomuso.
Atras tucas importants de ra comarca son o pico Anayet, a peña Telera que siñala ra dentrata á ra bal de Tena, l'Auturía sobre Samianigo e Yebra de Basa e a Manchoya en o Sobrepuerto.
A bal de Tena ye una bal d'orichen glaziar. As cheleras baxaban dende ros culs de Pandicosa, Sallén, Tendenera e Partacua dica más entabaxo de Senegüé. Autualment encara se pueden beyer os rastros d'este pasato glaziar en os culs que se troban en a parte más alta de ra bal e tamién en as morrenas que dixoron as cheleras, destacando ra de Senegüé e ra de Santielena. Atras formazions intresants d'orichen glaziar son as Señoritas d'Arás en Biescas, morrenas laterals situatas en o barranco d'Arás con forma de chaminera. Encara b'ha dos cheleras en a bal renonoxitas como "Molimentos Naturals de ras Cheleras Perinencas". A primera d'ellas ye a chelera de ro pico Os Moros, dibidita en dos nuclios, o chelegal de Frondiellas entre 2.700 e 2.800 metros d'altaria e con una superfizie de 7,2 etarias, e d'atra man o chelegal de Latour que se troba entre os 2.800 e os 2.880 m d'altaria e tien una etaria de superfizie. A segunda de ras cheleras reconoxitas como Molimento Natural ye a chelera d'Infiernos que ye en o mazizo de ro mesmo nombre, se dibide en tres chelegals chicoz, l'oriental entre os 2.770 e os 2.900 metros tien una superfizie de 5 etarias, l'ozidental entre os 2.820 e os 2.720 tien 2 etarias e o chelegal de Punta Zarra que tien 2,9 etarias e ye entre os 2.700 e os 2.780 metros.
Entre os espazios protechitos cal destacar tamién o "Paisache Protechito de San Chuan de ra Peña e Mont Uruel", que encara que se troba prenzipalment en a bezina Chazetania, tamién encluye una chicota parte de ro monezipio de Candarenas.
Tamién b'ha asabelos "Puestos d'Importanzia Comunitaria" en a comarca como ras "Turberas d'Acumuer", o "Pico e Turberas d'Anayet", as "Turberas de ro Mazizo de ros Infiernos", "San Chuan de ra Peña e Uruel", "Puertos de Pandicosa, Bramatuero e Brazatos", a "Capezera de ro río Aguas Limpias", o "Mont Pazino", a "Foz d'Escarriella-Cucuraza", "Telera-Acumuer", "Tendenera", "Puerto d'Otal-Cotefablo", "Río Aurín", "Río Galligo-Ripera de Biescas", "Sobrepuerto", "Guarguera" e "Guara Norte". Entre as Zonas d'Espezial Protezión ta ras Aus (ZEPA) bi son "Comachibosa", "Sierra de Canziás-Silbes" e a "Sierra e Fozes de Guara".
[editar] Fauna
Entre as espezies de mamifers que se troban en a redolada destacan as poblazions de pardos (Cervus elaphus) e cuerzos (Capreolus capreolus) que han crexito en os zaguers años. As loiras (Lutra lutra) tamién s'han estendillato por tot o cauz de ro río Galligo dende Sallén dica ro sur de ra comarca e tamién por os ríos Aurín e Guarga. Bi ha tamién importants poblazions de chabalins (Sus scrofa scrofa) e fuinas (Martes martes). Tamién s'han bisto bels exemplars d'onso pardo (Ursus arctos) dondiando por os arrigachuelos amán de ra muga con Biarn.
Se pueden trobar entre as aus trencagüesos[6] (Gypaetus barbatus), alicas (Aquila chrysaetos), alicas blancas (Circaetus gallicus), alicas chicotas (Hieraaetus pennatus), xoriguer común (Falco tinnunculus) e falcons (Falco peregrinus). Cal destacar entre as aus nueiturnas as melazas[7] (Tyto alba) e os mochuelos (Aegolius funereus). Atras aus de ra redolada encluyen fresanas[8] (Perdix perdix), gallinetas (Lagopus muta), aguazeros negros (Dryocopus martius), aurons (Tetrao urogallus) e agarraparedes [9](Tichodroma muraria).
Entre os anfibios b'ha un numero important de guardafuentes (Calotriton asper) e tamién bels exemplars de ra rana perinenca (Rana pyrenaica). Respeutibe á ros reptils destaca o fardachos (Lacerta viridis) e a culebra berdiamarilla (Hierophis viridiflavus).
[editar] Flora
B'ha una gran bariedat d'espezies bechetals en os más de 1.300 km² de superfizie que tien a comarca. Os motibos d'esta dibersidat son prenzipalment l'altaria, o clima, o tipo de suelo e ra presión antropica en as diferents zonas. En os fondons de ro Galligo e atros de ros suyos afluyents se pueden trobar güé prenzipalment selbas de chopos e tierras de cautibo. Tamién b'ha zonas á on que se troba bechetazión como tremoletas, seneras, artos, betiqueras, sanguiños e barzals.
Una espezie que ye pro estendillata por a redolada ye o caxico (Quercus gr. cerrioides), trobando-se caxicars de diferents amplarias, entre os que destacan os solanos de Gabín, Olibán, Bergusa, Escuer, San Román e Rapún e belas zonas de ra Guarguera. Trobamos exemplars singulars d'esta espezie en A Guarta (con troncos de 5,4 e 5,6 m de perimetro e altarias de 18 e 17 m), Serué (con un perimetro de dica 5,13 m e una altaria de 17,5 m) e Abiniella. Á sobent aparixen acompañatos por atras espezies, más que más pins royos, buxos, aliagas, chinepros, betelainas, cañuteras e escarrons.
En puyando tas zonas más altas o clima se fa más fredo. Ye astí, arredol de ros 1000-1500 metros d'altaria, cuan os caxicos dan paso á ro pin royo. Ye a espezie más abundante de ra redolada e se troba espezialment en a besant norte de ros barrancos de Sía e d'Olibán e en as bals de Basa e Guarga.
Tamién b'ha fabars, destacando ros monts de Sallén, Lanuza, Yesero, Gabín e Acumuer, ye famoso O Betato por as istorias de bruxería que i escayezioron. En a zona sur b'ha selbas de fabos en Cortiellas, Estiba (Yebra), Cadolobo (Xabierre-Cuarnas) e ra Sierra (Aquilué)
Entre os abetals cal destacar os de Cuello Manzanico (Lanuza-Pandicosa), l'Asieso (Biescas), barranco de ro Infierno e o Paco (Yesero) e Basarán.
En os puestos de mayor altaria, dende os 1800 metros, se troban pins negros, prenzipalment en os monts de Piedrafita, Oz, Pandicosa e Sallén, pero tamién en puntos de ros monts de Biescas, Acumuer, Gabín e Yesero. Os arbustos tipicos en estas selbas de pins son os arañoners, chinepros e farnuzeras.
Entre as flors, en as zonas de ras tascas d'alta montaña, se pueden trobar flors de nieu (Leontopodium alpinum Cass.) e zuecos de Benus (Cypripedium calceolus)[10], á más de muitas espezies d'orquidias (Orchis mascula, Limodorum abortivum, Epipactis palustris, Dactylorhiza majalis, Spiranthes spiralis, Ophrys subinsectifera).
Á más de 2500 metros aparixen as espezies de flors alpinas. A nieu ye present más de 7 meses á l'año, a radiazión ultrabioleta que ye muito más gran e os prozesos cheomorfolochicos (lurtes, torrocatas...) fan d'este un ambient difizil ta ra bida. Entre as chicotas plantas que b'ha en estas altarias se pueden trobar a Saxifraga pubescens subsp. iratiana, Silene acaulis, Arenaria tetraquetra, Sempervivum arachnoideum u Mucizonia sedoides.
Atros árbols singulars d'esta comarca, á más de ros debantitos caxicos, son o pino de Cambrillón (en a mallata Cambrillón, á man de Sallén, con un perimetro de 4,3 m e una altaria de 16,5 m), o fabo de Piedrafita (situato en o Campo tiburzio d'esta localidat, con 4,95 m de perimetro e 23 m d'altaria), os pinsapos d'Arratiecho (en Biescas, con perimetros de 1,3 m e altarias de 17,5 m) u a carrasca de Fandiello (dica 2,5 m de perimetro e 18 m d'altaria) entre atros.
[editar] Cultura
L'alazet de ra cultura de l'Alto Galligo ye ra instituzión de ra casa, conchunto de ras posesions de ra familia: bibienda e edifizios secundarios, campos e animals. A soziedat se rechiba como en a resta de puestos e bals perinencas en o sistema d'un solo ereu, asinas s'aseguraba ra continuidat de ra casa. As autibidaz economicas que premitiban a subsistenzia de ra casa yeran prenzipalment l'agricultura e a ganadería.
[editar] Arquiteutura popular
Respeutibe á ra bibienda tradizional en l'Alto Galligo b'ha que diferenziar dos zonas, a bal de Tena e Sarrablo, ya que as esferenzias de clima e orografía entre una atra feban que s'esen d'emplegar diferents materials en cada zona. A bibienda tensina tien como carauteristicas as finestras zarratas con contrabientos, as portaladas de piedra con escudos e os tellatos de pizarra, arquiteutura parellana á ras atras altas bals perinencas aragonesas e biarnesas. En Sarrablo no se troban contrabientos en as bentanas e os tellatos son feitos de losas de piedra con as carauteristicas chamineras tronconicas u zelindricas siempre rematatas con un espantabroxas.
Atras construzions secundarias encuyen as bordas, situatas chunto á ras eras. En os altos puertos se troban tamién as mallatas u casetas pastorils que feban serbir en as nueis de berano que pasaban en o mont con o ganato. Entre os edifizios de treballo destacan os molins, sobre tot os d'Ainielle e Bara, e tamién atros edifizios que en muitos casos ya s'han perdito como as ferrerías, os telars, os batans e os arnals.
[editar] Tradizions e fiestas
En tot l'Alto Galligo como en atros puntos de ro Perineu as fases de ras fainas agropastorils estruturaban o calandario festibo. As fiestas prenzipals son o Carnabal, San Chuan e o Nadal, zelebrando-se entre estas atras fiestas locals e patronals, destacando aquellas en que se feban palotiaus u bandiadas como en Sallén. As fiestas mayors gosan zelebrar-se en agosto u en a festibidat de ra Birchen de ro Pilar.
Manimenos probablement as fiestas relichiosas más importants ta ros abitants de ra redolada han estato siempre as romerías. Unas se fan con o ziclo ganadero entre os meses de mayo e chunio, destacando San Chuan de Busa o día 24 de chunio. Atras siguen o ziclo agricola e se fan entre agosto e setiembre, destacando San Bertolomeu de Gabín o día 24 d'agosto. Tamién b'ha unas poquetas que se fan en ibierno, destacando San Úrbez de Zresola que se fa á meyayos d'abiento. As dos romerías prenzipals son Santielena e Santa Orosia. Á l'armita de Santielena puyan con cruzes abitants de toz os lugars de ra bal de Tena o día 18 d'agosto ta omenachear á ra suya patrona. O Domingo de Trinidat puyan ta l'Auturía os Romers de ro Cuerpo e os Romers de ra Capeza lo fan o día 25 de chunio fendo asinas omenache á Santa Orosia toz os lugars de Sarrablo, Ballibasa e Chazetania, patrona d'esta zaguera comarca á más d'estar tamién patrona de tot l'Alto Galligo. En a romería de Santa Orosia se fan á más danzes tradizionals con chicotens.
En os zaguers años s'han prenzipiato á fer atras autibidaz culturals en a comarca de gran importanzia e reconoxitas aintro e difuera d'Aragón. A "Feria d'Agüerro" de Biescas ye una de ras más importants, o suyo orichen se troba en as antigas ferias ganaderas (que d'antes más se feban o 12 de setiembre e o 18 de nobiembre), se fa á metat d'otubre e ye un de ros actos que atrayen más toristas á ra billa. Important ye tamién o "Festibal Internazional Perineus Sur", festibal de mosica zelebrato en Sallén e Lanuza entre ros meses de chulio e agosto. Atras autibidaz culturals encluyen a Feria de ganato de Sallén en setiembre o mercato meyebal de Pandicosa u o carnabal de Samianigo.
[editar] Esporte
O ziclismo ye un esporte important en a comarca. A cursa ziclista "Quebrantahuesos", organizata por a "Peña Ziclista Edelweiss", que toz años tien salita e plegata en Samianigo ye una de ras marchas ziclotoristas más importants de ro mundo. Entre os campions internazionals de ziclismo d'esta comarca destacan o pelaire Fernando Escartín e a samianiguense Maribel Moreno.
O prenzipal equipe de fútbol ye l'AD Sabiñánigo que chuga en a Terzera Dibisión. A UD Biescas ye o segundo equipe en importanzia, chugando en 1ª Rechional, estando as suyas instalazions esportibas o puesto esleito ta fer a pretemporada d'equipos d'elite como o Real Zaragoza, o Rayo Vallecano, o CAI Balonmano Aragón[11] u a UD Levante entre atros.
[editar] Luenga
A luenga bernacula de l'Alto Galligo ye l'aragonés, charrando-se a suya bariedat zentral. Os contrastes poblazionals han feito que en esta comarca bi aiga zonas mui poblatas como Samianigo, á on ye cutiano emplegar o idioma castellán e d'atra man zonas como Sobrepuerto, á on s'alzaba millor a luenga, pero que güé se troban despoblatas. O torismo en os lugars d'a bal de Tena e Biescas ha feito tamién que mui poca chent charre güé aragonés en a carrera, estando una luenga ta ro emplego familiar.
Se puet trestallar a comarca en cuatre partes en as que se charran cuatre sozdialeutos de ra bariedat zentral de l'aragonés: a Tierra de Biescas, Sarrablo, Sobrepuerto e a bal de Tena.
L'aragonés de ra Tierra de Biescas se charra en Biescas e atros lugars de ro monezipio, encluyito Sobremón. L'aragonés sarrablés ye o sozdialeuto que se charra en a zona más orichinal de Sarrablo, á ro sur de ra Tierra de Biescas, e tamién en a Guarguera. L'aragonés de Sobrepuerto u sobrepuertano se charraba d'antes más en Sobrepuerto. Son tres sozdialeutos parexitos encara que con bels rasgos que los diferenzian. Sobre tot os dos zaguers son menos conoxitos ya que debito á ra gran despoblazión s'han feito pocos estudeos.
D'atra man ye l'aragonés tensino que ye o sozdialeuto que se charra en a bal de Tena. Cal destacar aintro de l'aragonés tensino a bariedat de Pandicosa, o panticuto, ya que ye o que millor se conserba en a comarca e un d'os dialeutos de mayor bitalidat.
[editar] Gastronomía
A gastronomía en l'Alto Galligo como en atras bals perinencas ye senzilla, pero de gran calidat, sobretot debito á ras sobrebuenas materias primas que ne b'ha.
Son tipicas de ra redolada ra bodela de Tena e a olla tensina. Tamién se fan pastels de setas, espargos montañeses, codornizes rebutitas de Cartirana, quesos de Sandiniés, boliches de Biescas e ta postre sopetas de presco e bin. A cozina tradizional aragonesa como as migas u o ternasco tamién se'n fa.
Son tipicos embutidos como as morziellas, a longaniza u as chiretas. Entre os pescatos destaca ra truita e entre a cazata destacan os guisos de chabalín e conello.
Cal destacar entre os lamins que se i fan as tortas, pastillos de nuezes u calabaza, crespillos e natillas. Tamién ye tipico ro licor d'arañons.
[editar] Enrastres esternos
- (an) Pachina ofizial de ra comarca.
- (an) Mapa ofizial.
- (es) Rezetas de l'Alto Galligo
[editar] Bibliografía
- Colección RutasCAI por Aragón Num. 36 Alto Gállego. Prames. José Luís Acín, Miguel Ángel Acín e Fernando Lampre.
- Red Natural de Aragón Num. 12 Alto Gállego. Prames. ISBN 978-84-8321-812-9.
- Caracterización lingüística de la Comarca Alto Gállego. Chabier Lozano Sierra. Yalliq ISBN 84-934262-2-9
[editar] Referenzias
- ↑ (an) Nombre ofizial de ra comarca en aragonés
- ↑ (an) Galliguera Alta ye o nombre que fa serbir o Rolde O Caxico
- ↑ Eboluzión de ra poblazión de Samianigo en o sieglo XX
- ↑ 4,0 4,1 Datos de ro Instituto Aragonés d'Estadistica (IAEST). Zifras totals.
- ↑ Datos de l'INE, correspondients á l'1 de chinero de 2006. Zifras totals.
- ↑ En aragonés panticuto, en estandar ye "debantagüesos". Dizionario Aragonés d'Espezies Animals e Bechetals. Rafael Vidaller Tricas. Instituto de Estudios Altoaragoneses
- ↑ En aragonés panticuto, en estandar ye "babieca". Dizionario Aragonés d'Espezies Animals e Bechetals. Rafael Vidaller Tricas. Instituto de Estudios Altoaragoneses
- ↑ En aragonés d'Acumuer, Yosa, Betés, Aso, Pandicosa e Yesero, en estandar ye "perdiz". Dizionario Aragonés d'Espezies Animals e Bechetals. Rafael Vidaller Tricas. Instituto de Estudios Altoaragoneses
- ↑ En aragonés panticuto. Dizionario Aragonés d'Espezies Animals e Bechetals. Rafael Vidaller Tricas. Instituto de Estudios Altoaragoneses
- ↑ (an) Flors de ro Biello Aragón. Consello de ra Fabla Aragonesa
- ↑ (es) Pretemporada del CAI Aragón en Biescas
| Monezipios d'a comarca Alto Galligo | |
|---|---|
| Biescas | Candarenas | Oz de Tena | Pandicosa | Samianigo | Sallén de Galligo | Yebra de Basa | Yesero |