Aragón

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Logo SLA.png Iste articlo tien una versión escrita con a grafía d'a SLA. Puet veyer-se aquí.
Iste articlo tracta sobre a Comunidat Autonoma d'Aragón. Ta atros emplegos se veiga Aragón (desambigación).
Aragón
Comunidat autonoma d'Espanya
Flag of Aragon.svg Escudo de  Aragón
Bandera Escudo
Himno: Himno d'Aragón
Location Aragon EU Europe.png
Capital Zaragoza
Idioma oficial
 • Luenga propia
Castellán
Aragonés y Catalán
Entidat
 • Estato
Comunidat autonoma
Espanya
Subdivisions 3 provincias
33 comarcas
Superficie
 • Total
Posición 4 de 19
47.179 km²

 • Densidat

n/d hab.
28,5 hab/km²
‎Chentilicio aragonés/a
ISO 3166-2 ES-AR
President Luisa Fernanda Rudi
Estatuto d'autonomía 18 d'abril de 2007
Fiesta nacional 23 d'abril
(Día d'Aragón)
Pachina web oficial

Aragón ye un país situato en lo norte d'a Peninsula Iberica y que comprende o trampo central d'a val de l'Ebro. O suyo territorio ye lo de l'antigo Reino d'Aragón, que fue acotolato en 1707 con os Decretos de Nueva Planta. Actualment fa parti d'o Estato Espanyol como Comunidat Autonoma, seguntes o suyo Estatuto d'Autonomía (Lei Organica d'o Estato Espanyol), que li atorga o caracter de "nacionalidat".

Culturalment a Cuenca de l'Ebro, mesmo antes d'existir Aragón, ye una zona de trobata y crucillata d'hombres y elementos culturals d'a Meseta, Levant y Sud de Francia. Oficialment, muga con as comunidatz autonomas de Castiella-La Mancha, Castiella y Leyón, Catalunya, A Riocha, Navarra y Comunidat Valenciana y tamién con l'estato de Francia.

O Reino d'Aragón con o Condato de Barcelona (Catalunya) formoron a Corona d'Aragón en o sieglo XII, encara asinas continó estando independient conservando totas as suyas institucions, fueros y dreitos dica a Guerra de Succesión Espanyola en o sieglo XVIII. Dende 1978 ye una comunidat autonoma espanyola, composata por as provincias de Uesca, Teruel y Zaragoza, y que s'articula en 33 comarcas. A suya capital ye a ciudat de Zaragoza.

Dende o 13 de chulio de 2011, Luisa Fernanda Rudi ye a presidenta d'Aragón.

En Aragón se charran actualment tres idiomas, d'os qualos nomás que aragonés y catalán son luengas propias:

  • L'aragonés se charra en o norte d'a comunidat autonoma. En o pasato se fablaba tamién en lo centro y lo sud d'Aragón.
  • O castellán ye a luenga oficial, y se charra en tot o territorio aragonés mezclato con rasgos mesmos. A mayoría d'istos rasgos son repuis de l'aragonés, que se'n fuoron perdendo de manera progresiva dende o sieglo XV por l'espardidura d'o castellán.
  • O catalán se charra en as comarcas orientals d'Aragón.

Historia

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Historia d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Cheografía

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Cheografía d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

O relieu ye de gran simplicidat: os Pireneus y o sistema Iberico enmarcan a depresión de l'Ebro. Os estremos cheograficos d'Aragón son Zuriza (Ansó, Chacetania) a o norte; Casas d'Arrioa (Abechuela, Gúdar-Chabalambre) a lo sud; Sopeira (Ribagorza) a l'este; y Granja de Sant Pedro (Mont-reyal de Fariza, Comunidat de Calatayú) a l'ueste.

O río Ebro escana las auguas d'os ríos y ibons d'Aragón, que como o Millars y o Turia desembocan en a Mar Mediterrania.

O clima d'ista comunidat ye mediterranio-continental. Ye un clima ixuto, con plevidas irregulars, cerenyos cambeos termicos y intensos aires.

A vechetación sigue as oscilacions d'o relieu y d'o clima. Bosques borials y dominio floral mediterranio.

Aragón tien una superficie de 47.645 km².

Seguntes o censo de 1991, bi heba una población d'1.178.000 habitants, ye decir un 2,95% d'a población d'o Estato espanyol y una densidat de 25,2 habitants/km². En 2003 a zifra aumentó dica os 1.217.514 habitants.

O chentilicio ye aragonés.

Comarcas

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Comarcas d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Aragón ye dividito en 33 comarcas:

Comarcas d'Aragón.
No.
Nombre
Capital
Provincia
1 Chacetania Chaca Uesca, Zaragoza
2 Alto Galligo Samianigo Uesca
3 Sobrarbe Boltanya y L'Aínsa Uesca
4 Ribagorza Graus y Benabarri Uesca
5 Cinco Villas Exeya d'os Caballers Zaragoza
6 Plana de Uesca Uesca Uesca, Zaragoza
7 Semontano de Balbastro Balbastro Uesca
8 Cinca Meya Monzón Uesca
9 A Litera Tamarit y Binéfar Uesca
10 Cinca Baixa Fraga Uesca, Zaragoza
11 Monegros Sarinyena Uesca, Zaragoza
12 Tarazona y Moncayo Tarazona Zaragoza
13 Campo de Borcha Borcha Zaragoza
14 Aranda Illueca Zaragoza
15 Ribera Alta de l'Ebro Alagón Zaragoza
16 Val de Xalón L'Almunia de Donya Godina Zaragoza
17 Zaragoza Zaragoza Zaragoza
18 Ribera Baixa de l'Ebro Quinto Zaragoza
19 Baixo Aragón-Casp Casp Zaragoza
20 Comunidat de Calatayú Calatayú Zaragoza
21 Campo de Carinyena Carinyena Zaragoza
22 Campo de Belchit Belchit Zaragoza
23 Martín Baixo Íxar Teruel
24 Campo de Daroca Daroca Zaragoza
25 Xiloca Calamocha y Mont-reyal Teruel
26 Cuencas Meneras Montalbán y Utriellas Teruel
27 Andorra-Sierra d'Arcos Andorra Teruel
28 Baixo Aragón Alcanyiz Teruel
29 Comunidat de Teruel Teruel Teruel
30 Mayestrato Cantaviella Teruel
31 Sierra d'Albarrazín Albarrazín Teruel
32 Gúdar-Chabalambre Mora de Rubielos Teruel
33 Matarranya Valderrobres y Calazeit Teruel

Demografía

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Demografía d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Densidat d'as comarcas A comarca que tién mas población y densidat de población ye a comarca de Zaragoza amás d'a suya aria metropolitana. En a resta d'as provincias, a mayor densidat de población no se troba en as capitals: en a provincia de Uesca ye a Cinca Meya, con una densidat de población de 41 hab/km² y en a provincia de Teruel ye o Baixo Aragón, con una densidat de población de 23 hab/km².

Poblacion relativa d'Aragon en 2006.

Economía

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Economía d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

O Producto Interior Bruto (PBI) d'Aragón ye o 3 u 4% d'o PBI d'o total d'Espanya. L'interpresa Opel tien una planta amán d'a ciudat de Zaragoza.

Politica

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Politica d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

A norma lechislativa de funcionamiento d'Aragón ye definita en o suyo Estatuto d'Autonomía, de 1982, que definix as suyas institucions de gubierno. O Parlamento d'Aragón se diz Cortz d'Aragón.

Cultura

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Cultura d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

D'alcuerdo con Julio Caro Baroja en Aragón bi ha dos zonas culturals prencipals: L'Alto Aragón con cultura pirenenca y a Ribera de l'Ebro y ríos grans con una cultura mediterrania asociata a una agricultura de regano. En esta zaguera bi ha clara influencia mudéchar, en bells lugars, o traxe tipico se composa d'un mocador nugato en la cabeza, calzons ubiertos, una manta a modo de faixa en a cintura y alpargatas ta os hombres. As mullers levan sayas amplas, un chustillo, calzón, calzas chupitas, toquiella, debantal y alpargatas.

O baile y canto popular ye a hota aragonesa, que ye muit rasmiuda y goyosa. Se baila con muito movimiento y grans blincos. O canto gosa estar de ritmo malinconico con una nota a ormino socardona. Antes de cheneralizar-se a hota o más caracteristico yera o dance aragonés. En bells lugars bi ha representacions de danzas con tochos y espadas, con alusions a luitas entre moros y cristians.

Tamién remane musica tipica aragonesa, que emplega instrumentos como o salterio (chicotén) y l'acordión. Entre los instrumentos de viento en a mas gran parte d'o territorio s'emplega a donzaina, pero en los Pireneus centrals bi ha un aria on ye caracteristico o chiflo y en o Sobrarbe y Monegros a gaita aragonesa u gaita de boto.

Gastronomía

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Gastronomía d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

D'Aragón son famosas as mollas a la pastora, o ternasco rustito, os pernils de Teruel, a borraina, o cardo, os vin d'as suyas distintas Denominacions d'Orichen (Semontano, Campo de Borcha, Carinyena, Calatayut), a carne a la pastora, o pirín a lo chilindrón, as almendras, o ternasco d'Aragón, l'aceite d'o Baixo Aragón, a miel, os prescos de Calanda, as chiretas (de Sobrarbe), a longaniza de Graus, etcetra.

En o norte d'Aragón se charra l'idioma aragonés y en a parti más oriental, mugant con Catalunya, o catalán.

Aragoneses destacatos

Categoría principal: Aragoneses.

Se veiga tamién

Vinclos externos

Portal Artículos relacionados con Aragón


Comunidatz autonomas d'Espanya
Flag of Andalucía.svg Andalucía - Flag of Aragon.svg Aragón - Flag of Asturias.svg Prencipato d'Asturias - Flag of the Balearic Islands.svg Islas Balears - Flag of the Canary Islands.svg Canarias - Flag of Cantabria.svg Cantabria - Bandera Castilla-La Mancha.svg Castiella-La Mancha - Flag of Castile and León.svg Castiella y Leyón - Flag of Catalonia.svg Catalunya - Flag of Extremadura (with coat of arms).svg Estremadura - Flag of Galicia.svg Galicia - Flag of the Community of Madrid.svg Comunidat de Madrit - Flag of the Region of Murcia.svg Rechión de Murcia - Bandera de Navarra.svg Navarra - Flag of La Rioja (with coat of arms).svg A Riocha - Flag of the Land of Valencia (official).svg País Valencián - Flag of the Basque Country.svg País Vasco
Ciudatz autonomas
Flag Ceuta.svg Ceuta - Flag of Melilla.svg Melilla
Plazas de Sobiranía
Chafarinas - Penyón de Vélez d'a Gomera - Penyón d'Alhucemas