Biarn

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Biarn
Bearn
Comarca de Occitania
Béarn flag.svg Blason du Béarn.svg
Midi d'Ossau en verano.JPG
Midi d'Osal
Capital Pau
Entidat
 •País
 •Departamento
Comarca
Flag of Occitania.svg Occitania
Pireneus Atlanticos
Población
 •Total

350.000 hab.
Viscounty of Béarn.png
Biarn en Francia

O Biarn (en occitán Bearn [beˈaɾ] u Biarn [ˈbjaɾ]) ye un país occitán. Historicament ha estato ligato en primeras a o reino d'Aragón y dimpués a o ducato de Gasconya, y estió, entre os reinatos de Gaston Fèbus y d'Henrique de Borbón, un país sobirán aintro d'o Reino de Navarra (dende 1512 nomás chunto a la Baixa Navarra). D'atra man o Biarn tamién estió una antiga provincia historica francesa integrata en o Reino de Francia en 1620; antis d'ista calendata, l'occitan d'o Biarn (o biarnés) yera a sola luenga administrativa d'o Reino de Navarra, pero perdió iste estatus debant d'o francés dimpués d'a Revolucion Francesa.

Actualment a suya capital d'o país ye Pau (dende 1270, antis estioron capitals Morlans y Ortès).

O Biarn fa parti administrativament, chunto con Ultrapuertos, Labort y Sola (istos tres zagueros formando o País Vasco francés), d'o departamento d'os Pireneus Atlanticos (64), ocupando as tres cinquenas partis d'o suyo territorio. Amás fa parti d'a rechión de Gascunya y d'o Baix Ador. O suyo chentilicio ye biarnés -esa.

Historia[editar | editar código]

A zona estió poblata por os ibers (u vasco-aquitans que heban preso parte de la cultura iberica) en o sieglo V aC as tribus iberas de Biarn yeran clamatas Venarni.

Os romans plegoron en 51 aC. Os nuclios de población que existiban en Biarn yeran Iluro y Beneharnum que fuoron convertitas en ciudatz romanas. Dimpués de fer parte d'a provincia d'Aquitania en o sieglo III se va creyar a de Novempopulania

Bénéharnum (Lescar) y Iluro (Aulorón) quedoron libres de presencia romana a fins d'o sieglo III u o sieglo IV y as mugas defensivas s'establioron en o río Ador

En o sieglo V o país fue invadito por os pueblos barbaros, especialment por os visigodos en 412. Gubernoron dica o 507. Biarn fació parte d'o reino d'os Francos pero mas tardi fue ocupato por os vascons dentrando asinas a fer parte d'a Wasconia (d'a on Gasconia = Gascunya). En o sieglo IX o país fue allerato por os normandos. En iste mesmo sieglo se creyó o Bizcondato de Biarn que estió independient y tenió moneda propia.

O bizcondato encluyó o bizcondato d'Aulorón (por matrimonio) y o bizcondato d'Orte por conquista. As vals d'Osal, Aspa y Baretons yeran parti d'o bizcondato. Cal destacar os Fueros atorgatos por Gastón IV (Fuero cheneral, y Fueros particulars). En 1290 s'unió con o condato de Foix. O 1362 Gastón Febus ganó a batalla de Launac contra o conte d'Armanyac. O 1442 a batalla de Mespleda remató a Guerra d'os cient anyos y un exercito francés espulló Biarn. O 1485 Biarn pasó a los Labrit de Navarra. O 1522 os espanyols, en luita contra Henrique II de Navarra, invadioron Biarn. O 1569 se producioron luitas de caracter relichioso en o Biarn. En 1589 Henrique de Navarra, rei de Francia, incluyó Biarn en a corona francesa fendo-se l'anexión formal por edicto d'o 20 d'octubre de 1620. En 1790 o Biarn esdevinió o departamento de Baixos Pireneus que en 1970 paso a estar Pireneus Atlanticos.

Cheografía[editar | editar código]

Mugas[editar | editar código]

O Biarn muga a l'ueste con Sola y Ultrapuertos, a o norte con as Landas y l'Armanyac, a l'este con Bigorra y a o sud con Aragón.

Fisionomía[editar | editar código]

En dentrando a o Biarn por o noreste, se i troban:

Os Pireneu biarnés va, d'ueste enta l'este, dende o Pico d'Ania (2504 m) enta o Pico de Pallás (2974 m) que ye o punto mas altero d'o departamento.

Clima[editar | editar código]

Existe una diferencia de quasi 3.000 m d'altaria entre a zona d'a montanya y a plana, y ye por ixo que se i pueden trobar climas bien diferents. En a plana o clima ye muitismo mas suau, ya que ye posible mesmo trobar nevazos en a montanya en os meses de verano y d'atra man muitas vegadas puet estar que mientres en a plana se troba boira preta en as tucas bi haiga sol.

Vinclos externos[editar | editar código]

Commons-logo.svg
Se veigan as imáchens de Commons sobre Biarn.


A bandera occitana As divisions administrativas d'Occitania A bandera panoccitana

En Espanya:

A Val d'Arán en a provincia de Leida, Catalunya

En Italia:

A Guardia Piemontesa en Calabria · partis de Liguria amán d'a muga francesa · Vals Occitanas de Piemont

En Francia:

Rechions : Aquitania · Auvernia · Lenguadoc-Rosellón · Lemosín · Meyodía-Pireneus · Poitou-Charentes · Provenza-Alpes-Costa Azul · Roine-Alpes · Centro

Departamentos : Alier (03) · Alpes d'Alta Provenza (04) · Altos Alpes (05) · Alpes Maritimos (06) Ardescha (07) · Arièja (09) · Aude (11) · Avairon (12) · Bocas d'o Roine (13) · Cantal (15) · Charanta (16) · Char (18) · Corresa (19) · Cruesa (23) · Dordonya (24) · Droma (26) · Erau (34) · Gardon (30) · Alta Garona (31) · Gers (32) · Gironda (33) · Indre (36) · Isèra (38) · Landas (40) · Loira (42) · Alta Loira (43) · Losera (48) · Òlt (46) · Òlt y Garona (47) · Puèi Domat (63) · Pireneus Atlanticos (64) · Altos Pireneus (65) · Pireneus Orientals (66) · Tarn (81) · Tarn y Garona (82) · Var (83) · Vauclusa (84) · Viena (86) · Alta Viena (87)

Antigas provincias : Biarn · Borbonés · Delfinato · Condato de Foix · Gascunya · Guyena · Lenguadoc · Lemosín · Condato de Niza · Auvernia · Provenza · Condato Venaissin

Mónegue