Afganistán
De Biquipedia
| د افغانستان اسلامي دولت دولت اسلامی افغانستان Da Afghanistan Islami Dawlat Dawlat-e Eslami-e Afghanestan |
|||||
|
|||||
| Lema nazional: | |||||
| Inno nazional: Milli Tharana | |||||
| Capital | Kabul | ||||
| Mayor ziudat | Kabul | ||||
| Idiomas ofizials | Paxtu e dari | ||||
| Forma de gubierno
President
|
Republica islamica Hamid Karzai |
||||
| Independenzia |
d'o Reino Unito 19 d'agosto de 1919 |
||||
| Superfizie • Total • % augua |
Posizión 41º 647.500 km² 0% |
||||
| Poblazión • Total (2008) • Densidat |
Posizión 37º 32.738.376 46 ab./km² |
||||
| PIB (PPA) • Total (2008) • PIB per capita |
Posizión 96º US$ 21.340 billons US$ 758 |
||||
| Moneda | Afghani | ||||
| Chentilizio | |||||
| Zona oraria | UTC+4:30 | ||||
| Dominio d'Internet | .af | ||||
| Codigo telefonico | +93 |
||||
| Prefixo radiofonico | |||||
| Codigo ISO | |||||
| Miembro de: | |||||
Afganistán (ofizialment Republica Islamica d'Afganistán, en dari جمهوری اسلامی افغانستان, en paxtu د افغانستان اسلامي جمهوریت ) ye una republica islamica d'Asia Zentral, situata en l'altiplán iraní, en a zona de transizión entre o Himalaya e as rechions d'a mar Caspia. Muga á lo sur e á l'este con Pakistán; á l'ueste con Irán; á lo norte con Turkmenistán, Uzbekistán e Tachiquistán; e á lo nordeste con China.
A suya capital ye Kabul. Tamién son ziudaz importants (más de 200.000 abitants): Kandahar, Mazar-e Sharif, Herat e Jalalabad. Afganistán ye un d'os países más pobres d'o mundo.
Tien una poblazión ye de 32.738.376 abitans (estimazión de 2008), en una superfizie de 647.500 km², con una densidat de poblazión de 46 ab/km².
Contenius |
[editar] Istoria
En l'antigüidat, o territorio de l'autual Afganistán feba parti d'o Imperi Persa aquemenida (500-330 aC), que se dibidiba en dibersas satrapias (Bactriana, Drangiana, Aracosia e Aria). Entre o 330 aC e o 327 aC Alexandre lo Gran establexe, por conquiesta, a parti oriental d'o suyo imperio en ista rechión. Istos territorios pertenexioron dimpués á lo reino seleucida, á lo reino grieco de Bactriana, e en parti, á lo imperio indio d'Asoka, á los eszitas osaka, á lo reino Kusán, á los persas sasanidas, á los uns kidaritas e eftalitas, e tornó á estar baxo lo dominio sasanida dica la conquiesta arabiga (Herat estio conquerita por os arabes en l'año 651).
A encorporazión á l'islam, estió lenta e tardana. Se produze dende Sistán, enta Ghazni e Kabul. Afganistán, chunto á Panyab, constituyió lo zentro d'o Estato iranoislamico entre 997-1187. Se construyioron importants mezquitas e palazios fortificatos. Baxo a dinastía gaznebida, os guridas (arredol de 1200), a dinastía d'os Kart (epoca mongola, sieglos XIII e XIV) e a cort de Husayn Bayqara (1469-1506).
Baxo los safabides, á partir de 1502, o país adotó lo chiísmo, mientres una gran mayoría d'a poblazión se manteneba sunita. A ruptura con Persia se feba ebident. En os sieglos XVI e XVII, Afganistán se dibidió entre o imperio mogol e Persia. L'afganés Nadir (1736-47), dimpués d'a redota d'os safabidas, s'encorpora Persia, unión que duró dica o suyo asasinato. En 1747 Ahmad Shah Durrani fue escollito emir, e dica l'inte d'a suya muerte en l'año 1773 dominó lo Panyab e Deli, territorios que os suyos suzesors no podioron mantener. Manimenos Afganistán se mantiene como Estato e, de feito, o suyo nombre probiene d'ista epoca.
As tensions anglorusas fan presenzia en a zona en o sieglo XIX, e á partir de 1837 prenzipia la enfluyenzia britanica sobre o país. Á la fin, Rusia e Anglaterra guaranzían a independenzia d'Afganistán en l'año 1907, feito que no se consolidó dica o 19 d'agosto de 1919, una begata que eba rematata la Terzera Guerra Angloafganesa. O país estió neutral mientres d'a Segunda guerra mundial, e en l'año 1946 s'establió, en o río Amu Daria, a muga con a Unión Sobietica. O intento de creyar un Pakhtunistan (unión d'as poblazions de luenga paxtu de l'este d'Afganistán e as de l'ueste de Pakistan) fazió que se crebasen as relazions diplomaticas entre os dos países (1961-1963).
En l'año 1973, un golpe d'Estato remata con a monarquía: Sardar Muhammad Daud Khan proclamó a Republica e asumió lo gubierno. En 1978, un atro golpe d'Estato lebó á lo poder á Abdbul Qadir. O mesmo año, Nur Muhammad Taraki, d'ideyolochía comunista, fue nombrato chefe d'Estato por parti d'o consello reboluzionario d'as fuerzas armatas e aumentó a dependenzia d'o país d'a URSS. Iste feito li suposó una confrontazión ubierta con as guerriellas nazionalistas tradizionals (e tamién islamicas), os muchahidín. En 1979, Hafizulla Amin (d'a fazión Khalq e primer menistro) derroca á Taraki. A Unión Sobietica dezide interbenir ta refirmar o gubierno, elimina Amin e se mete á fabor de Babrak Karmal, d'a fazión Parcham. A presenzia sobietica fazió que s'intensificase a luita entre o gubierno e a guerriella musulmana, e fazió ecsiliar á muita poblazión á Pakistán. En 1986 Karmal fue sustituyito por Muhammad Najibullah. En l'año 1988, o desgaste d'os sobieticos fazió que se siñasen os alcuerdos de Chinebra entre Afganistán, Pakistán e a URSS, en os que se determinó que as tropas sobieticas se retirasen d'o país.
Dimpués d'a espulsión d'os sobieticos a guerra zebil continó entre os partidarios de Burhanuddin Rabbani (o president) e Ahmad Shah Massud, (menistre d'esfensa) e as fazions fiels á Gulbuddin Hekmatiar (ocasionalment refirmato por as guerriellas d'o comandant Dostam). Os intentos de paz negoziata por parti d'a ONU fracasoron. Á la fin, un terzer grupo formato por islamistas radicals sunitas, ols talibans, dominoron dos partis d'o país e en l'año 1996 conquerioron a capital. Afganistán fue chusmeso á partir d'allora á una entrepritazión estrema d'a xara, que dixaba á las mullers en estatus muit inferior e castigaba tota disidenzia con prauticas brutals.
Dimpués d'os atentatos de l'11 de setiembre de 2001, Afganistán fue acusato de dar refuchio á Osama bin Laden, capo d'o rete terrorista fundamentalista islamico al-Qaida, e suposato autor d'os atentatos. En abiento de 2001, as Nazions Unitas autorizoron a creyazión d'una coalizión internazional, liderata por os nordamericans, que quita o rechimen talibán e mira d'instaurar un gubierno democratico. Prenzipioron asinas á charrar, baxo á gollata d'a ONU, con liders de diferents etnias ta confegurar o futuro politico d'o país. S'esliche á lo paxtu Hamed Karzai como chefe d'o gubierno probisional e se determinan eslezions ta l'año 2004. Os talibans se combierten en una guerriella antigubernamental dirichita por o mulá Omar.
En chinero de 2004 s'aprueba una constituzión que define á lo país como una republica islamica que torna la igualdat de dreitos á las mullers e esfensa o respeto á las minorías relichiosas. O resultato d'as eslezions da la bitoria á Karzai, con un 55,4% d'os botos. O retorno d'os refuchiatos d'o rechimen talibán, más que más de Pakistan, e a desastrosa situazión economica d'o país faborezioron o cautibo de l'opio e o narcotrafico, que mientres d'o periodo d'os talibans eba estato proibito.
A suya situazión estratechica s'ha bisto reforzata por a siñatura d'un alcuerdo entre Pakistán, Afganistán e Turkmenistán en l'año 2002 ta la construzión d'un oleoduto que trescruzarba istos tres países. En 2008, ni os esfuerzos d'a fuerza multinacional ni as azions d'o gubierno de Karzai han puesto estabilizar o país, chusmeso dende o mesmo inte d'a conquiesta á una situazión de guerra constant.
[editar] Cheografía
[editar] Orografía
Á lo norte, en a depresión esteparia de Turquestán se troba o río Amu Daria (500 Km), que ye a muga con Turkmenistán, Uzbekistán e el Tachiquistán. Á l'este d'o Firuz Kuh, en a muga con Pakistán, as montañas Sulaiman Ke Pahad que ban de norte á sur forman una barrera natural que proteche o país d'as enfluyenzias monzonicas. Á lo noreste, a gran cordelera de l'Hindu Kush s'une á l'altiplán d'o Pamir por a rechión de Badakhxán. Á l'ueste d'a cuenca d'o río Kabul, a cordelera pierde altaria e se dibide en dibersas sierras que plegan dica Irán. Á lo sur e á l'ueste d'a bal d'o Helmand, bi ha o Dast-e Margo, o Sistán e, á l'este, disiertos.
A mayoría d'os ríos (Amu Daria, Morgab, Harirud, Helmand, Arghandab) tienen fuertes crexitas en a primabera mientres que pueder permanezer sin cabal en a estazión xuta. Son poco fundos e no son nabegables pero s'aprofitan ta la produzión d'enerchía eletrica (zentrals idroeletrica de Pol-e Homri, Sarobi, Naghloo e Mahipar).
[editar] O clima
Por un regular Afganistán presenta un clima continental azentugato, con ibiernos fredos e beranos calidos, si bien as temperaturas barian prou seguntes l'altaria. As prezipitazions son pocas e cayen entre otubre e abril. O berano ye xuto. En o sur e l'este pueden rezibir en l'agosto bels repuis d'enfluyenzia monzonica probenients d'a India. Por denzima d'os 3700 m, mandan as nieus perpetuas.
[editar] Dibisions almenistratibes
Afganistán se dibide en 34 probinzias: Badahsan (1), Badgis (2), Baghlan (3), Balkh (4), Bamian (5), Daikondi (6), Farah (7), Faryab (8), Ghazni (9), Ghowr (10), Helmand (11), Herat (12), Jowzjan (13), Kabul (14), Kandahar (15), Kāpīsā (16), Hawst (17), Kunar (18), Qonduz (19), Laghman (20), Lawgar (21), Nangarhar (22), Nimruz (23), Nuristán (24), Oruzgan (25), Paktia (26), Paktika (27), Panjshir (28), Parvan (29), Samangan (30), Sar-e Pul (31), Takhar (32), Vardak (33) e Zabol (34).[1]
A capital d'o estato ye Kabul, con una poblazión de 3.120.963 d'abitants en l'año 2006. Atres ziutaz importants son Kandahar (401.395 abitants), Mazar-e Sharif (314.915), Herat (278.209), Jalalabad (208.960), Kunduz (166.824), Gazni (149.998), Bamian (131.233), Balh (126.553) e Baglan (111.902),[2] totas ellas famosas por lurs numerosas mezquitas, antigos palazios e atras restas arquiteutonicas. Manimenos, istas ziudaz, igual que atros muitos puestos d'o país, han estato prou dañatas en os diferents conflitos belicos acayezitos.
[editar] Poblazión
Afganistán ye un país poco poblato e basicament rural (78,1% d'a poblazión). Cuasi un 20% d'os abitants son nomadas. Nomás Kabul supera o millón d'abitants. L'alta tasa de natalidat compensa la fuerte tasa de mortalidat produzida prenzipalment por os efeutos d'a guerra.[3]
[editar] Etnias e idiomas
Presenta una gran dibersidat etnica d'enfluyenzia arabe, turca e india resultant d'a suya situazión como cruze d'as migrazions entre orient e ozident. A orografía aduya á mantener a eterocheneidat etnica e cultural. A etnia demograficament más important, que ye tamién a que domina politicament, ye a d'os paxtus (cuasi un 50% d'a poblazión). Presentan una organizazión de tipo clanico e con fuerte presenzia d'o nomadismo. Os tachicos (22%), son agricultors sedentarios e comerziants en as ziudaz; parlan dialeutos persas. A poblazión d'orichen mongol (un 12%) parla persa arcaico e abita prenzipalment en l'Hindu Kush ozidental; un 10% d'a poblazión ye d'orichen turco (turcomans, uzbekos e, en o corredor de Vakhan, quirguises). A resta son minorias etnicas d'orichen diberos. As luengas ofizials son o paxtu e o persa.
[editar] Relichión
O islam en ye a relichión ofizial e mayoritaria con un 75% de sunitas e un 24% de xiitas, e tien Mazar-e Sharif como lo prenzipal zentro de pelegrinache d'o país. Bi ha minorías indús, sikhs, parsis e chodigas en as diferents ziudaz.[4][5]
[editar] Referenzias
- ↑ Statoids (en)
- ↑ World Gazetteer (en)
- ↑ (en) Nazions Unitas. Perspectibas d'a Poblazión Mundial. Rebisión de l'año 2002.
- ↑ U.S. Library of Congress (en)
- ↑ www.afghanistans.com (en)
| Estatos d'Asia |
|
Afganistán | Arabia Saudí | Armenia1 | Azerbaichán1 | Bahrein | Bangladesh | Bietnam | Bután | Brunei | Cambocha | Cazaquistán1 | Corea d'o Norte | Corea d'o Sur | Chapón | Republica Popular de China | Republica de China (Taiwan)2 | Chipre1 | Chordania | Echipto | Emiratos Arabes Unitos | Faxa de Gaza3 | Filipinas | Cheorchia1 | India | Indonesia | Irán | Iraq | Israel | Kuwait | Laos | Libano | Malaisia | Maldibas | Mongolia | Myanmar | Nepal | Omán | Pakistán | Qatar | Quirguisistán | Rusia1 | Singapur | Sri Lanka | Siria | Tachiquistán | Tailandia | Timor Oriental | Turquía1 | Turkmenistán | Uzbekistán | Yemen | Zischordania3 |
| 1. Perteneix á Europa por razons culturals y istoricas, anque ye situato cheograficamén en Asia
2. Se beiga Estatus politico de Taiwán 3. Territorios controlatos por Israel y gubernatos por l'Autoridá Palestina. |
| Entidaz espezials: Hong Kong | Macau |

