Afganistán
| د افغانستان اسلامي دولت دولت اسلامی افغانستان Da Afghanistan Islami Dawlat Jamhoriye-e Eslāmī-ye Afġānistān Republica Islamica d'Afganistán |
|||||
|
|||||
| Lema nacional: | |||||
| Himno nacional: Milli Tharana | |||||
| Capital | Kabul | ||||
| Mayor ciudat | Kabul | ||||
| Idiomas oficials | Paxtu y dari | ||||
| Forma de gubierno
President
|
Republica islamica Hamid Karzai |
||||
| Independencia | d'o Reino Unito 19 d'agosto de 1919 |
||||
| Superficie • Total • % augua |
Posición 41º 647.500 km² 0% |
||||
| Población • Total (2008) • Densidat |
Posición 37º 32.738.376 46 hab/km² |
||||
| PIB (PPA) • Total (2008) • PIB per capita |
Posición 96º US$ 21.340 billons US$ 758 |
||||
| Moneda | Afghani | ||||
| Chentilicio | |||||
| Zona horaria | UTC+4:30 | ||||
| Dominio d'Internet | .af | ||||
| Codigo telefonico | +93 |
||||
| Prefixo radiofonico | |||||
| Codigo ISO | |||||
| Miembro de: | |||||
Afganistán (oficialment Republica Islamica d'Afganistán, en dari جمهوری اسلامی افغانستان, en paxtu د افغانستان اسلامي جمهوریت ) ye una republica islamica d'Asia Central, situata en l'altiplán iraní, en a zona de transición entre o Himalaya y as rechions d'a mar Caspia. Muga a lo sud y a l'este con Pakistán; a l'ueste con Irán; a lo norte con Turkmenistán, Uzbekistán y Tachiquistán; y a lo nordeste con China.
A suya capital ye Kabul. Tamién son ciudatz importants (más de 200.000 habitants): Kandahar, Mazar-e Sharif, Herat y Jalalabad. Afganistán ye un d'os países más pobres d'o mundo.
Tien una población ye de 32.738.376 habitants (estimación de 2008), en una superficie de 647.500 km², con una densidat de población de 46 hab/km².
Contenius |
[editar] Historia
En l'antigüidat, o territorio de l'actual Afganistán feba parti d'o Imperio Persa aquemenida (500-330 aC), que se dividiba en diversas satrapías (Bactria, Drangiana, Aracosia y Aria). Entre o 330 aC y o 327 aC Aleixandre lo Gran estableixe, por conquiesta, a parti oriental d'o suyo imperio en ista rechión. Istos territorios perteneixioron dimpués a lo reino seleucida, a lo reino griego de Bactria, y en parti, a lo imperio indián d'Asoka, a los scitas o saka, a lo reino Kusán, a los persas sasanidas, a los hunnos kidaritas y heftalitas, y tornó a estar baixo lo dominio sasanida dica la conquiesta arabe (Herat fue conquiesta por os arabes en l'anyo 651).
A incorporación a l'islam, estió lenta y tardana. Se produce dende Sistán, enta Ghazni y Kabul. Afganistán, chunto a Punchab, constituyó lo centro d'o Estato iranoislamico entre 997-1187. Se construyoron importants mezquitas y palacios fortificatos. Baixo a dinastía gazneví, os guridas (arredol de 1200), a dinastía d'os Kart (epoca mongola, sieglos XIII y XIV) y a cort de Husayn Bayqara (1469-1506).
Baixo los sefevidas, a partir de 1502, o país prenió lo xiísmo, mientres una gran mayoría d'a población se manteneba sunnita. A ruptura con Persia se feba evident. En os sieglos XVI y XVII, Afganistán se dividió entre o imperio mogol y Persia. L'afganés Nadir (1736-47), dimpués d'a redota d'os sefevidas, s'incorpora Persia, unión que duró dica o suyo asasinato. En 1747 Ahmad Shah Durrani fue esleito emir, y dica l'inte d'a suya muerte en l'anyo 1773 dominó lo Panyab y Deli, territorios que os suyos sucesors no podioron mantener. Manimenos Afganistán se mantiene como Estato y, de feito, o suyo nombre proviene d'ista epoca.
As tensions anglorusas fan presencia en a zona en o sieglo XIX, y a partir de 1837 principia a influencia britanica sobre o país. A la fin, Rusia y Anglaterra guarancían a independencia d'Afganistán en l'anyo 1907, feito que no se consolidó dica o 19 d'agosto de 1919, una vegata que heba rematato la Terzera Guerra Angloafganesa. O país estió neutral mientres a Segunda guerra mundial, y en l'anyo 1946 s'establió, en o río Amu Daria, a muga con a Unión Sovietica. O intento de creyar un Pakhtunistan (unión d'as poblacions de luenga paxtu de l'este d'Afganistán y as de l'ueste de Pakistan) fació que se crebasen as relacions diplomaticas entre os dos países (1961-1963).
En l'anyo 1973, un golpe d'Estato remata con a monarquía: Sardar Muhammad Daud Khan proclamó a Republica y asumió lo gubierno. En 1978, unatro golpe d'Estato lebó a lo poder a Abdbul Qadir. O mesmo anyo, Nur Muhammad Taraki, d'ideyolochía comunista, fue nombrato chefe d'Estato por parti d'o consello revolucionario d'as fuerzas armatas y aumentó a dependencia d'o país d'a URSS. Iste feito li suposó una confrontación ubierta con as guerrillas nacionalistas tradicionals (y tamién islamicas), os muchahidín. En 1979, Hafizulla Amin (d'a facción Khalq y primer menistro) derroca a Taraki. A Unión Sovietica decide d'intervenir ta refirmar o gubierno, elimina Amin y se mete a favor de Babrak Karmal, d'a facción Parcham. A presencia sovietica fació que s'intensificase a luita entre o gubierno y a guerrilla musulmana, y fació exellar a muita población a Pakistán. En 1986 Karmal fue sustituito por Muhammad Najibullah. En l'anyo 1988, o desgaste d'os sovieticos fació que se sinyasen os alcuerdos de Chinebra entre Afganistán, Pakistán y a URSS, en os que se determinó que as tropas sovieticas se retirasen d'o país.
Dimpués que os afganos forachitasen a las tropas sovieticas a guerra civil continó entre os partidarios de Burhanuddin Rabbani (o president) y Ahmad Shah Massud, (menistro d'esfensa) y as faccions fiels a Gulbuddin Hekmatiar (ocasionalment refirmato por as guerrillas d'o comandant Dostam). Os intentos de paz negociata por parti d'a ONU fracasoron. A la fin, un tercer grupo formato por islamistas radicals sunnitas, os talibans, dominoron dos partis d'o país y en l'anyo 1996 conquerioron a capital. Afganistán fue chusmeso a partir d'allora a una entrepritación extrema d'a xara, que deixaba a las mullers en estatus muit inferior y castigaba tota disidencia con practicas brutals.
Dimpués d'os atentatos de l'11 de setiembre de 2001, Afganistán fue acusato de dar refuchio a Osama bin Laden, cabo d'o rete terrorista fundamentalista islamico al-Qaida, y suposato autor d'os atentatos. En aviento de 2001, as Nacions Unitas autorizoron a creyación d'una coalición internacional, liderata por os nordamericans, que quita o rechimen talibán y mira d'instaurar un gubierno democratico. Principioron asinas a charrar, baixo a gollata d'a ONU, con liders de diferents etnias ta confegurar o futuro politico d'o país. S'esleye a lo paxtu Hamed Karzai como chefe d'o gubierno provisional y se determinan esleccions ta l'anyo 2004. Os talibans esdevienen una guerrilla antigubernamental dirichita por o mulá Omar.
En chinero de 2004 s'aprueba una constitución que define a lo país como una republica islamica que torna la igualdat de dreitos a las mullers y esfensa o respeto a las minorías relichiosas. O resultato d'as esleccions da la victoria a Karzai, con un 55,4% d'os votos. O retorno d'os refuchiatos d'o rechimen talibán, más que más de Pakistan, y a desastrosa situación economica d'o país favoreixioron o cautivo de l'opio y o narcotrafico, que mientres o periodo d'os talibans heba estato prohibito.
A suya situación estratechica s'ha visto reforzata por a sinyatura d'un alcuerdo entre Pakistán, Afganistán y Turkmenistán en l'anyo 2002 ta la construcción d'un olioduto que trescruzarba istos tres países. En 2008, ni os esfuerzos d'a fuerza multinacional ni as accions d'o gubierno de Karzai han puesto estabilizar o país, chusmeso dende o mesmo inte d'a conquiesta a una situación de guerra constant.
[editar] Cheografía
[editar] Orografía
A lo norte, en a depresión esteparia de Turquestén se troba o río Amu Daria (500 Km), que ye a muga con Turkmenistán, Uzbekistán y o Tachiquistán. A l'este d'o Firuz Kuh, en a muga con Pakistán, as montanyas Sulaiman Ke Pahad que van de norte a sud forman una barrera natural que proteche o país d'as influencias monzonicas. A lo noreste, a gran cordelera de l'Hindu Kush s'une a l'altiplán d'o Pamir por a rechión de Badakhxán. A l'ueste d'a cuenca d'o río Kabul, a cordelera pierde altaria y se divide en diversas sierras que plegan dica Irán. A lo sud y a l'ueste d'a val d'o Helmand, bi ha o Dast-e Margo, o Sistán y, a l'este, disiertos.
A mayoría d'os ríos (Amu Daria, Morgab, Harirud, Helmand, Arghandab) tienen mayencos fuertes mientres que pueder permaneixer sin cabal en a estación xuta. Son poco fundos y no son navegables pero s'aprofitan ta la producción d'enerchía electrica (centrals hidroeletricas de Pol-e Homri, Sarobi, Naghloo y Mahipar).
[editar] O clima
Por un regular Afganistán presenta un clima continental acentugato, con hibiernos fredos y veranos calidos, si bien as temperaturas varian prou seguntes l'altaria. As precipitacions son pocas y cayen entre octubre y abril. O verano ye xuto. En o sud y l'este pueden recibir en l'agosto bells repuis d'influencia monzonica provinients d'a India. Por dencima d'os 3700 m, mandan as nieus perpetuas.
[editar] Divisions admenistrativas
Afganistán se divide en 34 provincias: Badakhxan (1), Badgis (2), Baghlan (3), Balkh (4), Bamian (5), Daikondi (6), Farah (7), Faryab (8), Ghazni (9), Ghowr (10), Helmand (11), Herat (12), Jowzjan (13), Kabul (14), Kandahar (15), Kāpīsā (16), Hawst (17), Kunar (18), Qonduz (19), Laghman (20), Lawgar (21), Nangarhar (22), Nimruz (23), Nuristán (24), Oruzgan (25), Paktia (26), Paktika (27), Panjshir (28), Parvan (29), Samangan (30), Sar-e Pul (31), Takhar (32), Vardak (33) y Zabol (34).[1]
A capital d'o estato ye Kabul, con una población de 3.120.963 d'habitants en l'anyo 2006. Atras ciutatz importants son Kandahar (401.395 habitants), Mazar-e Sharif (314.915), Herat (278.209), Jalalabad (208.960), Kunduz (166.824), Gazni (149.998), Bamian (131.233), Balh (126.553) y Baglan (111.902),[2] totas ellas famosas por lurs numerosas mezquitas, antigos palacios y atras restas arquitectonicas. Manimenos, istas ciudatz, igual que atros muitos puestos d'o país, han estato prou danyatas en os diferents conflictos belicos escaicitos.
[editar] Población
Afganistán ye un país poco poblato y basicament rural (78,1% d'a población). Cuasi un 20% d'os habitants son nomadas. Nomás Kabul supera o millón d'habitants. L'alta tasa de natalidat compensa la fuerte tasa de mortalidat producida principalment por os efectos d'a guerra.[3]
[editar] Etnias y idiomas
Presenta una gran diversidat etnica d'influencia irania y turca resultant d'a suya situación como cruze d'as migracions entre orient y occident. A orografía aduya a mantener a heterocheneidat etnica y cultural. A etnia demograficament más important, que ye tamién a que domina politicament, ye a d'os paixtuns (quasi un 50% d'a población). Presentan una organización de tipo clanico y con fuerte presencia d'o nomadismo. Os tachicos (22%), son agricultors sedentarios y comerciants en as ciudatz; parlan dialectos persas. A población d'orichen mongol (un 12%) parla persa arcaico y habita prencipalment en l'Hindu Kush occidental; un 10% d'a población ye d'orichen turco (turquemans, uzbecos y, en o corredor de Vakhan, kirguizes). A resta son minorias etnicas d'orichen diversos. As luengas oficials son o paixtu y o persa.
[editar] Relichión
O islam en ye a relichión oficial y mayoritaria con un 75% de sunnitas y un 24% de xiitas, y tien Mazar-e Sharif como lo principal centro de pelegrinache d'o país. Bi ha minorías hindús, sikhs, parsis y chodigas en as diferents ciudatz.[4][5]
[editar] Referencias
| Estatos d'Asia |
|
Afganistán | Arabia Saudí | Armenia1 | Azerbaichán1 | Bahrein | Bangladesh | Bután | Brunei | Cambocha | Cazaquistán1 | Cischordania2 | Coreya d'o Norte | Coreya d'o Sud | Chapón | Republica Popular de China | Republica de China (Taiwan) | Chipre1 | Chordania | Echipto | Emiratos Arabes Unitos | Faixa de Gaza2 | Filipinas | Cheorchia1 | India | Indonesia | Irán | Iraq | Israel | Kirguizistán | Kuwait | Laos | Liban | Malaisia | Maldivas | Mongolia | Myanmar | Nepal | Omán | Pakistán | Qatar | Rusia1 | Singapur | Sri Lanka | Siria | Tachiquistán | Tailandia | Timor Oriental | Turquía1 | Turkmenistán | Uzbekistán | Yemen | Vietnam |
| Dependencias: Akrotiri y Dhekelia | Hong Kong | Islas Cocos | Isla Christmas | Macau | Territorio Britanico de l'Ocián Indico |
| 1 Perteneix a Europa por razons culturals y historicas, pero cheograficament ye en Asia. 2 Territorios controlatos por Israel y gubernatos por l'Autoridat Palestina. |