Baixkiria

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Baixkiria
Республика Башкортостан
Башҡортостан Республикаhы
Republica de Rusia
Flag of Bashkortostan.svg Escudo de  Baixkiria
Bandera Escudo
RussiaBashkortostan2005.png
Baixkiria en Rusia
Capital Ufa
Idioma oficial Ruso y baixkir
Entidat
 • País
 • Districto federal
 • Rechión economica
Republica
Flag of Russia.svg Rusia
Districto d'o Volga
Urals
Superficie
 • Total

143.600 km²
Gubierno
 •President

Rostam Khamitov
Población
 • Total
 • Densidat

4.104.336 hab. (2002)
28.6 hab/km²
Relichión Islam
Catastre # 02

A Republica de Baixkortostán u Baixkiria (Республика Башкортостан u Башкирия en ruso; Башҡортостан Республикаhы en baixkir) ye una republica d'a Federación rusa situata a lo sud d'os Urals.

A suya población ye de 4.104.336 habitants (2002), en una superficie de 143.600 km², con una densidat de población de 28,6 ab./km².

A capital d'a Republica ye a ciudat d'Ufa.

Terminolochía[editar | editar código]

A transliteración directa d'o nombre d'a republica en ruso ye Respublika Baxkortostán (Baxkiriya); en baixkir, ye Baxqortostan Respublikahy, a q se fa servir pa transliterar a letra ҡ que se pronuncia con una oclusiva uvular que acompanya a vocals como o fonema /o/ y que ye diferent d'a letra cirilica k, tamién present en baixkir pero con atras vocals. O nombre en tartre ye Başqortostan Respublikası.

Cheografía[editar | editar código]

Anvista d'o río Belaya, chelato.

O territorio de Baixkiria abraca parti d'os Urals meridionals y as planas adchacents.

La suya superficie ye de 143.900 km². A Republica muga per o norte con o krai de Perm, per o noreste con l'oblast de Sverdlovsk, per l'este con l'oblast de Cheliábinsk, per o sud con l'oblast d'Orenburgo, per l'ueste con Tataria y per o norueste con Udmurtia.

Fuso horario[editar | editar código]

Baixkiria se troba en o fuso horario d'Ekaterimburgo (YEKT/YEKST). A compensación respective a lo UTC (Tiempo Universal Coordinato) ye de +0500 (YEKT)/+0600 (YEKST).

Hidrografía[editar | editar código]

Bi ha més de 13.000 ríos en Baixkiria, estando-ne os prencipals o Belaya u Agidel, l'Ufa u Öfö y o Sakmara.

D'os 2.7000 lacos d'a Republica, o més gran ye o laco Asylykül.

Monts[editar | editar código]

A punta més alta de Baixkiria ye o mont Yamantau, de 1.638 metros d'altaria.

Recursos naturals[editar | editar código]

A Republica de Baixkortostán ye un d'os territorios més ricos en recursos minerals d'a Federación rusa, com bells 3.000 chacimientos. Yera un d'os prencipals centros d'extracción de petrolio en a Unión Sovietica. Altros recursos destacatos son o gas natural, o carbón y as piedras preciosas.

Con més d'un tercio d'o territorio baixkir cubierto per selvas, a fusta ye un altro d'os recursos naturals importants. Os árbols que i predominan son, d'entre altros, l'abetoch, o caixico u l'acirón.

Clima[editar | editar código]

A temperatura anyal de promeyo ye de 0,3 °C en os monts y de 2,8 °C en tierra baixa.

Divisions administrativas[editar | editar código]

As divisions d'a Republica de Baixkortostán que s'establioron siguen una clasificación complexa. As unidatz administrativas prencipals son os districtos (район), d'os quals en bi ha 54, y os selsovets (сельсовет), d'os quals en bi ha 953. As ciudatz baixo churisdicción d'a republica son:

  • Ciudatz baixo churisdicción d'a republica
    • Ufa (Уфа) (capital)
      • Districtos d'a ciudat:
        • Diemskii (Демский)
        • Kalininskii (Калининский)
          • 1 selsovet baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
        • Kirovskii (Кировский)
          • 1 selsovet baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
        • Leninskii (Ленинский)
        • Oktiabrskii (Октябрьский)
          • 1 selsovet baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
        • Ordzhonikidzievskii (Орджоникидзевский)
          • 2 selsovets baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
        • Sovietskii (Советский)
    • Agidel (Агидель)
    • Baimak (Баймак)
    • Belebei (Белебей)
    • Beloretsk (Белорецк)
    • Birsk (Бирск)
    • Blagovexchensk (Благовещенск)
    • Davlekanovo (Давлеканово)
    • Diurtiuli (Дюртюли)
    • Iximbai (Ишимбай)
    • Kumertau (Кумертау)
      • 2 selsovets baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
    • Meleuz (Мелеуз)
      • 1 selsovet baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
    • Neftekamsk (Нефтекамск)
      • Asentamientos urbanos baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
      • 2 selsovets baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
    • Oktiabrskii (Октябрьский)
    • Salavat (Салават)
    • Sibai (Сибай)
      • 1 selsovet baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
    • Sterlitamak (Стерлитамак)
    • Tuimazi (Туймазы)
    • Uchali (Учалы)
    • Yanaul (Янаул)

Demografía[editar | editar código]

Bashkir03.png

Ufa ye o centro administrativo de Baixkiria y a suya ciudat més gran. En 1990 os rusos etnicos i representaban o 58 %, os tartres o 25 %, os baixkirs o 9 % y atras nacionalidatz o 8 %.

Més d'un ciento de nacionalidatz habitan Baixkiria, encara que os tres pueblos prencipals son os rusos (39%), os tartres (28%) y os baixkirs (29%). O ruso ye parlato per tota la población. O tartre lo parla un 30%, mientres que o baixkir ye parlato aparentment per un 20%.

Os habitadors de Baixkiria yeran uns 4.104.336 en 2002, con un porcentache mayor de población urbana (70,8%) y femenina (53,1%).

O idioma baixkir, idioma turquico, tien en Baixkiria estatus de cooficialidat dende 1990 con o ruso. Os tartres demandan dende alavez o mesmo ran de cooficialidat pa o idioma tartre.

Historia[editar | editar código]

Os primers asentamientos en Baixkiria se remontan ta o Paleolitico. Pero ye en a Edat de Bronze quan i plegan as chents d'a cultura Abajevo, que podeban treballar o bronze ta fer armas, ferramientas y obchectos decorativos. Estioron os primers a establir asentamientos permanents a lo sud d'os Urals.

A denominación de baixkir se conoix per primer vegata en o sieglo IX. A relichión islamica s'esparde entre os baixkirs a partir d'o sieglo X, estando-ne ya en o sieglo XIV a relichión mas estendillata. Dica o sieglo XVI, Baixkiria ye estallata entre os khanatos de Kazán y de Siberia y a horda Nogai. As tribus que i viviban yeran gubernatas per bii (capecers tribals). Dimpués que Kazán se rendise a Iván o Terrible en 1554-1555, representants de tribus baixkirs occidentals s'amanoron ta o zar con a intención d'adhibir-sen d'implaz a lo Prencipato de Moscú.

Rancando d'a segunda metat d'o sieglo XVI, o territorio de Baixkiria encomenzó a prener forma como parti d'o estato ruso. En 1865 se forma la Gubernatura (guberniya) d'Ufa, trango important enta o reconoiximiento d'a identidat territorial baixkir.

Dimpués d'a revolución rusa, s'establix en 1919 a Republica Socialista Sovietica Autonoma Baixkir, dintro d'a URSS. A lo largo d'o periodo sovietico, s'atorgoron a Baixkiria dreitos d'autonomía, d'os primers ta os territorios sovieticos.

L'11 d'octubre de 1990, o Soviet Supremo d'a Republica adoptó a Declaración sobre a sobiranía d'o estato d'a Republica Socialista Sovietica Baixkir. O 25 de febrero de 1992 cambió lo suyo nombre per o de Republica de Baixkortostán.

En 1992 y 1994 se firmoron uns pactos per o estallo y a delegación d'autoridatz y poders entre os organos federals de poder d'a Federación Rusa y os organos de poder d'a Republica de Baixkortostán.

En l'actualidat (2006), o president de Baixkiria ye Mortaza Ghöbäydulla uly Räximev (Murtaza Rajimov), esleito lo 17 d'aviento de 1993. A suya reelección en aviento de 2003 estió contenata per a OSCE (Organización ta la Seguranza y Cooperación a Europa) en considerar que se i heban visto elementos de frau.

Cultura[editar | editar código]

Baixkiria ostenta una posiión privilechiata entre as republicas rusas en o respective a lo numero de museus y bibliotecas, asinas como una escuela de danza de prestichio internacional.

A Orquesta Simfonica Nacional d'a Republica de Baixkortostán fue fundata en 1992 y luego se tornó una d'as prencipals d'a Rusia de finals d'o sieglo XX.

O instrumento més important y simbolo d'a musica baixkir ye o quray, feito con una canya especial a qual només se troba que en os monts Urals. Puede sentir-se igual en o folclor tradicional como en a musica popular muderna de Baixkiria.

Vinclos externos[editar | editar código]

Commons-logo.svg
Se veigan as imáchens de Commons sobre Baixkiria.


Subdivisions administrativas de Rusia Bandera de Rusia
Subchectos federals
Republicas Adiguesia | Altai | Baixkiria | Buriatia | Calmuquia | Carelia | Chechenia | Chuvaixia | Crimea1 | Daguestán | Inguixia | Khakasia | Kabardino-Balkaria | Karachai-Cherkesia | Mari El | Mordovia | Osetia d'o Norte-Alania | Republica Komi | Sakha | Tataria | Tuva | Udmurtia
Territorios u krais Altai | Khabárovsk | Kamchatka | Krasnodar | Krasnoyarsk | Perm | Primorie | Stávropol | Zabaykalsky
Provincias u óblasts Amur | Arkhánguelsk | Astrakhán | Bélgorod | Briansk | Cheliábinsk | Irkutsk | Ivánovo | Kaliningrad | Kaluga | Kémerovo | Kírov | Kostromá | Kurgán | Kursk | Leningrad | Lípetsk | Magadán | Moscú | Múrmansk | Nizhni Nóvgorod | Nóvgorod | Novosibirsk | Omsk | Orenburgo | Oriol | Penza | Pskov | Riazán | Rostov | Sakhalín | Samara | Sarátov | Smolensk | Sverdlovsk | Tambov | Tiumén | Tomsk | Tula | Tver | Uliánovsk | Vladímir | Volgograd | Vólogda | Vorónezh | Yaroslavl
Ciudatz federals Moscú | Sant Petersburgo | Sevastopol1
Provincia autonoma Hebreus
Districtos autonomos Chukotka | Khantia-Mansia2 | Nenetsia3 | Yamalia-Nenetsia2
1. Reconoixito internacionalment como parti d'Ucraína · 2. Administrativament subordinato a l'oblast de Tiumén· 3. Administrativament subordinato a l'oblast de Arkhánguelsk
Districtos federals
Estremo Orient | Meridional | Noroccidental | Siberia | Urals | Volga | Central