Idioma alemán

De Biquipedia

Ir ta: nabego, busca
[[{{{4|Wikipedia:Articlos destacatos|...]]
Wikipedia:Articlos destacatos
Alemán
 (Deutsch)
Map German World.png
Altras denominazions: {{{altrasdenominazions}}}
Parlato en: Austria, Suiza, Alemaña e atros países
Territorios: Europa
Parladors:
  • Luenga materna:
  • Altros:
100 millons
  • -
  • -
Clasificazión: 11
Filiazión: Indoeuropeya

 Chermanica
  Ozidental
   Alemán

Estatus ofizial
Luenga ofizial en: Alemaña, Suiza, Austria, Liechtenstein, Lusemburgo, Ziudat d'o Baticano (Guardia Suiza), e á más ye ofizial en belas rechions d'Italia, Belchica, Dinamarca, Ongría, Namibia (luenga ausiliar) e Polonia e en a Unión Europeya
Regulato per: -
Codigos de a luenga
ISO 639-1 de
ISO 639-2 ger/deu
SIL deu
Se beiga tamién:
Filo indoeuropeu

L'alemán (en alemán Deutsch [dɔʏtʃ]) ye una luenga chermanica d'o grupo ozidental. Ye a luenga más parlata natibament en a Unión Europeya, e a nuena más parlata d'o mundo. O nombre en aragonés probiene d'a tribu chermanica d'os "alemani", mientres que os alemans le dizen "Deutsch".

Contenius

[editar] Orichen

Dica bien dentrato lo sieglo XX, en tot l'ambito aleman e neerlandés s'han charrato un conchunto prou amplo de dialeutos chermanicos relazionatos entre els, formando lo que se conoxe como un contino lingüistico. Iste contino se dibide en dos grans arias dialeutals: o baxo alemán, á lo norte, e l'alto alemán, á lo sur, deseparatos por a dita línia de Benrath que marca la muga septentrional d'o fenomén d'a segunda mutazión consonantica. A luenga estándar alemana ye basata en l'alto alemán. Os dialeutos se continan parlando güé en día, encara que en belas zonas son cuasi estinchitos, mientres que en atras, como Suiza, encara se conserban con muita bitalidat.

L'alemán (Hochdeutsch) ye una mena d'imbenzión culta destinata á estar a luengua escrita e normalizata d'os multiples dialeutos. Siempre s'ha preso la traduzión d'a Biblia feita por Lutero, basata en o dialeuto alto saxón, como una pieza clau en a normatibizazión de l'alemán. Ista normatibizazión se refirmó á la fin d'o sieglo XVIII con as obras d'os que se consideran como clasicos alemans (Goethe, Schiller, Lessing, etz.) e fue consolidata con a creyazión d'o Imperio Alemán en 1871. Ista unión politica fazió posible l'adopzión d'una normatiba unificata, que con o cambeo de sieglo fue azeutata tamién por Austria e Suiza con mui pocas bariazions.

Iste modelo estándar ye basato en a luenga utilizata á la fin d'o sieglo XVIII en a canzillería de Sacsonia, estando dimpués mui influyito por o modelo d'a canzillería de Biena. Respeutibe á la pronunzia, o modelo adotato fue lo d'o norte, ya que os alemans d'o norte aprendeban o estándar prauticament como luenga estranchera, e por ixo lo suyo modelo s'achustaba más á la ortografía. Asinas, se puet dezir que l'alemán estándar autual ye basato en a fabla de Sacsonia (sur de l'antiga Republica Democratica Alemana) dimpués d'aber estato mui influyita por o modelo de Biena e abendo adotato a pronunziazión d'o norte como modelo.

Encara que s'escribiba, l'alemán estándar no prenzipió a parlar-se cutianament dica o sieglo XIX, cuan s'introduzió obligatoriament en as escuelas. En l'año 1898, una comisión d'espertos redautó a "Deutsche Bühnenaussprache" (pronunzia alemana ta o teyatro), cosa que suposó lo establimiento d'un estándar de pronunzia.

Wikipedia
Ista luenga tien a suya propia Wikipedia. Puez besitar-la e contrebuyir en Wikipedia en Idioma alemán.


[editar] Clasificazión

L'alemán ye parti d'a branca ozidental d'as luengas chermanicas, que á más fa parti d'as luengas indoeuropeyas.

[editar] Estatus ofizial

A bandera D-A-CH, una bandera no ofizial que ye formata por as banderas d'os tres estatos dominants d'o 'Sprachraum alemán: Alemaña (Deutschland), Suiza (Confœderatio Helvetica) e Austria (Österreich).

L'alemán estándar ye a unica luenga ofizial en Liechtenstein e Austria; comparte o estatus ofizial en Alemaña (con o danés, frisón e sorabo como luengas minoritarias), Suiza (con o franzés, italián e romanche), Belchica (con o neerlandés e franzés) e Lusemburgo (con o franzés e lusemburgués). Tien status de luenga ofizial local en rechions chermanofonas de Dinamarca, Italia e Polonia. Ye tamién una d'as 23 luengas ofizials d'a Unión Europeya.

Antiparte ye luenga minoritaria en Archentina, en Brasil, en Camerún, en Canadá, en Chile, en Croazia, en a Republica Checa, Estonia, en Franzia, en Ongría, Kasajstán, Letonia, Lituania, Mexico, Namibia, Paraguai, Polonia, Rumanía, Rusia, Serbia, Eslobaquia, Tachiquistán, Togo, Ucraína e os Estatos Unitos.

L'alemán estió a lingua franca d'Europa zentral, de l'este e norte d'Europa e contina estando una d'as luengas estrancheras más populars d'Europa. O 32% d'os ziudadans d'a Europa d'os 15 dizen que pueden parlar en alemán (como luenga materna u segunda u como luenga estranchera).[1] Esiste una gran posibilidat de beyer canals de telebisión en alemán por satelite u por telebisión por cordón.

[editar] Bariedaz d'a luenga

Map German World.png

[editar] Luenga estándar

Encara que se fa serbir o termín "alemán" ta referir-se á lo idioma escrito, en o tocant á la luenga charrata bi ha una ampla bariedat de dialeutos por tot o territorio chermanofablant. L'alemán estándar (dito Hochdeutsch) no s'orichinó partindo d'un dialeuto concreto, sino que se creyó á partir d'os diferents dialeutos (más que más os zentrals) como luenga escrita.

En a mayor parti d'as rechions, a chent ha albandonato los suyos dialeutos e charran coloquialment una mezcla entre l'alemán estándar e o dialeuto propio. Ixo no ocurre en Suiza, á on l'alemán estándar cuasi no se charra, nomás en bellas pocas begatas, como por exemplo cuan han de charrar con qui no entiende o dialeuto suizo. En belas rechions alemanas, sobretot en belas grans ziudaz, una gran parti d'a poblazión nomás charra la luenga estándar.

A luenga estándar tien esferenzias rechionals, espezialment en bocabulario, encara que tamién en pronunzia e gramatica. Istas esferenzias son muito menors que as que esisten entre os dialeutos locals. Manimenos, l'alemán se considera una luenga plurizentrica, porque as bariedaz d'os tres mayors países chermanofablants son consideratas estándar d'a mesma manera.

[editar] Dialeutos

Segunda mutazión consonantica chermanica, mapa d'os dialeutos alemans dibiditos en Alto alemán (berde), Alemán zentral (azul) e Baxo alemán (amariello). Tamién aparixen as línias de Benrath e d'Speyer en negro.

As bariazions entre os diferents dialeutos son considerables; ye posible que fabladors de destintos dialeutos no puedan entender-sen entre si sin d'emplegar l'alemán estándar. Á más, os dialeutos alemans no los gosa entender qui nomás conoxe l'alemán estándar. Podemos dibidir os dialeutos entre os dialeutos d'o baxo alemán e os de l'alto alemán.

A deseparazión entre as dos zonas la siñala la dita línia de Benrath, que desepara as zonas que fazioron a segunda mutazión consonantica chermanica d'as que no la fazioron. Ista mutazión se produzió arredol de l'año 500 d.C. en os pueblos á lo sur d'ista linia. Os dialeutos d'istos pueblos formoron l'alto alemán. Tanimientres os dialeutos d'os pueblos situatos á lo norte d'ista línia formoron l'anglés, o neerlandés, o frisón e os dialeutos d'o baxo alemán.

Una atra segunda línia destacable serba la marcata por o río Main (tamién dita d'Speyer), á lo sur d'a cuala la segunda mutazión aparixe totalment (alemán alto u Oberdeutsch), mientres que á lo norte nomás lo fa parzialment (alemán meyo u Mitteldeutsch, conchunto de dialeutos d'os que se deriba l'alemán estándar). Un exemplo d'as bariazions foneticas se puet beyer en a siguient tabla:

Palabra d'o baxo alemán Palabra de l'alto alemán En aragonés
ik ich yo
maken machen fer
Dorp Dorf pueblo
tussen zwischen entre
op auf denzima
Korf Korb zesta
dat das aquello
Appel Apfel manzana

Istas grans esferenzias entre os dialeutos d'o baxo alemán e de l'alto alemán han dibidito á la comunidat filolochica. Bellas teorías dizen que o neerlandés no ye que un atro dialeuto d'o baxo alemán, que á tamas d'aber adotato una normatiba propia, no dixa d'estar un dialeuto alemán. Atras teorías consideran o baxo alemán e l'alto alemán como idiomas destintos.

[editar] L'alemán suizo

Ta más informazión se beiga l'articlo sobre l'alemán suizo

Bi ha diferents modalidaz aintro de l'alemán suizo (Schwyzerdütsch), seguntes a rechión cheografica. Por exemplo lo Züridütsch (alemán suizo de Zúrich), Bärndütsch (de Berna), Urnerdüütsch (d'Uri), Luzärnerdütsch, (de Luzerna), Baseldiitsch (de Basilea), Sanggallerdüütsch (de Sankt Gallen), Wallisertiitsch (d'o Valais), ..

Toz istos casos son dialeutos parlatos. Ye dezir, o suyo charrar ye dialeutal, pero á sobent s'escriben en alemán estándar, encara que tamién bi ha una tendenzia minoritaria que mira de reflexar a fabla dialeutal en edizions escritas (email, sms). O prenzipal problema que se troba en dita faina ye a gran cantidat de bariazions dialeutals, que en muitos casos s'esferenzian senificatibament unas d'as atras. Por exemplo os alemans no entienden l'alemán suizo guaire bien, pero os suizos si que entienden á los alemans sin problemas.

[editar] Exemplos de bariazions lecsicas dialeutals

  • Grüezi (en alemán suizo de Zúrich zürituusch) > Hallo (en Hochdeutsch) > «ola» (encara que o suyo orichen ye Grüß dich que en aléman estándar que senifica «salutos»)
  • Rüebli (en alemán suizo) > Mohrrübe u Karotte (en Hochdeutsch) > «zenoria»
  • merci vill mal (en alemán suizo) > Danke schön (en Hochdeutsch) > «muitas grazias»
  • schnufe (en alemán suizo) > atmen (en Hochdeutsch) > «alentar»
  • nöd (en alemán suizo) > nicht (en Hochdeutsch) > «no»
  • chli (en alemán suizo) > klein (en alemán estándar) > glõa (en dialeuto baberán) > lütt (en Niederdeutsch) > «chicot»
  • Weggli (en alemán suizo) > Semmel (en Oberdeutsch) > Brötchen (en Hochdeutsch) > «panet»
  • Sonnabend (en Niederdeutsch) > Samstag (en Hochdeutsch) > «sabado»
  • Seguntes a rechión, l'agüerro se puet dezir Herbst, Spätjahr, Spätling, entre d'atros.

En bels casos, os dialeutos suizos tienen prous esferenzias entre uns e atros, como se puet beyer en o exemplo siguient:

és mödeli ankä (en alemán suizo de Berna Bärndütsch) >>
e stückli butter (en alemán suizo de Zurich züritüütsch) >>
eet Stückchen Butter (en Hochdeutsch) >>
«una miqueta de manteca»

[editar] Exemplos de bariazions morfolochicas

En alemán suizo emplegan -li como sufixo deminutibo en cuentas de -chen de l'alemán estándar.

[editar] Exemplos de bariazions fonolochicas

En alemán de Zurich se prenunzia una bibrant, igual que os ispanofablants, cuan dizen o fonema correspondient á la letra «r».

A secuenzia ei que se prenunzia [aɪ] en alemán estándar, se prenunzia [iː] en alemán suizo.

[editar] Gramatica

[editar] Flesión nominal

Os sustantibos alemáns se flesionan en:

  • Un d'os cuatre casos gramaticals: nominatibo, chenitibo, datibo, e acusatibo.
  • Un d'os tres cheners: masculín, femenín u neutro. As rematanzas d'as parabras á begatas reflexan o chenero gramatical; por exemplo, os nombres rematatos en ...ung, ...schaft u ...heit son femenins, mientres que os nombre que rematan en ...chen u ...lein (formas diminutibas) son neutras; manimenos a mayoría d'as parabras no tienen regles e o bocabulario s'ha d'aprender de conchunta con o chenero correspondient.
  • Dos numeros: singular e plural. A chenerazión d'o plural ye tamién irregular e puet lebar asoziatos cambeos en a radiz como l'adizión d'un "umlaut" (un cambeo bocalico que se refleixa con o simbolo diacritico "¨").

Encara que l'alemán sía zitato á sobent como exemplo de luenga con un alto grau de flesión (con 100 millons de parlants natibos, l'alemán ye a luenga más parlata con o más gran grau de flesión d'entre as luengas chermanicas), o grau de flesión ye muito más chicot que en l'alemán antigo u atras luengas indoeuropeyas antigas como lo latín, o griego antigo u o sanscrito. Os tres cheneros d'o singular se combierten en un en o plural, considerando-se, á begatas, o plural como un cuatreno chenero. Con cuatre casos e tres cheners más o plural esisten 16 posibles combinazions de casos e chenero/nombre, sin dembargo nomás bi ha 6 formas de l'articlo definito ta las 16 posibilidaz. Á ormino a declinazión d'os nombres no se produze en o mesmo sustantibo sino en l'articlo u determinante e en os achetibos acompañants. Con tot e con ixo, os nombres nomás se flesionan en caso d'o neutro e masculín en o chenitibo (adibindo una –s u -es), en o pural en o datibo (adibindo una –n) e en o caso d'a dita n-deklination (masculins rematatos en –e, -and/-ant, -ent, -ist, -oge, -an entre atros e neutros como Herz (corazón) adibindo una –n u –ns si ye en chenitibo). En caso d'o chenitibo, lo suyo uso ye escaso en a luenga informal e gosa sustituyir-se por von + datibo.

En a ortografía alemana, os sustantibos s'escriben en mayuscula, ixo fazilita á lo leutor a funzión sintactica d'as parabras aintro d'a orazión ("Es war einmal ein König" – "Bi eba una begata un rei").

Como atras luengas chermanicas, l'alemán forma parabras composatas por a cucha, á on la primera parabra modifica á la segunda: "Nachttisch" (nueit + mesa) ye literalment "mesa de nueit" ("mesilla") e en a composizión de parabras á sobent no bi ha denguna mena de deseparazión entre ellas como en atras luengas chermanicas. Muitas begatas, l'adizión de parabras no tien porque estar una suma de senificatos e se chenera una nueba con un senificato nuebo como: "frigorifico" ye Kühlschrank (literalment, 'almario fredo'); telebisor ye Fernseher (literalment, 'bisor lexano'); telescopio ye Fernrohr (literalment, 'tubo lexano'). Ista capazidat fa que l'alemán sía una luenga mui flesiba en cuanto á la chenerazión de nuebas parabra e istas pueden plegar á estar mui grans. A parabra más gran que se fa serbir en alemán ye Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz (Lei sobre a transferenzia d'as obligazions de cosirar o etiquetache d'a carne de bacuno).

[editar] Flesión berbal

Os berbos en alemán estándar se flesionan en:

  • Una d'as dos conchugazions, debil e fuerte (como en atras luengas chermanicas).

(Bi ha tamién una terzera clase de berbos, conoxita como mista, que combina carauteristicas d'as atras dos conchugazions.)

  • Tres presonas: 1ª, 2ª e 3ª.
  • Dos numeros: singular e plural
  • Tres modos: Indicatibo, Subchuntibo (Konjunktiv I und II), Imperatibo
  • Dos bozes berbals: autiba e pasiba; a pasiba se dibide en pasiba estatica e pasiba dinamica.
  • Dos tiempos simples (Present e Preterito) e cuatre tiempos composatos (Perfeuto, Pluscuamperfeuto, Futuro I, Futuro II)
  • A esferenzia entre aspeutos gramaticals se creya por meyo d'a combinazión d'o subchuntibo e o preterito.
  • A distinzión entre l'aspeuto contino e no contino no esiste en l'alemán como en atras luengas como l'aragonés u l'anglés. Manimenos se puet marcar a continuidat d'un berbo con as construzions: “sein” + am/beim + berbo sustantibizato. (Ich bin am/beim Lesen “Soi leyendo”).

Esisten diferents formas ta enamplar o senificato d'un berbo (á sobent cambiando-lo radicalment) adibindo prefixos. Beluns d'istos prefixos tienen senificato (Exemplo: zer- referindo-se á la destruzión de cosas, como zerreißen=estroziar, zerbrechen=fer á miquetas, zerschneiden=tallar á miquetas), atros no tienen garra senificato por els mesmos e no bi ha relazión entre berbos modificatos con o mesmo prefixo (Por exemplo: ver- , como versuchen=intentar, vernehmen=interrogar, verteilen=distribuyir, verstehen=entender). Más exemplos: haften=enganchar, verhaften=engarcholar; kaufen=mercar, verkaufen=bender; hören=sentir, aufhören=dixar de; fahren=guiar, erfahren=conseguir saper bela cosa.

Istos berbos composatos pueden estar deseparables u no deseparables. En os deseparables, o prefixo e o berbo se deseparan cuan se conchugan clabando o prefixo á la fin d'a frase, e ta formar o partizipio pasato, o prefixo ge-, que ye marca d'o partizipio, ba entre o prefixo e o berbo (prefixo + ge+ berbo en forma de partizipio). En os no berbos no deseparables, o prefixo e o berbo simple no se deseparan nunca y forman o partizipio pasato sin l'afixo ge.

[editar] Sintacsis

L'orden d'a orazión alemana tien bella flesibilidat, pero bi ha bels puntos fixos:

  • O berbo conchugato d'una orazión enunziatiba siempre ba en a 2ª posizión d'a orazión e si ye un caso en que bi ha más d'un berbo, os berbos no conchugatos ban á la fin d'a orazión.
  • O sucheto d'una orazión nomás puet ir u en a 1ª posizión (Vorfeld) u chusto dezaga d'o berbo (3ª posizión) si a 1ª posizión ye ocupata por un complemento zircunstanzial (Ergänzung) u un alberbio.

L'orden en a orazión interrogatiba ye:

  • Nomás un berbo:
    • (Particla interrogatiba) + berbo + sucheto + complementos?
  • Más d'un berbo:
    • (Particla interrogatiba) + berbo conchugable u ausiliar + sucheto + complementos + berbo prenzipal?

En caso d'as orazions subordinatas, en a clausula subordinata o berbo conchugato siempre ba á la fin. De totas formas a posizión d'a clausula subordinata aintro d'a orazión prenzipal puet ir en o Vorfeld u á la fin d'a frase pero siempre ye deseparata d'a clausula prenzipal por meyo d'una coma.

Muitos berbos alemans tienen prefixos deseparables, á sobent con funzión alberbial. Cuan istos berbos se conchugan, o prefixo se desepara e ba ta la fin d'a frase. Por exemplo: mitgehen (lit. "con ir", ir-se-ne con belún) da Gehst du mit? (lit. "bas tu con?", Te'n bienes (con yo, con nusatros)?)

[editar] Bocabulario

A mayor parti d'o bocabulario alemán probiene d'o chermanico, encara que bi ha un numero important d'amprens d'o franzés, de l'anglés (más rezients) e, sobretot, d'o latín. Ye más, cualsiquier palabra prozedent d'o latín puet tornar-se en una palabra alemana seguindo uns regles definitos. Os fabladors que fan serbir palabras construitas d'ista traza partindo d'o latín gosan estar consideratos cultos.

[editar] Sistema d'escritura e ortografía

L'alemán s'escribe usando l'alfabeto latín. Á más d'as bentiseis letras basicas, l'alemán tien tres bocals con Umlaut (mutazión bocalica), ä, ö e ü. Puet estar que o rasgo más carauteristico d'a escritura alemana sía la esistenzia d'o carauter ß, dito eszet u scharfes S (S picante) -sin denguna relazión con a beta griega-, que en Suiza no s'emplega e ye sustituyito por 'ss'.

En 1901 se fazió una conferenzia internacional que redautó a Rechtschreibung der Deutschen Sprache (Ortografía d'a luenga alemana). A zaguera rebisión estió en 1996 cuan se cambeyoron prous aspeutos d'a ortografía alemana e por ixo estió prou polemica entre parti d'os lingüistas más conserbadors. Ista reforma fue consensuata por toz os países chermanofablants en a dita Rechtschreibreform. O prozeso d'adautazión d'ista reforma se prolargó dende 1996 ta 2004, cuan toz os escritos eban de fer-se ya con a nueba reforma. Ista reforma se basa en os siguients puntos:

  • A total regularizazión d'a es-zett "ß" e a "ss". Agora totas as bocals debant de "ß" son largas. Se cambeya la "ß" por "ss" en totas as parabras á on a bocal anterior ye corta.
    • daß -> dass (que -conchunzión-).
    • der Fluß -> der Fluss (o río).
  • A deseparazión de bels berbos composatos formatos por un sustantibo u berbo + berbo.
    • kennenlernen -> kennen lernen (conoxer).
    • radfahren -> Rad fahren (ir en bezicleta).
  • Regulazión de parabras con cuantas consonants seguitas.
    • Schiffahren -> Schifffahren (ir en barco) porque Schiff (barco) + fahren (ir, conduzir).
    • As -> Ass (as) porque o plural ye Asses.
  • Adautazión de parabras foranas que ha adotato l'alemán
    • Os sufixos: -phon, -graph e -phot pueden escribir-se con f en cuentas de ph.
  • Aclareixe o criterio de meter mayusclas:
    • Se puet meter mayuscla dezaga d'una coma.
    • A mayuscla en testos formals d'os pronombres presonals du, dein, ihr, ihn desaparixe.

[editar] Fonolochía

[editar] Bocals

En l'alemán bi ha bocals curtas e largas, en a siguient tabla trobamos as bocals fueras d'os diftongos (se beiga más t'abaxo):

A Ä E I O Ö U Ü
curtas /a/ /ɛ/ /ɛ/, /ǝ/ /ɪ/ /ɔ/ /œ/ /ʊ/ /ʏ/
largas /aː/ /ɛː/ /eː/ /iː/ /oː/ /øː/ /uː/ /yː/

A "e" curta se prenunzia [ɛ] en silabas tonicas (encluyendo l'azento secundario) pero [ǝ] en silabas atonas. Cal dezir que a e curta tonica se representa como e u como ä (hätte 'que yo tubiera' e Kette 'cadena'). Cheneralment, as bocals curtas son ubiertas e as largas son trancadas. A unica eszepzión ye en a Ä larga, que ye una "e" ubierta "[ɛː]"; en belas bariedaz de l'alemán estándar, [ɛː] e [eː] s'han fusionato en [eː], eliminando ista anomalia. En iste cas, parellas como Bären/Beeren 'güesos/bayas' u Ähre/Ehre 'puncha/onor' son omofonas).

En a mayor parti d'o estándar alemán, un -er atono no se prenunzia [ər], sino que se bocaliza como [ɐ]. Por exemplo: Vaterpai— se prenunzia ['faːtɐ].

Que una bocal sía curta u larga ye cuasi siempre predezible, manimenos siempre bi ha eszeuzions puntuals e tamién penden d'a rechión:

  • Si una bocal (diferent á i) ye á la fin d'a silaba u debant d'una consonant simpla, gosa prenunziar-se larga (por exemplo Hof [hoːf]).
  • Si a bocal ba debant d'una consonant dople (ff, ss or tt), ck, tz u un grupo de consonants (st u nd), ye siempre curta (hoffen [ˈhɔfǝn]). Ixa ye a unica funzión d'as consonants doples (a balura d'a consonant nunca ye dople ni se fa más larga).

Os dos regles tienen eszeuzions (hat [hat] 'té' ye curta incumplindo primer regle; Kloster [kloːstər] 'monesterio' e Mond [moːnt] 'luna' son largas en no cumplen o segundo regle). Ta o caso d'a i que no se trobe en a combinazión ie (fendo-la larga) ni debant d'una dople consonant u grup (fendo-la curta), no bi ha dengún regle cheneral. En muitos casos bi ha esferezias rechionals: En Alemaña zentral (Hessen), la o en l'apellito "Hoffmann" se diz larga cuan a resta d'alemans la prenunziarban curta; tamién pasarba o mesmo con a e en o nombre d'a rechión "Mecklenburg" e a prenunziazión d'a chent que i bibe. A parabra Städte 'ziutaz', se prenunzia con una bocal curta [ˈʃtɛtə] por beluns (Jan Hofer, ARD Television) e con una larga [ˈʃtɛːtə] por atros (Marietta Slomka, ZDF Television). Ta rematar, una bocal seguita por ch puet estar tanto curta (Fach [fax] 'asinatura', Küche [ˈkʏçe] 'cozina') como larga (Suche [ˈzuːxǝ] 'mirar', Bücher [ˈbyːçɐ] 'libros') cuasi á l'azar.

As bocals alemanas pueden formar os siguients digrafos (en escritura) e diftongos (en prenunziazión); cal parar cuenta que a prenunzia de beluns d'istos (ei, äu, eu) ye mui diferent d'o s'asperaría:

escritura ai, ei, ay, ey au äu, eu
prenunziazión /aɪ̯/ /aʊ̯/ /ɔʏ̯/

D'atra man, o digrafo ie cheneralment representa o fonema [iː], que no ye un diftongo. En a mayor parti d'as bariedaz, una /r/ á la fin d'a silaba se bocaliza. Manimenos, una secuenzia d'una bocal seguita por una /r/ bocalizata no se considera como diftongo: Bär [bɛːɐ̯] 'oso', er [eːɐ̯] 'el', wir [viːɐ̯] 'nusaltros', Tor [toːɐ̯] 'portalada', kurz [kʊɐ̯ts] 'curto', Wörter [vœɐ̯tɐ] 'parabras'.

En bellas bariedaz de l'alemán estándar, as radizes que prenzipian con bocal leban siempre debant una oclusiba glotal xorda [ʔ].

[editar] Consonants

  • C por si mesma no ye una letra alemana. En amprens se prenunzia á sobent [ʦ] (debant de ä, äu, e, i, ö, ü, y) u [k] (debant de a, o, u, u debant de consonants).
  • Ch se prenunzia [ç] (dimpués de ä, ai, äu, e, ei, eu, i, ö, ü e dimpués de consonants) u [x] (dimpués a, au, o, u). En bels dialeutos (espezialment, Renania (ueste d'Alemaña)) se prenunzia siempre [ʃ], orichinando ambigüidaz (Kirche e Kirsche son prenunziatas [ˈkiɐ̯ʃǝ]). Chent d'istas rechions gosan ultracorrechir-se cuan charran alemán estándar, prenunziando belas [ʃ] como [ç]. En una parabra chermana ch nunca se troba á lo prenzipio. En amprens, a Ch no tien una prenunziazión concreta pudiendo-se prenunziar [ç], [k] o [ʃ] pendiendo d'o dialeuto. Por exemplo, a parabra Chemie (quimica) se puet prenunziar [keːˈmiː], [çeːˈmiː] u [ʃeːˈmiː].
  • H se prenunzia aspirata como en l'anglés á lo prenzipio de silaba. Dimpués d'una bocal no se prenunzia e nomás alarga a bocal (gehen (ir) = ['geːn] kahl (calbo) = ['kaːl]).
  • W se prenunzia [v] como v en balenziano u balear (was (que) [vas]).
  • S se prenunzia [z] (com o "zebra") si ye prenzipio de parabra e dimpués bi ha una bocal u entre bocals (Sohn (fillo) [zoːn]), en atros casos [s] (Bus [bʊs]). ss e ß s'usan cuan se quiere prenunziar [s] pero ye entre bocals (e.g. Hase [ˈhaːzǝ] vs. hasse [ˈhasǝ]). st e sp á lo prenzipio de parabras d'orichen alemán se prenunzian [ʃt] i [ʃp], respeutibament.
  • Sch se prenunzia [ʃ] (como "parixe").
  • Dsch se prenunzia [ʤ] (como en catalán "platja").
  • Z se prenunzia siempre [ʦ] (zog [ʦoːk]).
  • F se prenunzia [f].
  • V se prenunzia [f] en parabras d'orichen chermanico (Vater [ˈfaːtɐ]) e [v] en atros casos (Vase [ˈvaːzǝ]).
  • ß nunca se troba á lo prenzipio d'una parabra. Se prenunzia siempre [s].

[editar] Nombres de l'alemán en atras luengas

Os nombres que os atros pueblos han trigato ta referir-se á los alemans barian en as diferents luengas.

En cheneral se pueden clasificar en zinco grupos seguntes o suyo orichen:

1. D'a palabra protochermanica ta dezir "pueblo": 2. D'o nombre d'a tribu chermanica: 3. D'o nombre d'a tribu sacsona:
4. De l'antiga parabra eslaba ta "muto": 5. D'o nombre d'a tribu alamanica: 6. Atros:

O laosiano ye unico en o sentito que baxo a enfluyenzia tanto de l'anglés "German" como d'o franzés (a luenga colonial) "Allemand", trigó una prabra intermeya: ພາສາເຢຍລະມັນ (phaxa yeylaman), que tanto poderba aparixer en a categoría 2 como en a 5. Cuantas atras luengas tienen tamién nombres alternatibos pertenexients á una atra categoría, encara que no son tan emplegatos como os que s'amostran en a lista anterior:

  • En catalán e castellán, as parabras tudesc e tudesco pertenexen á la primera categoría.
  • O rumán ampraba adizionalment o termín eslabo "nemţeşte" (grupo 4), pero "germană" (grupo 2) ye agora muito más emplegato. L'ongaro "német" ye un ampren eslabo, e d'el en deriba o nombre en arabe d'Austria, النمسا ("an-namsa").
  • O suajili, á tamas d'as enfluyenzias colonials, tien dos nombres ta l'alemán: kidachi (grupo 1) e kijerumani (grupo 2). En os dos casos a particla ki siñala que ye o nombre d'una luenga. Kidachi ye una forma arcaica e rara, debita á la colonizazión alemana de Tanzania dica la fin d'a Primera Guerra Mundial. Kijerumani probiene d'a colonizazión anglesa.

[editar] Enrastres esternos

Flag of Europe.svg Luengas ofizials d'a Unión Europeya Flag of Europe.svg
Alemán | Anglés | Bulgaro | Checo | Danés | Eslobaco | Eslobeno | Español
Estonio | Finés | Franzés | griego | Irlandés | Italiano | Letón | Lituano
Maltés | Neerlandés | Ongaro | Polaco | Portugués | Rumano | Sueco
Fuen: Pachina ofizial d'a UE


Familia chermanica
- Diasistema nordico ozidental: Islandés | Feroés | Norrén | Noruego contemporanio
- Diasistema nordico oriental: Noruego | Danés | Sueco | Gotlandés
- Diasistema ozidental anglico: Anglés | Escozés
- Diasistema ozidental frisio: Frisio ozidental | Frisio septentrional | Frisio oriental
- Diasistema ozidental baxo franco: Afrikaans | Neerlandés
- Diasistema ozidental baxo saxón: Baxo saxón
- Diasistema ozidental alto alemán: Alemán estándar | Alamanico | Austrobabaro | Limburgués | Lusemburgués | Yídix
- Diasistema oriental: Gotico


Error en a zita: Existen etiquetas <ref>, pero no se encontró una etiqueta <references />

En atras luengas