Tren
De Biquipedia
Un tren, tamién dito á sobent ferrocarril, ye un conchunto de beiclos coneutatos en serie que se mueben por una bía fixa ta tresportar pasachers u mercanzías d'un puesto t'atro. Por un regular a bía ye formata por dos rails, encara que tamién puet estar un solo rail (monorail) u mesmo un sistema de lebitazión magnetica (maglev, por as suyas siglas en anglés), u un cable (teleferico).
A propulsión d'o tren puet benir d'una u cuantas locomotoras u de unidaz multiples autopropulsatas con motors indibiduals. A mayor parti d'os trens modernos son propulsatos por locomotoras con motor Diesel u por eletrizidat á trabiés de linias eletricas situatas sobre a bía u en rails adizionals. Sin dembargo, istoricament (dende prenzipios d'o sieglo XIX dica metat d'o sieglo XX) as locomotoras de bapor dominaban o panorama ferrobiario. Encara que menos emplegatas, tamién bi ha atras fuents de propulsión posibles (caballos, cordons, grabedat, pneumatica e turbinas de gas).
Istoricament, o ferrocarril estió una ferramienta fundamental en os alazez d'a Reboluzión industrial, en permetir una millora cualitatiba sustanzial d'as comunicazions entre os lugars fabricants de produtos manufacturatos, os lugars produtors de materias primeras y os lugars de consumo. Asinas, en a segunda mitad d'o sieglo XIX u mesmo á prenzipios d'o sieglo XX, una d'as trazas de calcular a industrializazión d'un país yera calcular a longaria d'as suyas bías ferrias.
Tamién estió important o ferrocarril en o prozeso d'a colonizazión d'Africa luego d'o Congreso de Berlín en 1885 que partió o continent entre as potenzias europeyas. Asinas, o Reino Unito prenzipió un ferrocarril que preteneba que dende Echipto plegase dica Surafrica, trescruzando Africa de norte enta sur; o procheuto colonialista de Franzia preteneba colonizar dende Senegal dica Chibuti, d'este enta ueste. Encara que Franzia no construyó finalment dengún ferrocarril, sí que en construyó o Reino Unito, dende Echipto dica Sudán y dende Surafrica dica Rodesia (güé Zimbabue), encara que tamién fazió un uso intensibo d'o tresporte maritimo dende a India dica Malta e Chibraltar á trabiés d'a mar Roya e d'o canal de Suez.
Antiparte, os trens estioron en a segunda mitad d'o sieglo XIX y en a primera mitad d'o sieglo XX ferramientas de muita importanzia ta la planificazión d'as operaziones melitars en as guerras, estando a Primera Guerra Mundial a primera guerra d'importanzia á on se fazió un emplego intensibo d'o meyo de tresporte ferrobiario ta tropas y equipe melitar, encara que en a Guerra Austro-Prusiana o Exerzito de Prusia ya desplegó as suyas tropas en Silesia cuentra o Imperio Austro-Ongaro a trabiés d'o denso rete ferrobiario alemaán en ixe inte. Asinas, bellos países, como Rusia u mesmo España, establioron ampladas de bía diferents d'o estándard europeu, ta fer más difízil l'emplego d'o suyo sistema ferrobiario en caso d'una imbasión enemiga, como pasó en o Frent Oriental en a Segunda Guerra Mundial luego d'a Operazión Barbarroya (a imbasión d'a Unión Sobietica por a Wehrmacht d'o Terzer Reich), u en as batallas d'a Primera Gerra Mundial tamién en o Frent Oriental .
A presenza d'o ferrocarril en Aragón prenzipió en a segunda mitad d'o sieglo XIX, en trobar-se o territorio aragonés en meyo d'o camín dende a capital d'España y as dos rechions más industrializatas d'o país, Cataluña y o País Basco. Sin d'embargo, o feito d'estar trescruzato por o ferrocarril o suyo territorio no fazió pas que Aragón se industrializase.
Contenius |
[editar] Propulsión
Os primers trens funzionaban con cordons tiratos por a mesma fuerza d'a grabedat u por caballos, pero ya en os primers años d'o sieglo XIX cuasi toz teneban propulsión por motor de bapor. Dende a decada de 1920, prenzipioron á remplazar-se por as locomotoras diesel u por as eletricas que amenistaban menor cantidat de cudiatos e limpieza que as antigas locomotoras de bapor. Allora tamién prenzipioron á encorporar-sen os beiclos autopropulsatos de multiples unidaz, sobre tot en os serbizios de pasachers. En a mayor parti d'os países totas as locomotoras en serbizio dende os años 1970 son diesel, bi ha eszeuzions como a Republica Popular China á on que encara remanen bellas locomotoras de bapor, que chino chano se ban sustituyendo. Tamién bi ha locomotoras de bapor istoricas que continan funzionando en bels países en rotas toristicas e d'ozio.
A trazión eletrica ofrexe un baxo coste por quilometro de operazión d'o tren, encara que tien un gran coste inizial ya que bi ha que eletrificar as linias. Como lo coste por quilometro d'os trens eletricos ye mayor, no gosan emplegar-se tanto en grans distanzias, eszeuto en o caso d'os trens d'alta belozidat.
[editar] Tipos de trens
[editar] Trens de pasachers
Un tren de pasachers ye aquel que encluye bagons espezialment abilitatos ta tresportar presonas, encara que antiparte ixe tren encluya tamién bagons ta o tresporte de mercanzías. Os trens de pasachers biachan entre dos garas, á on que os pasachers pueden baxar-ne e puyar-ne, y os suyos bagons son más ubiertos que os bagons de mercanzías, ta fer o biache os suyos pasachers con más comodidat.
Muitos d'os más prestichiosos trens de pasachers tienen nombre propio, e muitos d'ellos s'han feito famosos (por exemplo l'Orient Express) e encluso tamién han gosato aparixer en a literatura e o zine.
Bels trens de pasachers, tanto de curta como de luenga distanzia, pueden emplegar bagons de dos pisos ta acullir encara más pasachers que un tren normal. O diseño d'os trens de pasachers ha bariato muito á lo largo d'a istoria.
[editar] Trens de luenga distanzia
Antiparte, os trens de luenga distanzia son trens que biachan entre cuantas ziudaz e/u rechions en l'interior d'un país, encara que á begatas tamién trescruzando cuantos países en as rotas internazionals; gosan fer o suyo recorrito sin fer muitas paratas intermeyas, fendo asinas más curto o biache.
Istos trens á sobent tienen un bagón restaurant á on os pasachers pueden minchar mientres d'a durazión d'o biache. Os trens que biachan de nueiz tamién tienen bagons con camas ta dormir.
[editar] Trens d'alta belozidat
- Ta más informazión se beiga l'articlo prenzipal sobre trens d'alta belozidat.
Una categoría de trens de pasachers de luenga distanzia que ye crexendo asabelo ye la d'os trens d'alta belozidat. Por un regular istos trens plegan á belozidaz mayors de 200 km/h. O tren Shinkansen chaponés inaugurato en 1964 estió lo primer tren de pasachers moderno d'alta belozidat que tenió esito.
O tren más rápedo sobre rails ye o TGV (Train à Grande Vitesse, en franzés Tren d'Alta Belozidat) que alcanzó una belozidat de dica 574.8 km/h en una prebatina feita en 2007. Manimenos, o tren comerzial más rapedo ye o Intercity Pequín–Tianjin con una belozidat de 350 km/h, plegando lo TGV dica os 300-320 km/h en biaches comerzials, igual que fa o InterCity Express alemán.
Por un regular os trens d'alta belozidat son muit competitibos con atros meyos de tresporte en destins con distanzias de menos de 3 u 4 oras (exemplo Tokyo – Osaka en Chapón, 500 km, 2h 30 min u París- León del Roine en Franzia, 500 km, 2 h) en zonas con alta densidat de poblazión, pero á sobent o tresporte aerio tiene bentacha en biaches más luengos.[1]
Os trens muit rapedos son á begatas pendulars, como lo APT, o Pendolino, u o Talgo. Os trens pendulars fan que os bagons s'enclinen una mica en as curbas, reduzindo as fuerzas g e premitiendo asinas prener as curbas con mayor belozidat á la begata que os pasachers tienen una mayor comodidat.
[editar] Trens de meya distanzia
Os trens de meya distanzia, tamién conoxitos como rechionals, gosan coneutar ziudaz grans con billas e lugars que se i troban á distanzias meyas, fendo en o suyo recorrito paratas intermeyas. En cuentas de unir nomás grans nuclios de poblazión como feban os de luenga distanzia, istos trens rechionals premiten atender a requesta d'as arias rurals.
[editar] Trens de redolada
- Ta más informazión se beiga l'articlo prenzipal sobre trens de redolada.
Os trens de redolada u trens urbans son trens de curta distanzia que premiten unir as grans ziudaz con os suyos bicos e ziudaz dormitorio, u con a suya redolada en cheneral. A suya belozidat ye entre os 50 e os 200 km/h e tienen orarios fixos e regulars.
[editar] Trens de mercanzías
- Ta más informazión se beiga l'articlo prenzipal sobre trens de mercanzías.
Un tren de mercanzías ye un tren que s'emplega nomás ta o tresporte de mercanzías u materials d'un puesto t'atro e que nunca no s'emplega ta tresportar pasachers. Gran parti d'o tresporte mundial de mercanzías se fa por tren e en países como os Estatos Unitos o rete de ferrocarril s'emplega más ta o tresporte de mercanzías que de pasachers, que gosan emplegar l'abión u o tresporte por carretera.
Con una buena organizazión, o tresporte de mercanzías ferrobiarias puet estar muit economico e muito más efizient dende o punto de gollada enerchetico que o tresporte de mercanzías por carretera. Sobre tot ye economico tresportar as mercanzías en tren cuan a suya grandaria e a distanzia que cal recorrer son grans; si a carga u a distanzia ye chicota bi ha mayors perdidas economicas.
A mayor desbentacha d'o tresporte ferrobiario de mercanzías ye a suya manca de flecsibilidat, en depener d'una bía fixa. Por ista razón o ferrocarril ha ito perdendo muita d'a suya capazidat de tresporte en fabor d'a carretera. Muitos gubiernos son mirando de empentar o tresporte en tren de mercanzías, debito á los suyos benefizios.
Bi ha muitos tipos diferents de trens de mercanzías, que s'emplegan ta portiar diferents tipos de mercanzías, con diferents tipos de bagons. Un d'os tipos más comuns son os bagons contenedor, ya que con una grua ye fazil puyar-ne e baxar-ne d'o tren e dimpués cargar-ne en camions u barcos, en o clamato tresporte intermodal.
Iste tipo de tren ha sustituyito cuasi de raso en l'autualidat á los antigos bagons de carga en los que a mercanzía eba d'estar cargata á mán, como en o tresporte maritimo an desaparexito os estibadors portuarios que en feban o mesmo treballo.
En bels países s'emplega una mena de trens ta o tresporte intermodal de mercanzías en que os camions plegan por carretera dica la gara e dimpués puyan á un bagón espezial d'o tren, ta baxar ya en o lugar de destín e continar o suyo trayeuto por carretera. Iste sistema de tresporte se conoxe en anglés como "piggy-back" (literalment á cuestas) e se fa serbir por exemplo en o tónel d'o Canal d'a Manga entre Anglaterra e Franzia u en o tresporte transalpín entre iste zaguer país e Italia, ta ebitar a orografía d'os Alpes. Istos trens son crexendo en importanzia en o tresporte de mercanzías estatounitense ya que no cal fer modificazions espezials en os beiclos que s'han de tresportar, pero ofrexen muita más flecsibilidat. Una atra alternatiba de tresporte intermodal tamién son os roadrailers, remolques de camión espezialment diseñatos ta estar fesicament unitos á un tren, metendo á los trailers un exe ("bogie") que lis premite rodar por as bías.
Bi ha muitos atros tipos de bagons espezials ta tresportar mercanzias como por exemplo coches. Tamién esisten bagons refrigeradors que premiten lebar comida u chelo, u bagons contenedor que premiten tresportar tot tipo de materials liquidos e gases. Minerals como lo carbón se leban en bagons espezials que premiten cargar e descargar rapedament.
Á begatas, bels pasachers que no quieren pagar o no tienen dinero ta biachar en tren emplegan os trens de mercanzías de manera ilegal como meyo de tresporte, por aber-n menos bichilanzia que en os trens de pasachers. Muitos d'ellos pillan o tren cuan ye en mobimiento, lo que fa que á begatas se produzcan azidents.
[editar] Istoria
- Ta más informazión se beiga l'articlo prenzipal sobre a istoria d'o ferrocarril.
[editar] Etimolochía
A parola "tren" biene de l'antigo franzés trahiner, que á la begata deriba d'o latín trahere que senifica "tirar", "rastrar". Ye cuasi a mesma parola en a resta d'as luengas latinas como l'aragonés, o catalán, o italián u o castellán e tamién en atras luengas como l'anglés u l'olandés. En as luengas chermanicas como l'alemán e as luengas escandinabas aparixen as parolas zug, tåg e tog, deribatas d'o berbo anglés to tug que tien o mesmo sentito de "rastrar".
[editar] Posible orichen
L'orichen de l'autual ferrocarril parixe que se puet trobar en as carreras d'a ziudat d'Ur en Mesopotamia, en a Edat Antiga. Os carros que i pasaban feban sulcos paralelos en o terreno. Ascape os abitants d'a ziudat pararon cuenta que cuan os sulcos se feban fundos os carros continaban por a trayeutoria d'istos, e asinas, en pasar por as carreras más estreitas no estropiziaban as casas.
Más entabán cuan as carreras se cubrioron con tantonicos se continoron dixando istos sulcos ta que os carros i ficasen as suyas ruedas. No bi ha que xuplidar que allora o carro de cuatre ruedas encara yera un imbento prou rezient, e por ixo lo suyo exe zaguero encara no se podeba orientar.
[editar] Desarrollo d'o ferrocarril
No se sape quí instaló a primera bía, pero en o sieglo XVI ya s'emplegaban en as menas d'oro de Transilbania, abendo sobrebibito bels exemplars d'aquellas primitibas bías e d'aquels beiclos.
En bels decumentos d'o sieglo XVI bi ha ilustrazions que representan istos ferrocarrils e bías de fusta. O más conoxito ye De Re Metallica, de Georg Bauer, publicato en 1556. O debuxo d'una d'istas bías, en una mena d'Alsazia, se troba tamién en a Cosmographica Universalis (1550) de Sebastían Münster. Ye probable que antis de ditas calendatas, ixas bías s'emplegasen tamién en as menas d'Europa de l'Este e d'o Tirol.
Asinas pues, seguntes os nuestros autuals conoximientos, parixe que a ideya de fer un camín espezial ta que zerculasen os carros amanixió en Mesopotamia e que o emplego d'as ruedas sobre rails estió ideya d'un alemán desconoxito. Mientres tot o sieglo XVIII se construyoron numeroros ferrocarrils meneros, prenzipalment en Gales e o noreste d'Anglaterra.
Por ixas embueltas yeran caballos os que rastraban os bagons con a carga por unos rails. O tren moderno aparixe á partir d'a ideya de sustituyir a trazión animal por una maquina.
Ye en o sieglo XIX cuan aparixen as primeras locomotoras á bapor e más tardi en o sieglo XX os trens eletricos e diesel.
[editar] Istoria d'o ferrocarril en Aragón
En prenzipiar o sieglo XX Aragón ya teneba cuasi a totalidat d'o suyo rete ferrobiario construyito. Ye á partir d'a lai de chunio de 1855 cuan se creyan os retes más importants d'o estato (estando a primera linia á iba dende Barzelona enta Mataró, inaugurata en 1848), pasando belunas d'istas linias por territorio aragonés.
Manimenos con os ferrocarrils no plegó lo desarrollo economico á curto plazo á Aragón, abendo-ie grabes crisis como la que escaizió 1866, cuan a economía aragonesa eba prenzipiato una tardana industrializazión. O primer tren plega ta la ziudat de Zaragoza dende Barzelona en 1861. Por ixas embueltas Zaragoza ya yera o mayor zentro comerzial d'o país e grazias á la presenzia de nuebas industrias continarba crexiendo en as añadas benients. As conzesions ta la construzión d'as linias que aberban de pasar por Aragón ya s'eban feitas dende muitos años antis, asinas dende o 22 d'abril de 1845 esistiba una conzesión ta o ferrocarril Madrit-Zaragoza, dende o 13 d'agosto de 1845 una atra ta o ferrocarril Balladolit-Zaragoza e dende o 9 de febrero de 1846 a unica que á la fin se construyirba, a linia Madrid-Barzelona, pasando por Guadalachara e Zaragoza.
O ferrocarril plega ta Uesca en setiembre de 1864, cuan se construyó una branca d'a linia que uniba Leida con Zaragoza dende a localidat de Tardienta, obra finanziata por Catalana de Crédito.
O procheuto d'a linia Madrit-Zaragoza se fa á la fin en 1851, dentrando en Aragón por a bal d'o río Xalón. A linia, que se finanzió con capital franzés, plega ta Alfama d'Aragón en 1863, inaugurando-se en mayo d'ixe mesmo año. Más tardi, en 1878, s'enlazó ista linia con la que iba dende Madrit dica Irún, propiedat d'a Compañía del Norte, con o trampo entre Zaragoza e Pamplona.
En l'año 1884 s'amillororon as comunicazions con a ziudat de Barzelona cuan se construyó una nueba linia. A ideya yera fer una atra segunda linia que unise Madrit con Barzelona dreitament e sin pasar por Zaragoza, siguindo una rota alternatiba por Molina d'Aragón, Calamocha, Mont Albán e Casp, pero á la fin no sé fazió por razons economicas.
Ye important destacar tamién o ferrocarril que n'iba enta Franzia, a linia de Canfrán u más conoxito popularment como lo "canfranero", que encara que no se remató dica bien dentrato lo sieglo XX, sí que estió una important iniziatiba en temas de tresporte en Aragón en o zaguer terzio d'o sieglo XIX.
O ferrocarril zentral d'Aragón completaba o rete ferrobiario aragonés á finals d'o sieglo XIX. Iste ferrarril, construyito con capital belga, saliba dende Calatayú e plegaba dica Balenzia. Tamién esistiban os ferrocarrils de bía estreita como los que iban dende Cariñena dica Zaragoza con 45,2 km de longaria u entre Corz e Borcha con 17 km.
En total yeran 707 km de ferrocarrils d'amplo normal os que bi eban en l'año 1900 e atros 183 km más se rematarban de construyir en l'año 1901 entre Calatayú e Rubielos de Mora. Con una densidat de 2.000 metros de bía por cada 100 km² de superfizie, un dato más baxo que a meya estatal en ixa epoca.
Con o prenzipio d'o nuebo sieglo se remata la construzión d'a linia Calatayú-Valencia pasando por Camín Reyal. En otubre de 1901 plega tamién a conzesión d'o ferrocarril entre Utriellas e Zaragoza por parti d'a soziedat "Minas y Ferrocarriles de Utrillas". Á más d'iste atros ferrocarrils de bía estreita se construyirban en Aragón, como o ferrocarril entre Sadaba e Gallur (1915), Cariñena e Ricla de 25 km, Lezera e La Puebla d'Íxar con 24 km, entre Tergüel e Cuenca con 130 km, entre Alcañiz e Binaroz por Moriella con 125 km, entre Cariñena e Daroca con 24 km e entre Leida e Fraga con 30 km.
Ya en 1929 se fa o trampo d'a linia Santander-Mediterrania entre Soria e Calatayú. A linia Zaragoza-Camín Reyal se remata en abril de 1930.
[editar] Rete ferrobiario en Aragón
Autualment en Aragón son seis os exes ferrobiarios que esisten e s'estruturan en forma radial con zentro en a ziudat de Zaragoza.
- Exe 1: Zaragoza-Madrit. Con estazions en Utebo, Casetas, Grisén, Plazienzia de Xalón, Lumpiac-Rueda de Xalón, Epila, Saliellas, Calatorau, Ricla-L'Almunia, Morata de Xalón, Purroi, Morés, Sabiñán, Paracuellos, Embit, Calatayú, Terrer, Ateca, Bubierca, Alfama d'Aragón, Zetina.
- Exe 2: Zaragoza-Pamplona-Bilbau-Burgos. Con estazions en Utebo, Casetas, Alagón, Cabañas d'Ebro, Pedrola, Luzeni, Gallur, Corz-Mallén, Tudela, Castellón, Pamplona.
- Exe 3: Zaragoza-Canfrán, conoxito popularment como lo Canfranero. Con estazions en Billanueba de Galligo, Zuera, Tardienta, Uesca, Plasenzia d'o Mon, Ayerbe, Riglos-Concilio, Riglos, Santa María e A Peña, Anzanigo, Candarenas, Samianigo, Chaca, Castiello-pueblo, Castiello, Billanuga e Canfrán.
- Exe 4: Zaragoza-Leida-Barcelona. Con estazions en Billanueba de Galligo, Tardienta, Grañén, Sariñena, Selgua, Monzón, Binéfar, Leida.
- Exe 5: Zaragoza-Tarragona. Con estazions en Miraflors, Lo Burgo, Fuents, Pina, Quinto, Exelsa, La Zaida, Azaila, La Puebla d'Íxar, San Per de Calanda, Escatrón, Chiprana, Casp, Bal de Pilas, Fabara, Nonasp.
- Exe 6: Zaragoza-Balenzia. Con estazions en: María de la Uerba, Arañales de Muel, Longars, Cariñena, Lezinacorba, Billarreyal de la Uerba, Billadolz, Baduls, Billafermosa, Ferreruela, Cuencabuena, Lechago, Nabarret, Calamocha, Camín Reyal, Torrillo, Billafranca, Santa Olalia, Zella e Tergüel, Puebla de Balberde, Sarrión, Mora de Rubielos, Rubielos de Mora.
[editar] Alta Belozidat
O tren d'alta belozidat une en l'autualidat as ziudaz aragonesas de Zaragoza, Calatayú e Uesca. As dos primeras ziudaz fan parti de l'exe que une Madrit con Barzelona e que trescruza d'ueste ta este Aragón. Ista lina s'inaguró con un biache d'os reis d'España o día 8 d'otubre de 2003 entre as ziudaz de Madrit e Leida.[2] A linia s'enampló dica Barzelona o día 20 de febrero de 2008.[3]
D'atra mán, Zaragoza ye unita por alta belozidat á Uesca dende o 28 d'abril de 2008,[4] en una estensión independient d'a linia.
[editar] Trens de redolada
- Ta más informazión se beiga l'articlo prenzipal sobre Cercanías Zaragoza.
Autualment en Aragón bi ha una linia de tren de redolada u Cercanías en a ziudat de Zaragoza. A linia C-1 trescruza la capital d'ueste ta este, prenzipiando en o bico rural de Casetas e rematando en Miraflors, con o siguient recorrito:
- C-1: Casetas, Utebo, Zaragoza-Delizias, Zaragoza-Portiello, Miraflors.
O plan intermodal de tresporte de Zaragoza tamién a futura creyazión d'una atra linia C-2 que trescruzará la capital por o suyo exe norte-sur dende Zuera dica Botorrita, con o siguient recorrito:
- C-2: Zuera, Billanueba de Galligo, San Chuan de Mozarrifar, San Gregorio, Cogullada, As Fuents, Miraflors, Goya, Zaragoza-Portiello, Zaragoza-Delizias, Feria de Muestras, Cuart de la Uerba, Cadret, María de la Uerba, Botorrita
[editar] Antigas linias
- Corz-Borcha: estió un ferrocarril de bía estreita entre as localidaz de Borcha e l'exe Zaragoza-Altsasu en a localidat nabarra de Corz. Teneba una longaria de 15 km e estió autibo dica a decada de 1950.
- Güellos Negros: yera un ferrocarril menero que uniba ista localidat con o puerto de Murbiedro, en o País Balenzián. Construyito en l'año 1903.[5]
- Sadaba-Gallur: estió un ferrocarril de bía estreita construyito por a Compañía Ferrocarril Secundario con Garantía de Interés por el Estado de Sádaba a Gallur, S.A. entre istas dos localidaz, encara que á lo prenzipio á ideya yera unir tamién ista linia con o ferrocarril Irati entre Pamplona e Sangüesa, y mesmo bi abió plans ta portar a linia enta l'este, dica Chaca y Canfrán. Con una longaria de 55,39 km estió autibo entre o 30 d'abril de 1915 e o 8 de chunio de 1970, cuan fue sustituyito por una linia de tresporte por carretera.
- Santander-Mediterrania: iste ferrocarril que uniba a mar Cantabrica con a mar Mediterrania teneba en Aragón o trampo entre Soria e Calatayú, que con una longaria de 95,894 km fue inaugurato lo 21 d'otubre de 1929.
- Selgua-Balbastro: con una longaria de 19,049 km, uniba istas dos localidaz, estando inaugurato lo 28 de chunio de 1880.
- Tergüel-Alcañiz: constuyito mientres d'a ditadura de Primo de Rivera, con una longaria total de 160 km. Se construyoron cuasi totas as infraestruturas, pero poco dimpués de 1939 s'albandonó lo proyeuto.
- Tudela-Tarazona: ye una branca de 22 km de longaria entre as ditas localidaz, inaugurata o 6 de chulio de 1952, que ye güé fuera de serbizio ta pasachers.
- Bal de Zafán: ferrocarril entre La Puebla d'Íxar e Sant Carles de la Ràpita en Tarragona, que nunca no gosó construyir-se de tot. Con una longaria de 128,175 km e inaugurato en setiembre de 1942, se suprimió lo suyo serbizio en o 17 de setiembre de 1973.
- Balenzia-Calatayú: a linia uniba istas dos localidaz pasando por Tergüel. O primer trampo, Barracas-Puerto del Escandón, de 44,376 km, s'inauguró o 5 de nobiembre de 1900. O trampo entre Puerto del Escandón-Calatayú, con 150,603 km, s'inauguró lo 28 de chunio de 1901.
- Balladolit-Fariza, con una longaria de 254,286 km s'inauguró l'1 de chinero de 1895.
[editar] Cultura
O tren ye muit present en a literatura, o zine e lurs deribatos (bidiochuegos, etz.). O ferrocarril ye un mundo zarrato muit propizio ta las intrigas (polizía, espionache, reunions e dramas sentimentals) e un puesto ta biaches con muita d'abentura e suspense (o paso d'as mugas, as garas que s'amanan). Espezialment han aparexito en istas obras de fizión ziertos tipos de trens de luxo (por exemplo l'Orient Express, o Transiberián u os trens nueiturnos).
Tamién ye present o tren en atras fazetas d'a cultura, como en a pintura.
[editar] Literatura
O ferrocarril tien una important relazión con a literatura cuasi dende a suya aparizión: Victor Hugo ya en fa menzión[6] cuan as primeras linias encara se yeran ubrindo á los biachers. L'ambient d'os biaches e as gras, ixe uniberso á begatas fosco e á begatas silenzioso en fa un puesto ideyal ta o desarrollo de nobelas de muit diferents tematicas. A tecnolochía e tot lo asoziato á ista ubren as puertas a tot un mundo de zenzia fizión, e d'atra mán os espazios zarratos aintro d'un bagon son o eszenario apropiato ta os autors de nobelas poliziacas.
En a siguient lista se encluyen nomás libros cualo tema prenzipal ye o ferrocarril:
- Pierre Boulle
- Le Pont de la Rivière Kwai (premio Sainte Beuve 1952)
- Blaise Cendrars :
- La prose du Transsibérien et de la Petite Jehanne de France
- Agatha Christie :
- Maurice Dekobra:
- La Madone des Sleepings
- Ian Fleming :
- Chris Van Allsburg:
- D'entre as numerosas nobelas d'Henri Vincenot destacan:
- La Pie Saoule
- Les Chevaliers du Chaudron (premio Erckmann-Chatrian 1958)
- Mémoires d'un enfant du rail
- Émile Zola :
[editar] Pintura
Muitos pintors son autors de cuadros de tematica ferrobiaria, en estar tan important a presenzia d'o tren en a bida sozial autual. Asinas, cuantas obras d'o pintor franzés Claude Monet, de finals d'o sieglo XIX, sobre a gara de Saint-Lazaire en París.
[editar] Zine
Bellas zintas relazionatas con o tren son:
- 1896 : L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat, d'os chirmans Lumière
- 1927 : The General, de Buster Keaton
- 1938 : La Bête humaine, de Jean Renoir
- 1938 : The Lady Vanishes d'Alfred Hitchcock
- 1945 : Brief Encounter, de David Lean
- 1946 : Strangers on a train, de René Clément
- 1951 : L'Inconnu du Nord-Express, d'Alfred Hitchcock
- 1961 : Murder, She Said, de George Pollock
- 1964 : The Train, de John Frankenheimer
- 1966 : Silver Streak de Arthur Hiller
- 1968 : C'era una volta il West , de Sergio Leone
- 1969 : Le Cerveau, de Gérard Oury
- 1973 : Le Train, de Pierre Granier-Deferre
- 1974 : Murder on the Orient Express, de Sidney Lumet
- 1977 : Tian xia wu zei, de George Pan Cosmatos
- 1979 : The First Great Train Robbery, de Michael Crichton
- 1980 : Terror Train, de Roger Spottiswoode
- 1985 : Runaway Train, d'Andrei Konchalovsky
- 1995 : Under siege 2: Dark Territory, de Geoff Murphy
- 1998 : Ceux qui m'aiment prendront le train, de Patrice Chéreau
- 1999 : Railroad Man (Poppoya), de Yasuo Furuhata
- 2004 : A World Without Thieves (Tian xia wu zei), de Feng Xiaogang
- 2004 : The Polar Express, de Robert Zemeckis
- 2007 : Mr. Bean's Holiday, de Steve Bendelack
- 2008 : The Darjeeling Limited, de Wes Anderson
[editar] Bidiochuegos
- Train Simulator, ta PC, editato por Microsoft Games en 2001.
- A serie d'os Railroad Tycoon.
- Trainz Railroad Simulator 2006, ta PC, editato por Auran en 2006.
- Rail Simulator, ta PC, editato por EA.
[editar] Referenzias
- ↑ Central Japan Railway, Central Japan Railway Data Book 2006, pag.16.
- ↑ (es) Los Reyes realizan el viaje inaugural del Ave con paradas en Guadalajara, Calatayud y Zaragoza, www.elpais.com
- ↑ (es) La línea del AVE Madrid-Barcelona entra mañana en servicio sin inauguración oficial, www.publico.es
- ↑ (es) Nuevos Servicios de Alta Velocidad entre Zaragoza y Huesca, CREFCO
- ↑ Ojos Negros en GEA
- ↑ http://users.skynet.be/litterature/hugo/cheminfer.htm Lettre de Victor Hugo lors de son voyage en Belgique d'Aout 1837.
[editar] Enrastres esternos