Africa

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Articlo d'os 1000
Africa
Continent
Africa (orthographic projection).svg
Entidat Continent
Superficie
 • Total
Posición 2º de 7
30.221.532 km²
Población
 • Total
 • Densidat
Posición 2º de 7
1.000.010.000 hab.
30,51 hab/km²
Estatos 53
Zonas horarias UTC-1 a UTC+4
Chentilicio Africán/a

Africa ye un d'os cinco continents, chunto con Europa, Asia, America y Oceanía. Muga a lo norte con a mar Mediterrania que la desepara d'Europa, a l'ueste con l'ocián Atlantico y a l'este con a mar Roya (que la desepara d'Asia), l'ocián Indico y Asia a traviés d'a canal de Suez. O continent africán tien una superficie de 30.221.532 km² (ye o segundo continent por a suya superficie) y una población de 1.000.010.000 d'habitants (tamién ye o segundo continent por a suya población, con o 16,14% d'os habitants d'o planeta), con una densidat de población de 30,51 hab/km². En fan parte 48 países (encluyendo-ie a isla de Madagascar, a mas gran d'as islas africanas) y 53 (encluyendo-ie tamién as islas y archipielagos).

Ye un continent con muita importancia ta la Historia, que gosa estar considerato l'orichen de l' Homo sapiens u mesmo d'a familia d'os Hominidae, seguntes os chacimientos localizatos por os arqueologos en Etiopía, Kenia u Tanzania, amás d'atros chacimientos menors en países como Sudafrica. Ye tamién uno d'os puestos a on naixió l'actual civilización, en a val d'o río Nilo, con a civilización de l'Antigo Echipto, que yera en contacto con as civilizacions d'Orient Meyo y con as civilizacions d'a mar Mediterrania, como l'Antiga Grecia u l'Antiga Roma. Antiparte, en o sieglo XIX as potencias europeas establioron as suyas colonias en o continent, quedando nomás Liberia y Etiopía como as solas nacions independients, dica o proceso de descolonización en os anyos 1960, quan a mayor parte d'os territorios africans plegoron a la suya independencia. Dende ixe inte, o continent ha padeixito freqüents guerras (mas que mas guerras civils) y dende os anyos 1970 una constant situación de sequera en o centro-norte d'o continent, estando amás uno d'os puestos d'o mundo a on mas s'ha estendillato a SIDA, que ye en bells países una important causa de mortalidat.

A climatolochía d'o continent ye muit variata, con clima templato en as costas d'a mar Mediterrania y a o sud, en Sudafrica, climas calidos y diserticos en os tropicos y climas calidos y humidos en o equador terrestre, encara que una caracteristica común a totz ixes climas ye o feito que no bi ha en Africa ni plevias regulars ni grans montanyas que puedan templar o clima con cheleras u nieu, estando asinas a sola influencia dulcificadora d'o clima a que tien o suyo orichen en as mars y ocians exteriors. Tampoco no tien pas un rete desenvolicato de ríos, estando nomás ríos importants o río Nilo, que dende o o suyo naixedero en o centro-este d'o continent puya enta o norte ta desauguar en a mar Mediterrania, o río Congo, que dende o centro d'o continent marcha enta l'ueste dica l'ocián Atlantico, o río Nícher, que drena a parte centro-oriental d'o continent desauguando en o golfo de Guinea y o río Zambezi, o solo d'os grans ríos d'o continent que desaugua en l'Ocián Indico.

Mapa d'Africa.

Etimolochía[editar | editar código]

Encara que no gosa trobar-se una opinión unanime, sí ye platero que o nombre d'Africa provién d'o latín.

Seguntes una teoría, o suyo nombre deriva d'o nombre d'un viento d'a peninsula italica, l' africus, que designaba en a Campania a un viento humido que proveniba de Cartago. Cal parar cuenta que alazetalment, os romans no designaban con o nombre d' Africa mas que a la parti occidental d'Africa d'o Norte, ye decir alto u baixo l'actual Tunicia.

Seguntes una segunda teoría, o continent recibió o suyo nombre d'o nombre d'una tribu berber, a tribu d'os Banu Ifren. O suyo debampasato eponimo yera Ifren, con un termin relacionato con as esplugas. Antiparte, Ifri ye o nombre d'una antiga diosa berber.

Cheografía[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Cheografía d'Africaveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Cheografía fisica[editar | editar código]

Mapa de Madagascar, que ye a mayor d'as islas d'o continent africán.

O continent africán muga a lo norte con a mar Mediterrania que la desepara d'Europa, a l'ueste con l'ocián Atlantico y a l'este con a mar Roya (que la desepara d'Asia), l'ocián Indico y Asia a traviés d'a canal de Suez. Dende o suyo cabo septentrional, que se troba en Tunicia, dica o suyo cabo meridional, que se troba en Sudafrica, o continent s'estendilla 8.000 km, y dende o suyo cabo occidental en Cabo Verde dica o suyo cabo oriental en Somalia, alto u baixo 7.400 km. O continent africán tien una superficie de 30.221.532 km² (estando o segundo continent por a suya superficie) y una población de 1.000.010.000 d'habitants (tamién ye o segundo continent por a suya población, con o 16,14% d'os habitants d'o planeta), con una densidat de población de 30,51 hab/km². En fan parte 48 países (encluyendo-ie a isla de Madagascar, a mas gran d'as islas africanas) y 54 (encluyendo-ie tamién as islas y archipielagos). O país con una superficie mas gran ye Sudán, que ye o 10eno d'o mundo (antis d'independizar-se o Sudán d'o Sud, que h esdevenito o 54eno estato independient d'Africa).

O suyo litoral no tien accidents destacatos, encara que sí que cal charrar d'o golfo de Guinea, que se troba en a parte occidental d'o continent, en l'ocián Atlantico. Entre as suyas islas, cal destacar Madagascar (que ye a mas gran d'as islas d'o continent), as islas Canarias, as islas de Cabo Verde, Socotora, Zanzíbar, Reunión u as Comoras.

Tampoco no tiene Africa muitas montanyas d'altarias importants, encara que cal destacar o Kilimanjaro y o mont Kenia, con mas de 5.000 metros d'altaria sobre o ran d'a mar.

Os suyos ríos prencipals son o río Nilo (o mas largo d'o mundo), o río Congo, o río Nícher y o río Zambezi. Tamién cal citar bellos lacos, como o laco Victoria, o laco Malawi y u laco Tanganyka.

Cheografía humana[editar | editar código]

A distribución d'a población d'o continent africán no ye pas homochenia, por a gran diferenciación en as condicions climatolochicas. Asinas, parte d'o continent ye un disierto, como o disierto d'o Sahara u o disierto d'o Kalahari, y en atras grans partes d'o continent a existencia de selvas tropicals fa imposibles as grans concentracions humanas, que en ixas condicions se troban mas que mas en a val d'o río Nilo, que trescruza de sud enta norte a parti occidental d'Africa.

Africa ye o continent que poseya una mayor tasa de creixencia d'a población, con un 2,9% en os anyos 1975-1980 y un 3% en os anyos 1980-1990, a conseqüencia d'una alta tasa de natalidat (44 por mil en 1986-1990), encara que ixe aumento de población queda mitigato por una alta tasa de mortalidat infantil, que reduz l'asperanza de vida meya d'os africans dica las 53 anyadas de vida.

Mapa que amuestra as luengas oficials en os estatos africans.

Africa ye un continent con una gran variedat lingüistica, y s'estima que se i charran arredol de 1.000 luengas diferents, a mayor parte con menos de 100.000 fablants. Debito a ista gran fragmentación lingüsitica, en a mayor parte d'os nuevos estatos establitos con o proceso descolonización mientres os anyos 1960 y os anyos 1970 han adoptato como luengas oficials a luenga de l'antiga metropoli; as excepcions en son os países de luenga arabe en Africa d'o Norte y bellos atros países, como Tanzania (con o swahili), Etiopia (con l'idioma amarico) y Somalia (con l'idioma somalí). J.H.Greenberg proposó en 1963 una división d'as luengas africanas en quatre grans familias lingüisticas: as luengas afro-asiaticas (con as luengas semiticas, as luengas echipcias, as luengas berbers, as luengas chadicas, as luengas cusitas y as luengas omoticas), as luengas nilotico-saharianas, as luengas khoisan y as luengas nichero-kor-dofanianas.

Respective d'a relichión, l'Islam dentró en Africa dende zaguerías d'o sieglo VII con as conquiestas arabes de l'Africa d'o Norte, y dende ista redolada s'estendilló enta o sud a traviés d'as rotas comercials por o disierto d'o Sahara y por a mar Roya y l'ocián Indico. O cristianismo, que yera present en o norte d'Africa dende as suyas mesmas oríchens, despareixió con a conquiesta arabe sin estar capable d'estendillar-se enta o sud, con a excepción d'Etiopía, y quasi heba desapareixito dica que dende a segunda metat d'o sieglo XIX tornoron a amostrar-lo misioners europeus. Actualment arredol d'un 40-45% d'a población africana profesa l'islamismo, un 40-45% os diferents ritos cristians y la resta conservan l'animismo anterior a la introducción d'ixas dos relichions monoteístas.

Respective d'as razas, se i puet trobar en Africa tipos racials prou esferenciatos, con un norte y un disierto d'o Sahara de raza blanca composato por os países arabes, un amplo grupo de raza negra en o sud y o centro d'o continent, con un reducito grupo de raza amariella en a isla de Madagascar. Antiparte, dende o sieglo XVII s'establió en o sud d'o continent, mas que mas en l'actual Sudafrica, una ampla presencia de blancos, os ditos afrikaans, d'orichen mas que mas neerlandés.

Países[editar | editar código]

En Africa se gosa distinguir entre l'Africa d'o Norte y l'Africa subsahariana (tamién dita de vegatas Africa negra, y aintro d'ista zaguera trobamos l'Africa Occidental, l'Africa Oriental, l'Africa Central y l'Africa Austral, cadaguna con caracteristicas propias.

En l'Africa d'o Norte predomina d'una man a raza blanca, a luenga arabe y a relichión islamica; tanimientres, en l'Africa subsahariana predomina a raza negra, con menos presencia de l'arabe (a excepción de zonas amanatas a o norte d'o continent) y a on a presencia d'a relichión islamica coexiste con os cultos animistas y con o cristianismo, encara que l'islamismo ye predominant en l'Africa Oriental y Central (con a notable excepción d'Etiopia).

País o territorio, con a suya bandera Superficie (km²) Población (2002) Densidat de población (hab/km²) Capital
Africa Oriental:
Flag of Burundi.svg Burundi 27.830 8.090.068 229,0 Bujumbura
Flag of the Comoros.svg Comoras 2.170 690.948 283,1 Moroni
Flag of Djibouti.svg Chibuti 23.000 768.900 20,6 Chibuti
Flag of Eritrea.svg Eritrea 121.320 4.465.651 36,8 Asmara
Flag of Ethiopia.svg Etiopia 1.127.127 74.777.981 60,0 Addis Abeba
Flag of Kenya.svg Kenia 582.650 34.707.817 53,4 Nairobi
Flag of Madagascar.svg Madagascar 587.040 18.595.469 28,1 Antananarivo
Flag of Malawi.svg Malawi 118.480 13.013.926 90,3 Lilongwe
Flag of Mauritius.svg Mauricio 2.040 1.200.206 588,3 Port Louis
Flag of Mozambique.svg Mozambique 801.590 19.686.505 24,5 Maputo
Flag of Rwanda.svg Ruanda 26.338 8.648.248 280,9 Kigali
Flag of Seychelles.svg Seychelles 455 83.688 176,0 Victoria
Flag of Somalia.svg Somalia 637.657 7.753.310 12,2 Mogadixo
Flag of South Sudan.svg Sudán d'o Sud[1] Yuba
Flag of Tanzania.svg Tanzania 945.087 37.187.939 39,3 Dodoma
Flag of Uganda.svg Uganda 236.040 24.699.073 104,6 Kampala
Flag of Zambia.svg Zambia 752.614 9.959.037 13,2 Lusaka
Flag of Zimbabwe.svg Zimbabwe 390.580 11.376.676 29,1 Harare
Dependencias europeas en Africa Oriental:
Flag of France.svg Islas Ixeminatas (Francia) 44 0 0 Saint-Denis
Flag of Mayotte (local).svg Mayotte (Francia) 374 201.234 456,9 Mamoudzou
Flag of Réunion (Local).svg Reunión (Francia) 2.512 787.584 296,2 Saint-Denis
Africa Central:
Flag of Angola.svg Angola 1.246.700 10.593.171 8,5 Luanda
Flag of Cameroon.svg Camerún 475.440 16.184.748 34,0 Yaoundé
Flag of the Central African Republic.svg Republica Centroafricana 622.984 3.642.739 5,8 Bangui
Flag of Chad.svg Chad 1.284.000 8.997.237 7,0 N'Djamena
Flag of the Republic of the Congo.svg Republica d'o Congo 342.000 2.958.448 8,7 Brazzaville
Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg Republica Democratica d'o Congo 2.345.410 55.225.478 23,5 Kinshasa
Flag of Equatorial Guinea.svg Guinea Equatorial 28.051 498.144 17,8 Malabo
Flag of Gabon.svg Gabón 267.667 1.233.353 4,6 Libreville
Flag of Sao Tome and Principe.svg Sant Tomé y Prencipe 1.001 170.372 170,2 São Tomé
Africa d'o Norte:
Flag of Algeria.svg Alcheria 2.381.740 32.277.942 13,6 Alcher
Flag of Egypt.svg Echipto 1.001.450 70.712.345 70,6 O Caire
Flag of Libya.svg Libia 1.759.540 5.368.585 3,1 Tripoli
Flag of Morocco.svg Marruecos 446.550 31.167.783 69,8 Rabat
Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg Sahara Occidental[2] 266.000 256.177 1,0 L'Aaiún
Flag of Sudan.svg Sudán 2.505.810 37.090.298 14,8 Jartum
Flag of Tunisia.svg Tunicia 163.610 9.815.644 60,0 Túniz
Dependencias europeas en Africa d'o Norte:
Flag of the Canary Islands.svg Canarias (Espanya) 7.492 1.694.477 226,2 Las Palmas de Gran Canaria
Flag Ceuta.svg Ceuta (Espanya) 20 71.505 3.575,2
Flag of Madeira.svg Madeira (Portugal) 797 245.000 307,4 Funchal
Flag Melilla.svg Melilla (Espanya) 12 66.411 5.534,2
Africa Austral:
Flag of Botswana.svg Botswana 600.370 1.591.232 2,7 Gaborone
Flag of Lesotho.svg Lesoto 30.355 2.207.954 72,7 Maseru
Flag of Namibia.svg Namibia 825.418 1.820.916 2,2 Windhoek
Flag of South Africa.svg Sudafrica 1.219.912 43.647.658 35,8 Pretoria
Flag of Swaziland.svg Swazilandia 17.363 1.123.605 64,7 Mbabane
Africa Occidental:
Flag of Benin.svg Benín 112.620 6.787.625 60,3 Porto-Novo
Flag of Burkina Faso.svg Burkina Faso 274.200 12.603.185 46,0 Ouagadougou
Flag of Cape Verde.svg Cabo Verde 4.033 408.760 101,4 Praia
Flag of Côte d'Ivoire.svg Costa de Vori 322.460 16.804.784 52,1 Abidjan, Yamoussoukro
Flag of The Gambia.svg Gambia 11.300 1.455.842 128,8 Banjul
Flag of Ghana.svg Ghana 239.460 20.244.154 84,5 Accra
Flag of Guinea.svg Guinea 245.857 7.775.065 31,6 Conakry
Flag of Guinea-Bissau.svg Guinea-Bissau 36.120 1.345.479 37,3 Bissau
Flag of Liberia.svg Liberia 111.370 3.288.198 29,5 Monrovia
Flag of Mali.svg Mali 1.240.000 11.340.480 9,1 Bamako
Flag of Mauritania.svg Mauritania 1.030.700 2.828.858 2,7 Nouakchott
Flag of Niger.svg Nícher 1.267.000 10.639,744 8,4 Niamey
Flag of Nigeria.svg Nicheria 923.768 129.934.911 140,7 Abuja
Flag of Senegal.svg Senegal 196.190 11.343.328 57,8 Dakar
Flag of Sierra Leone.svg Sierra Leone 71.740 5.614. 743 78,3 Freetown
Flag of Togo.svg Togo 56.785 5.285.501 93,1 Lomé
Dependencias europeas en Africa Occidental:
Flag of Saint Helena.svg Santa Helena (Reino Unito) 410 7.317 17,8 Jamestown
Total 30.368.609 843.705.143 27,8

Historia[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Historia d'Africaveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Prehistoria y Edat Antiga[editar | editar código]

Os grans imperios africans[editar | editar código]

Mapa de l'Africa pre-colonial

En Africa de l'ueste, dende o sieglo VI dica prencipios d'o siguient milenio, a gran actividat comercial y a fertilidat d'a suya tierra, favoreixioron a emerchencia de poderosos reinos y imperios, como por eixemplo o reino Mossi, a civilización Nok, o imperio de Mali, l'Oba de Benin, o reino de Kanem-Bornou, o Dahomey, o reino d'Oyo, o imperio Ashanti, o imperio de Ghana, o imperio Songhai, o imperio Djolof, o imperio Kongo, o imperio peul de Macina, o reino bambara de Segou u o imperio Monomotapa.

O establimiento d'o imperio de Mali, tamién dito Mandé u Manden, ye sin garra dadalo uno d'os mas grans escaicimientos d'a historia d'Africa. Se produció en 1235, quan Soundiata Keïta ganó con o suyo exercito a batalla de Kirina[3]. Soundiata esdevenió alavez "rei de reis" u "emperador", y se li considera como a uno d'os mas grans herores de toda Africa, encara que a transmisión oral d'a suya historia haiga puesto contribuir a que a suya vida tienga as caracteristicas propias d'un heroe de cuento. Dotó a lo suyo imperio d'una constitución, a carta de Kurukan Fuga u carta d'o Manden en 1236, que en bellos aspectos s'amana a una declaración de dreitos humans. Ista carta, que s'ha trensmitito oralment de cheneración en cheneración, reculle entre d'atros o dreito a la vida, a preservación d'a integridat fisica, a tolerancia, o respeto respective d'os sabios y marabouts, o prencipio d'educación d'os ninos por parte de totz, l'asociación d'as mullers a la vida politica, o buen trato respective d'os esclavos, etc. Mesmo se i fa mención d'una supresión d'a esclavitud, encara que ista institución continuó existindo de facto. A carta da igualment regles economicos, y tamién respective d'a guerra.[4][5]

A l'este, o reino d'Etiopia continó con o reino d'Axum, que desembolicó relacions comercials entre Africa, Orient Meyo y a India.[6].

Ta rematar, en Africa austral, que alazetalment tera ocupata por os pueblos khoisan y dimpués por os bantús, o Gran Zimbabwe, centro d'o imperio Monomotapa, i amanixe dende o sieglo IV.

Bellas federacions mas laxas de ciudatz-estato, como por eixemplo os yorubas y os haussa, tamién existioron, encara que a mayor parte d'istos reinos desapareixioron u a lo menos perdioron parte d'o suyo esplendor con a presencia d'os europeos en os puertos d'o golfo de Guinea.[7].

Economía[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Economía d'Africaveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

En a suya condición d'antigas colonias europeas, a mayoría d'os países africanos mantienen estreitas relacions economicas con a Unión Europea.

S'ha creyato una organización supranacional pareixita a la UE, dita Unión Africana, d'a que en fan parte a totalidat d'estatos africans, con a excepción de Marruecos, que no reconoix a la Republica Arabe Saharaui Democratica que sí que en fa parte, en estar reconoixita por a resta de países africans.

A mayor parte d'os países africans se troban en una situación economica prou feble, en vivir alto u baixo o 50% d'a población africana con una baxisma renda per capita, mesmo inferior a un dólar estatounitense por día. Por ixo se considera que son países subdesembolicatos, estando en Africa la mayor parte de países d'o Tercer Mundo u "en vías de desembolique" seguntes a terminolochía economica. De feito, o Producto Interior Bruto d'Africa ye nomás o 2,6 d'o PIB mundial.

Recursos naturals[editar | editar código]

Un diamant d'una mena de Sudafrica.

Sindembargo, Africa ye un continent prou rico en recursos naturals. Mientres a colonización europea, se fació a explotación d'os recursos mas fácils d'obtener, destacando-ne l'oro, o vori d'os alifants, as piedras preciosas (destacando-ne diamant, pero tamién d'atras) u las fustas preciosas u semi-preciosas. Os diamants, o petrolio, o gas natural y a menería en cheneral han esdevenito mas freqüents dimpués d'a independencia, pero a manca de capitals t'a suya explotación ha feito que ixos recursos gosen estar propiedat d'interpresas foranas, mas que mas d'Europa y d'Estatos Unitos, feito que condiciona a vida politica africana dende os anyos 1960.

O sector d'a industria ye quasi inexistent en Africa, con as excepcions de Sudafrica, Echipto, Tunicia y Marruecos.

Vinclos externos[editar | editar código]

Referencias[editar | editar código]

  1. Independient dende 2011 de Sudán.
  2. O Sahara Occidental ye reivindicato como país independient por a Republica Arabe Saharaui Democratica, qui administra a parte libre d'o territorio (un 20%), y por Marruecos, que ocupa o 80 % restant. A ONU lo considera un territorio no autonomo.
  3. (fr) Abdoulaye Diarra: Démocratie et droit constitutionnel dans les pays francophones d'Afrique noire : le cas du Mali depuis 1960, éd. KARTHALA, 2010, p.18.
  4. (fr) DIALLO Boubacar Séga: L'empire du Mali, Universidat de Bamako.
  5. Tiken Jah Fakoly - L'Afrique ne pleure plus, elle parle., Les arènes, 2008, p.12, 16-19.
  6. (en) Dr. Richard Pankhurst: Ethiopia Across the Red Sea and Indian Ocean, 1999: conchunto de 3 articlos publicatos en o diario etiope Addis Tribune sobre as relacions entre Etiopia y os países de l'ocián Indico mientres os periodos de l'Antigüidat y os alazetz d'a Edat Meya, mas que mas con a India.
  7. (fr) MSN Encarta


Estatos d'Africa
Alcheria | Angola | Azawad2 | Benín | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Cabo Verde | Camerún | Chad | Chibuti | Comoras | Costa de Vori | Echipto1 | Eritrea | Etiopia | Gabón | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea-Bissau | Guinea Equatorial | Kenia | Lesoto | Liberia | Libia | Madagascar | Malawi | Mali | Marruecos | Mauricio | Mauritania | Mozambique | Namibia | Nícher | Nicheria | Republica Centroafricana | Republica d'o Congo | Republica Democratica d'o Congo | Ruanda | Sahara Occidental2 | Sant Tomé y Prencipe | Senegal | Seychelles | Sierra Leone | Somalia | Somalilandia2 | Sudafrica | Sudán | Sudán d'o Sud | Swazilandia | Tanzania | Togo | Tunicia | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependencias: Ascensión | Canarias | Ceuta | Madeira | Mayotte | Melilla | Pantelleria | Reunión | Santa Helena | Socotra | Tristán da Cunha
1 Parcialment en Asia. 2 Parcialment reconoixito u en disputa