Tudela

De Biquipedia

Tudela
Plaza d'os fueros e seu d'o conzello de Tudela
Nombre ofizial	{{{nombre_ofizial}}}
Estato	España
Comunidat autonoma	Nabarra
Comunidat autonoma	[[{{{comunidat}}}]]
Probinzia	Nabarra
Probinzia	[[probinzia d'{{{probinziad}}}|{{{probinziad}}}]]
Comarca	Ribera Nabarra
Monezipio	{{{monezipio}}}
Codigo postal	31500
Superfizie	215,7 km²
Altaria	264 m.
Distanzia	94 km á Pamplona 86 km á Zaragoza
Poblazión	33.910 ab. (2008)
Chentilizio	{{{chentilizio}}}
Ríos	Ebro y Queiles
Pachina web	www.Tudela.com

Tudela (Tutera en basco) ye un monezipio de Nabarra situato á 94 km de Pamplona. A suya poblazión ye de 33.910 abitans (2008) en una superfizie de 215,70 km² y una densidat de 157,21 ab/km².

Ye la capital d'a Ribera Nabarra, d'o partito chudizial d'o suyo nombre y d'a merindat de Tudela. Ye a segunda poblazión de Nabarra por o suyo numero d'abitans, dimpués de Pamplona. Tamién ye a seu d'a diozesis de Tudela.

A ziudat tien un important patrimonio arquiteutonico, encara que en destacan a seu de Santa María, d'estilo romanico y gotico, y a ilesia de Santa Malena, d'estilo romanico.

Contenius 1 Cheografía 2 Toponimia menor 3 Istoria 3.1 Preistoria 3.2 Imperio román 3.3 Dominio andalusí 3.4 Conquiesta cristiana 4 Almenistrazión 4.1 Alcaldes 5 Puestos d'intrés 5.1 Molimentos relichiosos 5.2 Molimentos zebils 6 Fiestas 7 Localidaz achirmanatas 8 Beyer tamién 9 Enrastres esternos 10 Referenzias

[editar] Cheografía

Tudela ye situata á cantos d'os ríos Ebro y Queiles (iste zaguer trescruza a ziudat de sur ta o norte dica desauguar en o Ebro), á 264 metros d'altaria denzima d'o ran d'a mar, á una distanzia de 94 km de Pamplona, a capital de Navarra, y á 86 km de Zaragoza.

O suyo termín monezipal muga con as localidaz d'Ablitas, Arguedas, Cabaniellas, Cascán, Castellón, Cintruénigo, Corella, Fitero, Fontellas y Murchán.

[editar] Toponimia menor

Tenemos bels arabismos interesans pa reconstruir a istoria fonetica de o nabarro-aragonés: Almajares, Muga del Almajar, Almajar, lo prato, que en 1256 ye rechistato como Almalchal. Atros microtoponimos interesants son crucillada (1215), Carrera Meyana/Carrera Mediana/Carrera Meana.

[editar] Istoria

[editar] Preistoria

En o termín monezipal de Tudela, bi han restos d'ocupazión umana dende o Paleolitico inferior.

En 1999, en una escabazions arquiolochicas en o zerro de Santa Barbara, á man d'o casco biello de Tudela, bi troboron restos arquiolochicos d'un poblato zeltiber, d'a misma tipolochía que l'amaniato chazimiento zeltiber de Corz, á 25 km de distanzia. Sin d'embargo, Claudio Tolomeu charra d'una ziudat clamata Muscaria, en ista redolada, que beluns relazionan con Tudela, y que, seguntes parix, estaría una ziudat bascona. Sin d'embargo, Tolomeu situaba ista ziudat entre Tarraga y Segia (a primera, seguntes bellos autors, ye a ziudat que bi ha en o pueyo en os Bañals d'Uncastiello; a segunda ye l'autual Exeya d'os Caballers).

[editar] Imperio román

Tamién bi ha restos d'a presenzia de l'Imperio romám, en forma de zeramica, en o pueyo que domina Tudela, mostrando asinas a presenzia ininterrumpita de poblazión en o lugar en ista epoca.

[editar] Dominio andalusí

Luego d'a imbasión islamica d'a peninsula iberica, a redolada de Tudela quedó en mans d'a familia d'os Banu Qasi, una familia d'orichen ispano-godo combertita á l'Islam. Ista familia teneba conesions con os primers reis d'o reino de Pamplona, pero en 802 Amrus ben Yusuf, que yera o gubernador andalusí d'a Marca Superior, establió una nueva ziudat fortificata en l'autual Tudela (clamata Al-Tutili), ta cosirar y controlar as penetrazions d'o reino pamplonés enta o sur. Ista ziudat s'establió encara que en o mesmo lugar ya i esistiba una chicota comunidat musulmana, profitando d'as condizions esfensibas de Tudela, con o suyo pueyo en a marguin sur d'o río Ebro. A nueba ziudat esdebenió á escape un important zentro economico, politico y melitar, con a suya güerta de regano contino con as auguas d'o Ebro.

[editar] Conquiesta cristiana

En 1119 o rei Alifonso I O Batallero conquirió a ziudat de Tudela, y l'adibió á o reino aragonés-nabarro, y li atorgó o Fuero de Nachera y o Fuero d'o Sobrarbe ta contribuyir á aumentar a suya poblazión cristiana, esdebenindo a capeza d'una merindat (a suya suzesora ye güé a Merindat de Tudela). Sin d'embargo, luego de la muerte d'Alifonso, a nobleza tudelana no azeutó á o suyo chirmán Remiro como rei, preferindo, como os nobles nabarros, á Garzía Remíriz, que yera fillo d'un borde de Sancho I d'Aragón y V de Nabarra. Tudela se separó asinas d'a Corona d'Aragón, en adibiendo-se ta cutío á Nabarra.

[editar] Almenistrazión

[editar] Alcaldes

Lista d'alcaldes

Lechislatura	Nombre	Partito politico
1979–1980	Francisco Álava Jiménez	PSN
1980–1983	Alberto Tantos Bordonaba	PSN
1983–1987	José Antonio Pérez Sola	PSN
1987–1991	José Antonio Pérez Sola	PSN
1991–1995	José Antonio Pérez Sola	PSN
1995–1999	Luis Campoy Zueco	UPN
1999–2003	Luis Campoy Zueco	UPN
2003–2007	Luis Casado Oliver	UPN
2007–2011	Luis Casado Oliver	UPN

[editar] Puestos d'intrés

[editar] Molimentos relichiosos

• Seu de Santa María de Tudela, d'os sieglos XII-XIII, en estilos romanico y gotico, restaurata en os primeros años 2000. Ye construyita denzima d'os alazez de l'antiga mezquita mayor d'a ziudat, y esdebenió seu bispal cuan a diozesis de Tudela se separó, en o sieglo XIII, d'a diozesis de Tarazona.
• Ilesia de Santa Malena, d'estilo romanico, d'o sieglo XII.
• Ilesia de San Nicolás.

[editar] Molimentos zebils

• Puent de piedra.
• Palazio d'o marqués de San Adrián, d'o sieglo XVI. Güé ye a seu en Tudela d'a Unibersidat Nazional d'Educazión á Distanzia.^[1]
• Palazio d'o marqués de Huarte.

[editar] Fiestas

• Santa Ana d'o 24 anda 30 de chulio.
• Volatín Sábado Santo.
• San Chuan Batista 24 de chunio.

[editar] Localidaz achirmanatas

• 1965: Maule-Lextarre‎ (Sola, Iparralde).
• 1984: Tiberíades (Israel).
• 1986: Lo Mont de Marsan (Landas, Oczitania).

[editar] Beyer tamién

• Lista de monezipios de Nabarra.

[editar] Enrastres esternos

Se beigan as imachens de Commons sobre Tudela.

• (es) Pachina web ofizial monezipal.

[editar] Referenzias

1. ↑ (es) Palacio del Marqués de San Adrián en a pachina web d'a UNED de Tudela.