Tudela

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Iste articlo ye sobre un municipio y ciudat en a Ribera Navarra; t'atros usos, se veiga Tudela (desambigación).
Tudela
Municipio de Navarra
Bandera Escudo d'armas
Plaza d'os fueros y seu d'o concello de Tudela
Plaza d'os fueros y seu d'o concello de Tudela
Entidat
 • Estato
 • Comunidat
 • Provincia
 • Comarca
Municipio
Flag of Spain.svg Espanya
Bandera de Navarra.svg Navarra
Navarra
Ribera Navarra
Superficie 215,7 km²
Población
 • Total

35,358 hab. (2012)
Altaria 264 m.
Distancia
 • 94 km
 • 86 km

enta Pamplona
enta Zaragoza
Codigo postal 31500
Ríos Ebro y Queiles
Navarra - Mapa municipal Tudela.svg
www.Tudela.com

Tudela ye un municipio de Navarra situato a 94 km de Pamplona. A suya población ye de 35.358 habitants (2012) en una superficie de 215,70 km² y una densidat de 163,92 hab/km².

Ye la capital d'a Ribera Navarra, d'o partito chudicial d'o suyo nombre y d'a merindat de Tudela. Ye a segunda población de Navarra por o suyo numero d'habitants, dimpués de Pamplona. Tamién ye a seu d'a diocesi de Tudela.

A ciudat tien un important patrimonio arquitectonico, encara que en destacan a seu de Santa María, d'estilo romanico y gotico, y a ilesia de Santa Malena, d'estilo romanico.

Cheografía[editar | editar código]

Tudela ye situata a cantos d'os ríos Ebro y Queiles (iste zaguer trescruza a ciudat de sud ta o norte dica desauguar en l'Ebro), a 264 metros d'altaria dencima d'o ran d'a mar, a una distancia de 94 km de Pamplona, a capital de Navarra, y a 86 km de Zaragoza.

O suyo termin municipal muga con as localidatz d'Ablitas, Arguedas, Cabaniellas, Cascant, Castellón, Cintruénigo, Corella, Fitero, Fontellas y Murchant.

Toponimia menor[editar | editar código]

Tenemos bells arabismos interesans pa reconstruir a historia fonetica d'o navarro-aragonés: Almajares, Muga del Almajar, Almajar, lo prato, que en 1256 ye rechistato como Almalchal. Atros microtoponimos interesants son crucillada (1215), Carrera Meyana/Carrera Mediana/Carrera Meana u mesmo a calle Carrera.

Historia[editar | editar código]

Prehistoria[editar | editar código]

En o termin municipal de Tudela, bi han restos d'ocupación humana dende o Paleolitico inferior.

En 1999, en una excavacions arqueolochicas en o cerro de Santa Barbara, a man d'o casco viello de Tudela, bi troboron restos arqueolochicos d'un poblato celtiber, d'a misma tipolochía que l'amaniato chacimiento celtiber de Cortz, a 25 km de distancia. Sindembargo, Claudio Ptolomeu charra d'una ciudat clamata Muscaria, en ista redolada, que beluns relacionan con Tudela, y que, seguntes pareix, sería una ciudat vascona. Sindembargo, Ptolomeu situaba ista ciudat entre Tarraga y Segia (a primera, seguntes bellos autors, ye a ciudat que bi ha en o pueyo en os Banyals d'Uncastiello; a segunda ye l'actual Exeya d'os Caballers).

Imperio Román[editar | editar código]

Tamién bi ha restos d'a presencia d'o Imperio román, en forma de ceramica, en o pueyo que domina Tudela, mostrando asinas a presencia ininterrumpita de población en o lugar en ista epoca.

Dominio andalusí[editar | editar código]

Luego d'a invasión islamica d'a peninsula iberica, a redolada de Tudela quedó en mans d'a familia d'os Banu Qasi, una familia d'orichen hispano-godo convertita a lo Islam. Ista familia teneba conexions con os primers reis d'o reino de Pamplona, pero en 802 Amrus ben Yusuf, que yera o gubernador andalusí d'a Marca Superior, establió una nueva ciudat fortificata en l'actual Tudela (clamata Al-Tutili), ta cosirar y controlar as penetracions d'o reino pamplonés enta o sud. Ista ciudat s'establió encara que en o mesmo lugar ya i existiba una chicota comunidat musulmana, profitando d'as condicions esfensivas de Tudela, con o suyo pueyo en a marguin sud d'o río Ebro. A nueva ciudat esdevenió a escape un important centro economico, politico y melitar, con a suya huerta de regano contino con as auguas d'o Ebro.

Conquiesta cristiana[editar | editar código]

En 1119 o rei Alifonso I O Batallero conquirió a ciudat de Tudela, y l'adhibió a o reino aragonés-navarro, y li atorgó o Fuero de Nachera y o Fuero d'o Sobrarbe ta contribuir a aumentar a suya población cristiana, esdevenindo a capeza d'una merindat (a suya sucesora ye hue a Merindat de Tudela). Sindembargo, luego de la muerte d'Alifonso, a nobleza tudelana no aceptó a o suyo chirmán Remiro como rei, preferindo, como os nobles navarros, a Garzía Remíriz, que yera fillo d'un borde de Sancho I d'Aragón y V de Navarra. Tudela se separó asinas d'a Corona d'Aragón, en adhibiendo-se ta cutio a Navarra.

Administración[editar | editar código]

Alcaldes[editar | editar código]

Lista d'alcaldes
Lechislatura Nombre Partito politico
19791980 Francisco Álava Jiménez Partido Socialista de Navarra
19801983 Alberto Tantos Bordonaba Partido Socialista de Navarra
19831987 José Antonio Pérez Sola Partido Socialista de Navarra
19871991 José Antonio Pérez Sola Partido Socialista de Navarra
19911995 José Antonio Pérez Sola Partido Socialista de Navarra
19951999 Luis Campoy Zueco Unión del Pueblo Navarro
19992003 Luis Campoy Zueco Unión del Pueblo Navarro
20032007 Luis Casado Oliver Unión del Pueblo Navarro
20072011 Luis Casado Oliver Unión del Pueblo Navarro
20112015 Luis Casado Oliver Unión del Pueblo Navarro

Luenga[editar | editar código]

A luenga predominant actual en Tudela ye un castellán con caracters rechionals propios d'a Ribera Navarra y Aragón y que se remontan a l'antigo romanz navarro-aragonés que se i parlaba. Bi ha neoparlants d'o vasco u conoixedors d'esta luenga pero en un numero muito chicot.

En a Baixa Edat Meya yera oficial o romanz navarro-aragonés, que se feba servir pa escribir textos oficials como o mesmo Fuero de Tudela. Una d'as primeras muestras claras de romanz navarro como elementos romances en textos latins se troba en Tudela:

illa parte quantum abed in uilla et in almunias et in sotos et in campos [...] et illas aquas quomodo las solebas aber in tempo de mauros. Dedi precium CCC solidos de dineros et I gequa. Saniho Fortunihones, iusticia (Tudela 1127).

Tudela atrayeba una inmigración vasca, gascona y chodiga que s'asimilaba lingüisticament a los parlants d'o romance autoctono. Sobre a parla medieval navarro-aragonesa de Tudela se puet interpretar como una supervivencia d'o mozarabe local d'a Val de l'Ebro que se charraba en Tudela, Tarazona, Borcha, Zaragoza, ecetra, diferent d'atras parlas mozarabes peninsulars pero no guaire diferent d'o romanz navarro-aragonés d'os conquiridors cristians navarros y aragoneses, que lo farían cambear un poquet.

Puestos d'intrés[editar | editar código]

Molimentos relichiosos[editar | editar código]

Molimentos civils[editar | editar código]

Presonaches[editar | editar código]

Fiestas[editar | editar código]

O prencipio d'as Fiestas de Santa Ana en a Plaza d'os Fueros de Navarra de Tudela.

Localidatz achirmanatas[editar | editar código]

Veyer tamién[editar | editar código]

Vinclos externos[editar | editar código]

Commons-logo.svg
Se veigan as imáchens de Commons sobre Tudela.

Referencias[editar | editar código]


Municipios d'a comarca de Tudela
Ablitas | Arguedas | Val Tierra | Bardenas | Bariellas | Bunyuel | Cabaniellas | Cascant | Castellón | Cintruénigo | Corella | Cortz | Fitero | Fontellas | Fustinyana | Murchant | Mont Agut | Riba Forada | Tudela | Tulebras


 
Municipios d'a comarca d'a Ribera Navarra
Ablitas | Arguedas | Azagra | Bariellas | Bunyuel | Cadreita | Cabaniellas | Caparroso | Carcastiello | Cascant | Castellón | Cintruénigo | Corella | Cortz | Falces | Fitero | Fontellas | Funes | Fustinyana | Marciella | Mélida | Mont Agut | Murchant | Moriello del Cuende | Moriello Freito | Peralta | Riba Forada | Santa Cara | Tudela | Tulebras | Val Tierra | Villafranca