Archentina

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Articlo d'os 1000
República Argentina
Bandera de Archentina Escudo de Archentina
(En detalle) (En detalle)
Lema nacional: En unión y libertad
Himno nacional: Himno Nacional Argentino
Situación de Archentina
Capital
 • Población
Buenos Aires
2.776.234
Mayor ciudat Buenos Aires
Idiomas oficials Espanyol
Forma de gubierno
President
Republica federal
Cristina Fernández de Kirchner
Independencia
Declarata
Reconoixita
d'Espanya
9 de chulio de 1816
21 de setiembre de 1863
Superficie
 • Total
 • % augua
Costas
Posición 8º
3.042.581 km²
1,1%
4.665 km
Población
 • Total (2005)
 • Densidat
 • Densidat
Posición 31º
40.134.425 (est. chunio 2009)
14 ab./km²
14 hab/km²
PIB (PPA)
 • Total (2007)
 • PIB per capita
Posición 31º
US$ 395.056 millons
US$ 9.843
Moneda Peso
Chentilicio archentín / archentino
Zona horaria UTC-3 (San Luis: UTC-4)
Dominio d'Internet .ar
Codigo telefonico ++54
Prefixo radiofonico AYA-AZZ, LOA-LWZ, L2A-L9Z
Codigo ISO 032 / ARG / AR
Miembro de: ONU, OEA, Mercosur, CSN, OMC, ALADI, SELA

A Republica Archentina (República Argentina en castellán) ye un estato d'America d'o Sud. Muga a lo norte con Bolivia y Paraguai, a l'este con Brasil, Uruguai y l'Ocián Atlantico, y a l'ueste con Chile, país con que comparte o sud d'a cordelera d'os Andes. A capital d'o país ye Buenos Aires y as ciudatz más importants en son Cordoba, Rosario, Mendoza, Santa Fe y La Plata.

Archentina ye o segundo país más gran en superficie d'o subcontinent sudamericán, dimpués de Brasil, y o ueiteno más amplo d'o mundo, con una superficie de 2.766.890 km², encara que reclama amás 969.464 km² de l'Antartida Archentina, en conflicto con os territorios reclamatos por Chile y o Reino Unito. Archentina tamién reclama a sobirania d'os territorios britanicos d'as Islas Malvinas y as Islas Cheorchias d'o Sud y Sandwich d'o Sud.

A suya población ye de 38.592.150 habitants (2005) y tien una densidat de población de 14 hab/km².

Toponimia[editar | editar código]

A parabra Archentina proviene d'o latín argentum que significa archent. Ya dende epocas de Pedro de Mendoza ta referir-se a la rechión d'o Río d'a Plata, s'emplegaban os nombres de Gobernación d'o Río d'a Plata y Provincias d'o Río d'a Plata.

O río que da o suyo nombre a lo virreinato, ye o mesmo que en 1516 Juan Díaz de Solís clamó Mar Dulce, dito tamién Río de Santa María y Río de Solís. Os portugueses lo clamaban Río de Prata a causa d'os rumors que deciban que existiban de metals preziosos, y que finalment s'imposó como Río d'a Plata (Río de la Plata en castellán).

A latinización d'o nombre apareixió en un atlas venecián de 1526, y dimpués Martín del Barco Centenera, miembro d'a expedición de Juan Ortiz de Zárate, imitando a Ercilla con a suya L'Araucana, publicó en 1602 un luengo poema d'a historia d'o Río d'a Plata y d'os reinos de Perú, Tucumán y d'o estato de Brasil, baixo lo titulo La Archentina en o que se deciba a lo territorio d'o Río d'a Plata L'Archentino (El Argentino en castellán).

Cheografía fisica[editar | editar código]

Salto d'augua d'Iguazú, a lo norte d'o país.
Salta.

O territorio archentín se situa entre a cordelera d'os Andes y l'Ocián Atlantico. O país puet dividir-se en tres arias cheograficas clarament diferenciatas:

  • as planas fertils d'as Pampas, en o centro d'o país, que son o centro d'a riqueza agricola d'Archentina.
  • l'altiplán d'a Patagonia que s'estendilla dende o centro dica o sud (Tierra de Fuego)
  • a cadena montanyosa d'os Andes, a l'ueste d'o país, en a muga con Chile, a on que se troba o punto más alto d'o país, l'Aconcagua con 6.960 metros d'altaria sobre o ran d'a mar.

A lo noreste y o centro-este d'o país, se i troban os ríos más importants que corresponden a la Cuenca d'a Plata, a tercera cuenca más gran en amplaria d'o hemisferio occidental, formata por os ríos Paraguai, Bermejo, Colorado, Uruguai, y o más luengo, lo río Paraná. Os ríos Uruguai y Paraná se conectan y forman o estuario d'o Río d'a Plata, o más gran d'o mundo, que desemboca en l'Ocián Atlantico. O territorio que se troba entre os dos ríos, antis d'unir-se se conoixe como a Mesopotamia.

Archentina tien 4.665 kilometros de costa. L'aria de l'Ocián Atlantico sobre a plataforma continental ye muit ampla, y se conoixe localment como a mar Archentina. Se i troban importants recursos pesquers y petroliers. L'alternancia entre as corrients fredas de l'Antartida y as calidas de Brasil premiten que as temperaturas costeras no baixen de traza uniforme con l'aumento d'a latitut. A costa meridional d'a Tierra de Fuego forma o estremo norte d'o Pasache de Drake.

Politica y gubierno[editar | editar código]

Estructura constitucional[editar | editar código]

A Casa Rosada, o palacio d'o gubierno archentín, en Buenos Aires.

A zaguera dictadura, que prencipió en l'anyo 1976, inició a suya cayita con a redota d'Archentina en a Guerra d'as Malvinas, y en 1983 se facioron eleccions democraticas. Raúl Alfonsín, o primer president democratico dimpués d'a dictadura, s'enfrontinó con diversos retos, encluyindo-ie un debantamiento melitar, y renunció seis meses antis d'a fin d'o suyo periodo de mandato. Carlos Ménem fue designato president, y dimpués d'una reforma constitucional, consiguió estar reesleito por un periodo de quatre anyos más, dica 1999, calendata en a que Fernando de la Rúa fue esleito, estando a primera transición pacifica en muitas decadas.

A Constitución archentina de 1853, reformata substancialment en 1994, estableixe una deseparación de poders definita adintro d'un sistema presidencialista. O poder executivo lo tien o president, esleito con o vicepresident por un periodo de quatre anyos con a posibilidat de reelección. A potestat lechislativa ye exercita por o Congreso d'a Nación (Congreso de la Nación, en espanyol), composato por o Senato, con 72 miembros, y a Cambra de Deputatos (Cámara de Diputados) con 257 miembros. O poder chudicial recaye sobre a Cort Suprema de Chusticia.

Os partitos politicos más grans d'Archentina son o Partido Justicialista (PJ), un partito d'orichen peronista, y a Unión Cívica Radical (UCR), establita en 1890.

Organización territorial[editar | editar código]

As quatro rechions en as que s'agrupan as provincias archentinas. A provincia de Buenos Aires y a Ciudat Autonoma de Buenos Aires, en amariello, no integran denguna rechión.

Territorialment Archentina ye organizata en 23 provincias y a Ciudat Autonoma de Buenos Aires que ye a capital d'a federación. As provincias tienen totz os poders que no han estato explicitament delegatos a lo gubierno federal en a constitución nacional. As provincias s'encargan d'impartir chusticia, de chestionar os afers relacionatos con l'amostranza primaria y d'asegurar o rechimen municipal.

As provincias archentinas s'organizan internament en un sistema congresual, esleyindo os representants d'o poder lechislativo y o gubernador d'a provincia (poder executivo) de manera separata. Teoricament, o president d'Argentina tien a facultat d'intervenir en as provincias t'asegurar-ne a forma republicana de gubierno u ta esfender o territorio d'as invasions estrancheras, encara que en a practica ha intervenito en diversas ocasions melitarment u en casos en que o gubierno provincial ha estato acusato de corrupción.

A mayoría d'as provincias d'o centro y norte d'o país son anteriors a la creyación d'Archentina como estato independient (ye decir, ya feban parti d'os virreinatos espanyols de Sudamerica). Manimenos, as provincias con presencia significativa d'amerindios u con una baixa población yeran territorios nacionals administratos por o Gubierno federal antis de convertir-se en provincias autonomas. O zaguer territorio en convertir-se en provincia ha estato Tierra d'o Fuego, Antartida y Islas de l'Atlantico Sud, qui lo fació en 1991.

Dica 1825, epoca en que as Provincias Unitas d'o Río d'a Plata prencipioron a emplegar oficialment o nombre d'"Archentina", a Provincia Oriental (que en 1829 se convertirba en a Republica Oriental d'Uruguai) y a provincia de Tarija (que dimpués ferba parti de Bolivia) yeran provincias constitucionals archentinas.

Cheografía humana y sociedat[editar | editar código]

Demografia[editar | editar código]

Gauchos en a Pampa.

A mayoría d'os inmigrants europeus, que plegoron t'Archentina especialment entre a Primera y a Segunda Guerra Mundial) s'establioron en as ciudatz, as qualas ofreixeban fainas, educación y atras oportunidatz ta ingresar en a clase meyana. Os treballadors agricolas tamién s'establioron en as grans ciudatz, especialment en Buenos Aires que ha centralizato lo creiximiento d'o país. Dende os anyos 1990, muitos lugars rurals han estato despoblatos debito a l'abandono d'o servicio ferroviario y a importación masiva de productos importants baratos que han reemplazato a los productos locals producitos a chicota escala, en dentrar en servicio o sistema de convertibilidat que manteneba la valor d'o dólar estatounitense artificialment baixo. Hue en día un tercio d'a población total d'o país vive en l'aria metropolitana de Buenos Aires, tamién conoixita como o Gran Buenos Aires. As siguients son as arias metropolitanas con una población superior a lo millón d'habitants:

  1. Buenos Aires (zcudat: 3 millons, aria metropolitana: 13 millons)
  2. Córdoba (1,4 millons)
  3. Rosario (1,3 millons)

Luengas[editar | editar código]

Libros en guaraní.

O castellán ye a luenga oficial d'Archentina a nivel nacional. Pero, en 2004, a provincia de Corrientes declaró a cooficialidat d'o guaraní en l'amostranza y en os actos de gubierno. En as comunidatz indichenas se parla tamién o quechua, l'aimara y o mapudungun (a luenga d'os mapuches). Tamién se parlan muitas luengas d'orichen europeu (ruso, dialectos italians y hebreus, alemán, etc.) en as grans ciudatz.

Cultura[editar | editar código]

Esporte[editar | editar código]

Os esportes mes populars son o fútbol, y o baloncesto anque tamién son muito practicatos atros como o rugby, o tenis, l'atletismo, o hockey yerba, o hockey sobre patins y voleibol. En a zona d'a Cordillera d'os Andes son populars os esportes d'hibierno.

Ricardo Gorno medalla d'archent en Helsinki 1952 en a maratón.

Prencipals esportistas naixitos d'Archentina[editar | editar código]

Juan Manuel Fangio, 5 vegatas campión d'o mundo de Fórmula 1.

Referencias[editar | editar código]

Vinclos externos[editar | editar código]


Estatos d'America d'o Sud
Archentina | Bolivia | Brasil | Chile | Colombia | Ecuador | Guyana | Paraguai | Perú | Surinam | Uruguai | Venezuela
Dependencias: Aruba | Cheorchias d'o Sud | Curaçao | Guayana Francesa | Islas Malvinas | Sandwich d'o Sud | Sint Maarten