Zaragoza

Zaragoza
Municipio d'Aragón
Basilica de Nuestra Sinyora d'o Pilar y río Ebro.
Entidat  • País  • Provincia  • Comarca	Municipio Aragón  Zaragoza Comarca de Zaragoza
Superficie	1063,1 km²
Población  • Total	679,624 hab. (2012)
Altaria	199 m.
Alcalde	Juan Alberto Belloch
Codigo postal	50.001-50.018
Ríos	Ebro, Galligo y Uerva
Coordenatas	41°39’ 0’’N 0°52’12’’U
Zaragoza Situación de Zaragoza en Aragón
http://www.zaragoza.es/

Zaragoza ye una ciudat aragonesa, capital d'Aragón y d'a provincia de Zaragoza. Se troba situata en a comarca de Zaragoza a o canto d'o río Ebro y en a desembocadura d'a Uerba y o Galligo en o centro d'una gran val con gran variedat de paisaches, dende disiertos (como as Bardenas y os Monegros) dica selvas pretas, tasqueras, montanya, etc.

A población d'a ciudat de Zaragoza yera l'1 de setiembre de 2010 de 701.090 habitants, estando asinas a cinquena ciudat en población d'o Estato Espanyol. A población de l'aria metropolitana de Zaragoza s'estimó que yera en 2006 de 783.763 habitants. O municipio ye o puesto de residencia de mas d'o 50% d'a población total d'Aragón. A ciudat se troba a 199 metros d'altaria sobre o libel d'a mar, en una situación cheografíca excepcional, ya que ye un nyudo de comunicacions entre as grans ciudatz de Madrit, Barcelona, Valencia, Bilbau y Tolosa, distants as cinco a bells 300 km de Zaragoza, alto u baixo.

A ciudat ye prou conoixita por o suyo folklore, a gastronomía local, y os suyos tres monumentos prencipals (a basilica d'o Pilar, a seu d'o Salvador y o palacio de l'Alchafaría).

Chunto d'a Seu y l'Alchafaría, bi ha atros edificios que fan parti d'o mudéchar aragonés y por tanto d'o Patrimonio d'a Humanidat seguntes a UNESCO.

Toponimia

O suyo nombre actual procede d'o suyo antigo toponimo román, CAESAR AUGUSTA a traviés de l'arabe Saraqosta y d'o mozarabe que, como en Almonezir < AL-MONASTIR, feba metatesi de -ST- ta -ts-, representato como ç:

• CAESARAUGUSTA > Çaragoça (mozarabe y aragonés meyeval) > Zaragoza (castellán y aragones actuals).

En a parla baturra d'a Ribera Baixa de l'Ebro se diz Zirigoza, que mos fa pensar en variants meyevals d'o nombre como Ceragoça. Si no hese pasato por l'arabe o nombre hese estato bella cosa pareixita a Sargosta u Zargosta.

Demografía

población en mils.

Cheografía

Destritos y vicos

Zaragoza ye dividita administrativament en dotze destritos, que se sozdividen cadagún en vicos:

• Destrito 1: Casco Antigo: Sant Pavlo (El Gancho), A Madalena, Sant Miguel, As Tenerías, Sant Agostín, El Tubo.
• Destrito 2: Centro
• Destrito 3: Delicias: A Bombarda, A Bozada, Delicias, Monsalut, Ciudat Chardín, Parque Roma.
• Destrito 4: Universidat: Romareda, Casablanca, Montecanal, Val d'Espartera, Arcosur.
• Destrito 5: Sant Chusé: Sant Chusé.
• Destrito 6: As Fuents: Cartuixa Baixa, As Fuents.
• Destrito 7: L'Almozara: L'Almozara, Torres de Sant Lamberto.
• Destrito 8: Oliver-Val de Fierro: Val de Fierro, Miralbueno, Oliver.
• Destrito 9: Torrero-A Paz: Torrero, A Paz, Torreciella de Val Madriz.
• Destrito 10: Marguin Cucha: ACTUR - Rei Fernando, Rabal, Vico de Chesús, Vadorrei, Cogullada, Parque Goya, Picarral, La Jota.
• Destrito 11: Vicos Rurals Norte: Chuslivol, Movera, Montanyana, Penyaflor, Sant Chuan de Mozarrifar, Sant Gregorio, Santa Isabel.
• Destrito 12: Vicos Rurals Ueste: Alfoceya, Venda de l'Olivar, Villarrapa, Casetas, Garrapiniellos, Monzalbarba.

Administración

Reparto de concellers

Eleccions municipals
Partito	1979	1983	1987	1991	1995	1999	2003	2007	2011
Partido Popular	-	8	5	7	15	15	11	12	15
Partido de los Socialistas de Aragón	11	18	13	15	6	10	12	13	10
Chunta Aragonesista	-	-	0	0	2	4	6	3	3
Partido Comunista de España / Izquierda Unida	4	1	2	3	4	0	0	1	3
Partido Aragonés	7	4	8	6	4	2	2	2	0
Centro Democrático y Social	-	-	3	0	-	-	0	0	0
Unión de Centro Democrático	7	-	-	-	-	-	-	-	-
Partido del Trabajo Aragonés	2	-	-	-	-	-	-	-	-
Total	31	31	31	31	31	31	31	31	31

Alcaldes

Ta más detalles, veyer l'articlo Lista d'alcaldes de Zaragozaveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Lista d'alcaldes

Lechislatura	Nombre	Partito politico
1916–1916	José Salarrullana de Dios
1916–1917	Gumersindo Claramunt Pastor
1917–1918	Emilio Laguna Azorín
????–1920	Ricardo Horno Alcorta
1918–1923	Julián Alberto Cerezuela
1923–1923	Basilio Fernández Milagro
1923–1924	Juan Fabiani y Díaz de Cabra
1925–1925	Gonzalo González Salazar
1925–1927	Julián Alberto Cerezuela
1927–1928	Miguel Allué Salvador
1929–1930	Enrique Armisén Berasategui
1930–1931	Jorge Jordana y Mompeón
1931–1932	Sebastián Banzo Urrea
1932–1933	Manuel Pérez-Lizano y Pérez
1933–1933	Mariano Augusto Muniesa Belenguer
1933–1934	Federico Martínez Andrés
1934–1936	Miguel López de Gera
1936–1936	Federico Martínez Andrés
1936–1937	Miguel López de Gera	Movimiento Nacional
1937–1939	Antonio Parellada García	Movimiento Nacional
1939–1940	Juan José Rivas Bosch	Movimiento Nacional
1941–1946	Francisco Caballero Ibáñez	Movimiento Nacional
1946–1949	José María Sánchez Ventura	Movimiento Nacional
1954–1966	Luis Gómez Laguna	Movimiento Nacional
1966–1970	Cesáreo Alierta	Movimiento Nacional
1970–1976	Mariano Horno Liria	Movimiento Nacional
1976–1979	Miguel Merino Pineda	Movimiento Nacional
1979–1983	Ramón Sainz de Varanda	Partido de los Socialistas de Aragón
1983–1986	Ramón Sainz de Varanda	Partido de los Socialistas de Aragón
1986–1987	Antonio González Triviño	Partido de los Socialistas de Aragón
1987–1991	Antonio González Triviño	Partido de los Socialistas de Aragón
1991–1995	Antonio González Triviño	Partido de los Socialistas de Aragón
1995–1999	Luisa Fernanda Rudi	Partido Popular
1999–2000	Luisa Fernanda Rudi	Partido Popular
2000–2003	José Atarés Martínez	Partido Popular
2003–2007	Juan Alberto Belloch Julbe	Partido de los Socialistas de Aragón
2007–2011	Juan Alberto Belloch Julbe	Partido de los Socialistas de Aragón
2011–2015	Juan Alberto Belloch Julbe	Partido de los Socialistas de Aragón

Economía

Amás d'a ventallosa situación cheografica, destaca en Figueruelas una d'as factorías de General Motors. A progresiva puyata d'a economía agraria ha convertito a la General Motors en un d'os prencipals pilars d'a economía d'a provincia. A la fabrica d'autos s'unen como alazet d'a economía aragonesa a interpresa Balay, centrata en a fabricación de eletrodomesticos, CAF (Construccions y Auxiliars de Ferrocarrils S.A.) d'a que salen unidatz ferroviarias tanto ta o mercato estatal como ta o internacional y diversas meyanas interpresas de caracter nacional como Pikolín u Lacasa, entre atras.

Actualment, a economía d'a ciudat ye en plen desembolique devito a prochectos como a Expo 2008, a Plataforma Lochistica de Zaragoza (PLAZA), asinas como por o paso d'o tren de Alta Velocidat Espanyola (AVE), que convierte a la ciudat en un important centro de comunicacions.

Arte y cultura

A ciudat poseye una universidat dende 1542, encara que os suyos orichens se troban en o sieglo XII. Actualment se divide en quantos campus, d'os que dos se troban en a ciudat.

En Zaragoza s'editan bells periodicos, entre os que cal destacar o decán Heraldo de Aragón y O Periodico d'Aragón.

Existen quantos teatros, a on s'amostran obras d'intrés cheneral y de teatro alternativo. O mas antigo ye o Teatro prencipal, en o Coso, a man de l'antigo teatro román. Tamién destacan o teatro d'o mercato y o teatro d'a estación.

Se cuenta con un Auditorio-Centro de Congresos que amogolona la practica totalidat d'os muitos congresos que se celebran en Zaragoza y tamién de l'actividat musical d'a capital. En iste Auditorio tienen a seu a colla Enigma-Orquesta de Cambra de l'Auditorio de Zaragoza, orquesta de formación variable que poseye un convenio con iste Auditorio y que tien una chicota temporada de conciertos, adedicando-se con especial intrés a la espardidura d'a musica contemporania. Tamién ofreixe conciertos pedagochicos ta escolans y colabora con o coro de l'Auditorio, coro Amici Musicae. Continando con a musica clasica, tamién organizan conciertos as entidatz d'estalvio Ibercaja y CAI, asinas como Choventutz Musicals de Zaragoza, pero todas istas d'un modo mas esporadico y enfocadas a atra mena de roldes y publico.

Anque l'ocio d'a ciudat escurra por camíns mas mudenos, como los cines, existindo 5 u 6 salas en torno a la que pasa por estar a vía prencipal, y atros tantos mas en os grans centros comercials de Grancasa y Augusta, habendo suposau, l'aparición de salas multicine, a disparición de bells d'os cines de mas solera anque no ha eschalamancau a pervivencia de belunas d'as antigas salas d'o centro .

As zonas de marcha, son Rollo (musica comercial y d'adolescents), O Casco (ta chent choven, universitaria), La Zona y a Xota.

Esleita ta organizar a Exposición internacional Expo Zaragoza 2008, asinas mesmo ha estato esleita como seu d'un Secretariato d'a Organización de Nacions Unitas t'a Decada de l'Augua d'a UNESCO.

Molimentos

Palacio de l'Alchafaría.

Zaragoza ye una ciudat bimilenaira por la que han pasato quasi totas as civilizacions que han dominato a Peninsula Iberica, estando una important ciudat en cada una d'ellas. Por ixo bi ha enrunas y molimentos de totz os estilos y epocas.

A tamas de tener enrunas y edificios de gran belleza, Zaragoza ye encara una ciudat esconoixita t'a mayoría d'os espanyols y mesmo zaragozans. Ista situación cambeó una miqueta a radiz d'a celebración d'a Exposición Internacional de 2008, esdevenindo dende alavez Zaragoza un destín preferito en o torismo cultural y d'interior.

Os 3 grans puestos d'intrés obligatos en toda vesita a Zaragoza son:

• O Pilar, una gran obra relichiosa decorata con pinturas de Francisco de Goya y Lucientes y o suyo cunyato Francho Bayeu. A plaza anexa, a Plaza d'o Pilar, ye una d'as mas amplas d'Europa, con meyo kilometro de largaria y un aria de quasi 2,5 hectarias.

• A Seu d'o Salvador (La Seo), recient esviellata y mezcla d'estilos, dende os suyos alacetz romanicos dica o barroco pasando por o gotico y o mudéchar, ye construita dencima d'as enrunas d'a mezquita d'epoca musulmana y a la vegata ista yera construita dencima d'un templo román. Destacan o suyo cimborrio, abside, o retablo de l'altar mayor y l'orgán.

• O Palacio de L'Alchafaría: costrucción arabe que estió residencia d'o rei taifa de Saraqusta y actualment ye seu d'as Cortz d'Aragón. Se puede besitar destacando o siestro rodiato d'arcos de ferradura entrenugatos con sobrebuenas cheserías, o mirab, y a planta superior, de factura renaixentista, con a gran escalera de dentrada y a sala d'o tron.

Amás bi ha atros puestos de gran intrés:

Murallas romanas, Torraza d'a Zuda y Sant Chuan d'os Panetz.

• Zaragoza Romana :
  • Murallas romanas.
  • Museu d'o teatro román .
  • Museu d'as tiermas de Caesaraugusta.
  • Museu d'o puerto fluvial.
  • Museu d'o foro román.

• Zaragoza Mudéchar:
  • Ilesia de Sant Pavlo.
  • Ilesia de Sant Chil Abate.
  • Ilesia de Sant Miguel d'os Navarros .
  • Ilesia Parroquial de Santa María Madalena.
  • Torraza d'a Zuda, chunto a las murallas romanas.
  • Edificio de Correus d'estilo neomudéchar, situato en o Paseyo d'a Independencia.
  • Arco y casa d'o Dean.

A Loncha

• Zaragoza Renaixentista:
  • Casa d'os Morlans.
  • Casa Palacio d'os Contes de Sastago.
  • Ilesia basilica de Santa Engracia.
  • A Loncha, situada en a Plaza d'o Pilar chunto a la Casa d'a Villa.
  • Museu Ibercaja Camón Aznar (Palacio d'os Pardo u Casa Aguilar)
  • Museu Pablo Gargallo. (Palacio d'os contes d'Arguillo)
  • Palacio d'os Contes de Morata u Luna que ye seu d'o trebunal superior de Chusticia d'Aragón)
  • Siestro d'a infanta.

• Zaragoza Barroca:

A Basilica de A Nuestra Sinyora d'o Pilar y o puent de Piedra sobre o río Ebro en Zaragoza, a capital d'Aragón.

• • Ilesia de Sant Felipe y Sant Chaime o Menor.
  • Ilesia de Sant Chuan d'os Panetz.
  • Palacio de Villaguallarda.

• Zaragoza Neoclasica:
  • Palacio Arcebispal.
  • Palacio d'a familla Palafox.
  • Palacio d'os Contes de Sobradiel u de Gabarda (En a plaza d'a Chusticia)
  • Puerta d'o Carmen.

• Zaragoza Mudernista:
  • Casín Mercantil, en a plaza d'Espanya.
  • Bells edificios d'a carrera Alifonso y o Paseyo de Sagasta.

• Zaragoza Contemporania:
  • Antiga Facultat de Medecina y Sciencias. Paraninfo Universitario.
  • Antigo matadero municipal.
  • Seu d'o concello municipal.
  • Centro d'Historia de Zaragoza. Antigo convento de Sant Agostín.
  • Chalet de Don Chuan Solans.
  • Diputación provincial.
  • Edificio Pignatelli que ye a seu d'o Gubierno d'Aragón.
  • Escuela d'Artes y Oficios, situata en a plaza d'os Setios.
  • Grupo escolar Chuaquín Costa.
  • Mercato Central.
  • Plaza de Toros d'a Misericordia .
  • Puent de Fierro.
  • Teatro d'o Mercato.
  • Teatro prencipal.

• Arquitectura recient:
  • Auditorio Palacio de Congresos, d'o suyo exterior destaca prencipalment a suya frontera prencipal.
  • Gara de Zaragoza-Delicias, situata en l'Avenita de Navarra, construida ta o tren d'Alta Velocidat (TAV) que comunica Zaragoza con Madrit y Leida y que en o futuro comunicará tamién Zaragoza con Barcelona y Francia.
  • Seu d'a Confederación Rechional de Interpresarios d'Aragón, situada en o vico de l'ACTUR, y que estió o pavillón d'Aragón en a Expo'92 de Sevilla.

• Zonas urbanas:
  • Plaza d'o Pilar a on que se troban o Pilar, A Seo, a casa d'a Ciudat y a Loncha entre atros.
  • Paseyo d'a Independencia, plaza d'Espanya y plaza d'Aragón que ye o centro de Zaragoza .
  • Carrera Alifonso. Comunica a Plaza d'o Pilar con o Coso-Plaza d'Espanya.
  • O Tubo, laberinto de catellas emplenas de bars situato dezaga d'a Plaza d'Espanya un tanto veniu a menos por l'aviellamiento d'os suyos edificios y habitants y que agora se tracta d'apanyar por medio de rehabilitación u recostrucción d'os suyos edificios, entre os que destaca o nuevo edificio de Puerta Cinecha.
  • Plaza d'o Chusticia. Destaca a belleza d'os suyos edificios y as nueitz d'os fins de semana por a concentración de chóvens.
  • Plaza de Sant Felip, atra plaza con edificios polius amán d'una d'as zonas de marcha d'a ciudat.
  • Plaza de Santa Marta. En a suya redolada bi ha muitas tabiernas de tapeo.
  • Plaza de Sant Bruno. En ista plaza s'organizan muitos mercaus a l'aire libre como o mercau meyeval.
  • Plaza d'os Sitios.

Museus

• Museu Pablo Serrano, adedicato a l'escultor aragonés Pablo Serrano.

Parques y chardins

• Zonas naturals:
  • O río Ebro.
  • O Parque José Antonio Labordeta.
  • A Canal Imperial d'Aragón.
  • O galacho de Chuslivol: un d'os galachos d'o río Ebro y convertiu en lacuna. D'intrés ecolochico y medioambiental.

Fiestas

O Pilar.

• A suya fiesta patronal se celebra o 12 d'octubre, día de Nuestra Sinyora la Virchen d'o Pilar, conoixita popularment como O Pilar. Istas fiestas son conoixitas en toda Espanya estando unas d'as mas prestichiosas y que atrayen mayor numero de toristas, prencipalment por actos como l'Ofrenda de Flors a la Virchen, O Rosario de Cristal (a sola manifestación relichiosa d'ista mena en o mundo), a comparsa de Chigants y Cabezutos, y a gran animación que viven as suyas carreras con rondas hoteras y pasavillas .

L' afavilidat d'as suyas chents fan d'as suyas fiestas unas d'as mas intresans, con actos populars y actuacions en dreito en diversos puntos d'a ciudat.

• Tamién son importans o 23 d'abril, Sant Chorche, día Nacional d'Aragón, o 29 de chinero, Sant Valero, patrón de Zaragoza chunto a la Virchen d'o Pilar, y o 5 de marzo, a cincomarzada.

• A Semana Santa de Zaragoza, ye declarata Fiesta d'Intrés Toristico Nacional. Bi ha mas de vente chirmandatz en a ciudat y se fan mas de cincuenta procesions.

Gastronomía

• L'ambient peatoniando en a zona entre o Coso Baixo, carrera Mayor, Mercau Central y o río Ebro, disfrutando d'as suyas tradicionals tabiernas de tapas.

Museus

• Centro d'Historia de Zaragoza, Pza San Agustín nº2, (Vico d'a Magdalena)
• Museus Románs:
  • Museu d'o tiatro román, Carrera Betonica
  • Museu d'o foro, Plaza d'o Pilar, en fren d'a Seo
  • Museu d'as tiermas, Carrera de Sant Chuan y Sant Per
  • Museu d'o puerto flubial, Plaza de Sant Brun
• Museu Pablo Gargallo, Pza. Sant Felipe ,3 Tel. 976392058
• Museu Pilarista, Pza. d'o Pilar s/n Tel. 976397497
• Museu de Zaragoza, Pza. d'os Sitios, 6 Tel. 976222181
• Museu Pablo Serrano, Pº María Agustín,20 Tel. 976280659/976280660
• Museu Camon Aznar, C/ Espoz y Mina, 23 Tel. 976397328
• Museu Paleontolochico, C/ Pedro Cerbuna, 12 Tel. 976761079
• Museu Etnografico, en a reproducción d'una casa ansotana d'a dentrada a lo Parque José Antonio Labordeta (O "Parque Gran")

mas información en Información Museus Municipals de Zaragoza

Accesos y transporte

Bi ha un servicio de trens de redolada entre Zaragoza y parti d'os municipios d'a suya aria metropolitana, clamato Cercanías Zaragoza, que fa parte d'o rete de Cercanías de Renfe Operadora. Actualment dito rete de trens de redolada nomás ye formato por una linia, a C-1. Tamién bi ha una linea de tramvía inagurata l'anyo 2011 y clamata Linea 1.

Tamién bi ha un servicio publico de loguero de bicicletas clamato BiziZaragoza u biZi.

Esporte

O equipe de fútbol mes representativo ye o Real Zaragoza que chuga en A Romareda, y equipes menors como o Club Deportivo Ebro, o Club Deportivo Giner Torrero, a Real Sociedad Deportiva Santa Isabel, o Club Deportivo Valdefierro, y o Club Deportivo Sant Gregorio Arrabal. Tamién son importants l'equipe de baloncesto, Basket Zaragoza 2002 S.A.D., de balonmán, o CAI Balonmano Aragón y atro de voleibol, Bantierra Fábregas Sport, totz ells chugando en as ligas de maxima categoría.

Tamién cal que destacar el Centro Natación Helios, un club poliesportivo con equipes federatos en 16 esportes, as suyas seccions mes importants son as de natación, waterpolo y baloncesto.

Instalacions esportivas

• A Romareda, ye un campo de fútbol situato en o vico d'a Romareda y a on chuga o Real Zaragoza.
• Campo Municipal de Fútbol de La Azucarera ye un campo de fútbol situato en o vico d'o Rabal, clamato asinas porque se troban en a zona a on yera d'antis más l'antiga zucrera.

Competicions esportivas

Zaragoza estió subseu olimpica de fútbol en os Chuegos Olimpicos de Barcelona 1992 chugandose-hi partitos d'o Grupo A y D, y un partito d'os quartos de final en a Romareda.

Ciudatz achirmanatas

As ciudatz achirmanatas con Zaragoza son:

Pau (2 de setiembre de 1960). Zaragoza (9 de setiembre de 1976). Biàrritz (11 d'agosto de 1977). La Plata (26 de noviembre de 1990). Ponce (25 de mayo de 1993). León (30 d'octubre de 2002). Betlem (31 d'octubre de 2003). Tijuana (4 de febrero de 2005). Móstoles (28 d'abril de 2005).

Coimbra (28 de chulio de 2005). Yulin (28 de marzo de 2008). Dalian (28 de marzo de 2008). Zamboanga (28 de marzo de 2008). La Paz (28 de marzo de 2008). Mdina (30 de mayo de 2008). Scopia (30 de mayo de 2008). San José de Cúcuta (27 de chunio de 2008). Córdoba (27 de chunio de 2008).

D'atra mán existen alcuerdos de colaboración con as ciudatz de:

• Tolosa
• Mostar
• Tirana
• Ploiesti

Presonalidatz naixitas de Zaragoza

Categoría principal: Naixitos de Zaragoza.

Se veiga tamién

• Aragón.
• Historia d'Aragón.
• Semana Santa de Zaragoza.

Vinclos externos

• Se veigan as imáchens de Commons sobre Zaragoza.
• (es) Concello de Zaragoza.
• (es) Zaragoza Global.
• (es) Marca Zaragoza.
• (es) 10 líneas, conchunto de vinclos relacionatos con Zaragoza.
• (es) Ficha d'a población
• (es) Datos alazetals d'a ciudat.
• (es) Aeropuerto de Zaragoza.
• (es) Red Aragón.
• (es) Info Zaragoza.
• (es) Ciclo de cultura contemporania
• (es) Dentrada en a GEA (Gran Enciclopedia Aragonesa).