Calatayú

De Biquipedia

Ir ta: nabego, busca

Calatayú

Ambista d'a ziudat

Comunidat de Calatayú

Codigo postal

50300

Latitut
Lonchitut

41° 21’ 0’’ Norte
1° 38’ 24’’ Ueste

Superfizie

154,20 km²

Altaria

534 m.

Distanzia

86 km enta Zaragoza

21.040 ab. (2007)

{{{chentilizio}}}

O Castiello d'Ayub que da nombre á la ziudat.

Calatayú (Calatayud en castellán) ye una ziudat y monezipio aragonés situata en a probinzia de Zaragoza, comarca de Comunidat de Calatayú (en ye a suya capital) y partito chudizial d'o suyo nombre (tamién en ye a suya capital).

A suya poblazión ye de 21.040 abitants (2007), en una superfizie de 154,20 km².

Contenius

1 Cheografía
2 Istoria
3 Toponimia
4 Almenistrazión
- 4.1 Alcaldes
5 Molimentos
- 5.1 Molimentos d'a Edat Meya musulmana
- 5.2 Molimentos d'a Edat Meya cristiana
6 Atros aspeutos d'intrés toristico
7 Presonaches
8 Fiestas
9 Localidaz achirmanatas
10 Enrastres esternos
11 Referenzias

[editar] Cheografía

Ye situato á o canto d'o río Xalón, en un aria estratechica on o río Xiloca s'achunta con o Xalón, e s'achuntan doncas dos bias naturals de comunización, á 534 metros d'altaria denzima d'o ran d'a mar y á una distanzia de 86 km de Zaragoza, a capital d'a suya probinzia.

[editar] Istoria

As enrunas ziudat romana de Bilbilis ye en o termin de Calatayú á man de Uermeda.

En l'año 716 los musulmans encomenzoron a fortificar a ziudat e costruyoron zinco castiellos unitos con murallas.

En 1120 Alifonso I lo Batallero conquirió a ziudat e li dió Carta Puebla en a mesma añata, e dimpués Fuero en 1131 mientres setiaba Bayona. Alifonso I ordenó en o Fuero de Calatayú que as ilesias d'ixa billa e tierra estasen patrimonials, cosa que confirmará o papa Luzio III en 1182 con una bula en a que declaraba totas as ilesias que baxo ixe pribilechio s'eban de conferir a presonas naturals d'a mesma tierra. Con a reconquiesta binioron repobladors cristians e se creyoron nuebas 10 parroquias dica plegar ta 14, en as que s'agruporon seguntes os suyos orichens. A parroquia de San Per la dibidioron en San Per de los Francos e San Per de los Serranos, a primera pa os de Baigorri e a segunda pa os montañeses de l'Alto Aragón. Por aber-se preso a ziudat o día de San Chuan Batista, li se dedico una ilesia a lo piet d'o castiello, a Ilesia de San Chuan lo Biello u San Chuan de Vallupiel. Atra ilesia que se fazió a lo piet d'o castiello estió San Miguel. Poco dimpués d'a conquiesta a mezquita mayor fue trasformata en a Ilesia de Santa María la Mayor, adscrita a lo bispato de Zaragoza, seguindo a tradizión de desfer as mezquitas e combertir-las en ilesias u seus. En o bico mozarabe costruyoron as ilesias de San Chaime e lo Salbador. A lo norte d'a Ilesia de Santa María costruyoron a ilesia de San Andreu, e a lo sur a de San Torcuat.

Calatayú fue ocupata por Alifonso VII de Castiella dimpués d'a muerte d'o Batallero. Alifonso VII disposó que as ilesias de Calatayú pertenexesen a la diozesis de Sigüenza. Calatayú tornó a lo reino d'Aragón chunto con Zaragoza, y en 1139 Calatayú pasó a depender d'a diozesis de Tarazona.

O Monesterio d'Oña rezibió de Remón Berenguer IV o bico poblato con mozarabes, encara que no e sape si yeran mozarabes natibos u mozarabes traitos d'Andaluzía por o Batallero. A Orden d'o Temple tenió una comanda en Calatayú, egual que a Orden d'o Espital, que ya en 1167 i tenió un comandador conoxito como Galindo, pero estió a Orden d'o Santo Sepulcre a més poderosa, por un alcuerde de Remón Berenguer IV con o patriarca e o capítol de Cherusalén en 1141. Seguntes este alcuerde conzedioron a los d'o Sepulcre estensos biens pa fundar una ilesia en a ziudat, con o cual o mesón de Calatayú esdebenió o mesón matriz d'as atros mesons d'o Sepulcre en España, e o prior muitas begatas se titulaba gran prior d'a orden.

En 1249 o bispe de Tarazona consagró dos colechiatas con l'asistenzia de Chaime I: Santa María e Santo Sepulcre.

En 1252 i eba 14 parroquias, contando en total 1062 abitadors, estando la més poblata a Parroquia de Sant Per de los Francos, e la que menos la d'o Santo Sepulcre. A lo largo d'o sieglo XIII atras ordens s'establioron en Calatayú creyando combentos intramuros: Franziscans, Dominicos, Merzedarios, Carmelitas e Monchas Menoretas de Santa Clara.

[editar] Toponimia

O suyo nombre ye d'orichen arabe, con a radiz Qalat, castiello, y un antroponimo, sinnificando o castiello d'Ayub (Qal’at 'Ayyūb). En testos meyebals cristianos se clama calataiub, pero bi'n ha muitas barians, producto de que a -b final no se troba guaire asobén en aragonés. Asinas, alternarán barians rematatas en -f, -t, y -d, u con -e u -o paragochica. A barián rematata en -d, ya se troba en o sieglo XIII, y será a que s'imposará en lo ofizial con o tiempo en castellán, encara que no toz os castellanofablans la pronunzien.

Dende o sieglo XVI s'irá emplegando o chentilizio bilbilitano propuesto por l'umanista e poeta neolatín Antón Serón. Este chentilizio s'irá fendo més y més ofizial a costa d'atros como calatayuzense (tamién culto), e calatayubí (chentilizio d'orichen arabe).

[editar] Almenistrazión

Elezions monezipals
Partito	1979	1983	1987	1991	1995	1999	2003	2007
PP								9
PSOE								7
PAR								3
CHA								2
Total								21

[editar] Alcaldes

Lista d'alcaldes
Lechislatura	Nombre	Partito politico
1979–1983
1983–1987
1987–1991
1991–1995
1995–1999	Fernando Martín Minguijón^[1]	Partido Popular
1999–2003	Fernando Martín Minguijón	Partido Popular
2003–2007	Fernando Martín Minguijón	Partido Popular
2007–2011	Víctor Javier Ruiz de Diego	Partido Socialista Obrero Español

[editar] Molimentos

A colechiata de Santa María la Mayor.

[editar] Molimentos d'a Edat Meya musulmana

Destaca o rezinto fortificato de Calatayú d'a epoca musulmana:

Castiellos
Muralla
Puertas

[editar] Molimentos d'a Edat Meya cristiana

Colechiata d'o Santo Sepulcre, una d'as pocas seus españolas d'a orden d'os Caballers d'o Santo Sepulcre.
Colechiata de Santa María la Mayor
Ilesia de San Per de los Francos, clamata asinas pa diferenziar-la d'a Ilesia de San Per de los Serranos, estando a ilesia d'os repobladors que probeniban de Baigorri. Ye un puesto istorico por dos razons. En 1461 fue proclamato en esta ilesia o infant Ferrando I ereu d'o reino d'Aragón y en 1978 se i costituyó formalment a Diputazión Cheneral d'Aragón.
Ilesia de San Andreu.
Ilesia de San Chuan o Reyal, con pechinas de Goya. Rezibió l'abocazión de San Chuan Batista en 1770 cuan trayoron a ella o culto de l'antiga parroquia de San Chuan de Ballupiel, que yera en estato ruinoso e güei desaparexita.

[editar] Atros aspeutos d'intrés toristico

Son d'intrés toristico os autos relichiosos d'a Semana Santa bilbilitana. Calatayú fa parte d'o rete toristico de ziudaz AVE.

[editar] Presonaches

Marco Balerio Marzal, poeta ispanorromán d'orichen zeltibero.
Pascual Marquina, compositor.
Juan Blas y Ubide, escritor costumbrista e politico.
Sixto Celorrio, narrador, poeta, folclorista e politico.
Ángel Petisme, mosico, compositor mosical e escritor.

[editar] Fiestas

As prenzipals zelebrazions en a ziudat son as fiestas en onor á San Roque (agosto) e as ferias en onor á la Birchen d'a Peña (setiembre). As dos compachinan autos relichiosos en as suyas respeutibas armitas con autos de ozio de distinta mena.