Mar Mediterrania
| Mar Mediterrania | |
| Ocián u mar d'a IHO (n.º id.: 28) | |
 |
|
| Localización administrativa | |
|---|---|
| Estato |  Alcheria Marruecos Tunicia Libia Echipto Israel Liban Chipre Turquía Grecia Italia Eslovenia Croacia Bosnia y Herzegovina Montenegro Múnegu Albania Francia Espanya Chibraltar Siria Palestina Malta |
| Cheografía | |
| Ocián | Ocián Atlantico |
| Continents | Europa, Africa y Asia |
| Archipielagos | Islas Balears, Corcega, Cerdenya, Sicilia, Creta, Chipre, Islas griegas |
| Mars mugants | Ocián Atlantico, Mar Negra, Mar Roya |
| Subdivisions | Mar Hadriana, Mar d'Alborán, Mar Tirrena, Mar Echea |
| Ríos drenatos | Ebro, Roine, Po, Nilo |
| Accidents | |
| • Cabos | Cabo de Palos |
| • Estreitos | Estreito de Chibraltar |
| Superficie | 2,51 x 106 km2 |
| Largaria maxima | 1.600 km |
| Fondura meyana | 1.370 m |
| Fondura max. | 5.121 m (Fosa de Matapan, GRE) |
| Mapa | |
 |
|
A mar Mediterrania u mar Mediterranio ye una mar (una mar continental, charrando con mas propiedat) de l'Atlantico oriental, situata entre Europa meridional, Asia occidental y Africa d'o norte. Con una superficie d'alto u baixo 2,5 millons de km² y 3.860 km de largaria, ye a mar interior mas gran d'o mundo. As suyas auguas, que banyan as tres peninsulas d'o sud d'Europa (iberica, italica y balcanica) y una d'Asia (Anatolia), comunican con l'ocián Atlantico (a traviés d'o estreito de Chibraltar), con a mar Negra (por os estreitos d'o Bosforo y d'os Dardanelos), y con a mar Roya (por a canal de Suez, en una obra artificial).
Una d'as particularidatz d'a mar Mediterrania ye que as mareas en son quasi imperceptibles, en estar una mar zarrata (d'as ditas mars continentals), por no tener atro contacto con as atras mars y ocians que a traviés de l'estreito de Chibraltar (amás d'una conexión artificial con a mar Roya a traviés d'o canal de Suez). Antiparte, ye una mar con una mayor salinidat (u concentración de sals) que atras mars, porque os aportes d'augua que recibie d'os ríos que i desauguan ye inferior a las perdugas que tien por evaporación. Ista situación fa tamién que a concentración d'a contaminación supere as tasas de contaminación medio-ambientals d'atras mars.
Dende l'Antiguidat, a mar Mediterrania ha esdevenito un camín ta o transporte de mercaderías por as suyas auguas, fomentando asinas o comercio, pero tamién d'ideyas, de teorías artisticas y de qualsiquier atra mena de contacto entre civilizacions. Bellas d'as mas importants civilizacions han floreixito a o canto d'ista mar, que teneb contacto con as culturas d'a Mesopotamia, de l'Antigo Echipto, de l'Antiga Grecia, d'os fenicios, d'os cartachineses y de l'Antiga Roma, ta rematar con a presencia de l'Islam y d'a moderna civilización occidental heredera de Grecia y Roma.
En a mar Mediterrania se puet trobar islas y archipielagos importants, como as Islas Balears, Corcega, Cerdenya, Sicilia, Creta, Chipre, as islas griegas, Malta, o Dodecaneso, etc, amás de muitas atras islas mas chicotas. As mars prencipals que en fan parte son a mar Hadriana, a mar d'Alborán, a mar Tirrena, y a mar Echea. En as suyas auguas desembocan importants ríos, como l'Ebro, o Roine, o Po, u o Nilo, y tamién muitos atros mas chicotz. Tot o territorio aragonés, que fa parte d'a cuenca hidrolochica de l'Ebro desaugua en a mar Mediterrania, y tamién as chicotas partes d'Aragón que fan parte d'a cuenca d'atros ríos, como o río Guadalaviar, i desauguan, encara que no bellas chicotas partes d'o territorio aragonés que desauguan en l'Ocián Atlantico a traviés d'a cuenca d'o río Tacho..
Antiparte, as suyas auguas banyan ciudatz importants, como Valencia, Barcelona, Marsiella, Chenova, Cáller, Siracusa, Venecia, Split, Atenas, Istambul, Esmirna, Beirut, Aleixandría, Tripoli, Túniz u Alcher.
Contenius |
[editar] Orichen etimolochico
A denominación d'ista mar procede d'o latín Mar Medi Terraneum, que significa "mar en o meyo d'as tierras". A mayoría d'os habitants d'as suyas costas han emplegato en as suyas respectivas luengas una denominación derivata d'a latina. En idioma griego se clama Mesogeios Thalassa Μεσόγειος Θάλασσα, con o mesmo significato d'o nombre latín, en arabe se clama Al-Bahr al-Mutawāsit البحر المتواسط ("mar intermedia"), y en turco Ak Deniz ("mar blanca", por oposición a la Mar Negra). O nombre turco tamién s'emplega a vegadas en arabe: Al-Bahr al-Abyad البحر الأبيض.
[editar] Mugas
Mugan con a Mediterrania:
- Chibraltar, Espanya, Francia, Múnegu, Italia, Eslovenia, Bosnia y Herzegovina, Croacia, Albania, Grecia y Turquía, por a costa norte.
- Liban, Siria, Israel y la Faixa de Gaza por l'este.
- Echipto, Libia, Tunicia, Alcheria y Marruecos, por o sud.
- Malta y Chipre como islas que forman estatos independients .
A mar Mediterrania se formó fa 6,5 millons d'anyatas debito a l'augua que a engaronó por o estreito de Chibraltar. Antes bi heba garonas y ixecacions intermitents, lo que causó acabaladuras de sal de quantos kilometros de gordaria.
[editar] Historia
[editar] Primeras civilizacions
A mar Mediterrania ha estau una mar clau en a historia, fenicios, griegos y romans han navegato por ella. En a Roma antiga la clamaban Mare Nostrum, "A nuestra Mar" en aragonés, porque totas as suyas marguins yeran ocupatas por ella.
A revolución que en o periodo conoixito como Neolitico permitió a sedentarización con o descubrimiento de l'agricultura en oposición a o nomadismo d'o periodo en que nomás se conoixeba que a ganadería se produció en Orient Meyo, no muit luen d'a mar Mediterrania. Os primers intercambios comercials amanixioron en a mar Echea con a dita civilización cicladica, que prene o suyo nombre d'as islas Cicladas en l'actual Grecia.
D'entre as primeras civilizacions conoixitas, dos son as que naixioron a o canto d'a mar Mediterrania, a civilización de l'Antigo Echipto conseqüencia d'a unificación por os faraons d'os territorios d'a val d'o río Nilo, y a civilización naixita en Mesopotamia que s'stendilló a escape enta l'ueste por o dito creixent fértil. Poco dimpués, amanixió en Asia la Chica a civilización d'os hititas, una d'as primeras civilizacions d'a Edat de Fierro, encara que o feito que os barcos en ixas envueltas no permeteban o desenvolique d'a navegación ralentizó a suya expansión por a mar Mediterrania. En Chipre, Creta y as costas d'a mar Echea se desenvolicó a dita civilización minoica.
Posteriorment, se desenvolicoron en Grecia as ciudatz-estato que se conoixen con o nombre chenerico d'Antiga Grecia, y que estioron o puesto clau en o desenvolique d'a civilización occidental, que en prene no nomás a Filosofía u os alazets de l'Arte so que tamién conceptos politicos importants, como a ideya de democracia. Tamién se desenvolicoron en os territorios de l'actual Liban y norte d'Israel un conchunto de chicotas ciudatz poblatas por os fenicios, que chunto con os griegos esdevenioron os primers pueblos en expandir-se a traviés d'a mar.
[editar] Cartago
Succesors d'os fenicios estioron os cartachineses, que establioron un imperio con capital en a ciudat de Cartago y que desapareixió en as suya luitas con a Republica Romana, un estato con una fuerte impronta militarista y expansiva que heba dominato a peninsula italica succedindo a los etruscos, que estioron o primero d'os pueblos italicos en contacto con griegos y fenicios.
[editar] Roma
Dimpués d'a redota d'os cartagineses, a Republica romana y l'Imperio román, o suyo succesor, estioron os dominadors incontestatos d'a mar Mediterrania dica as invasions barbaras en o sieglo V. En ixe inte ye quan os romans denominaban a la mar Mediterrania o "mare nostrum" ("a nuestra mar"). O suyo dominio d'a mar s'alazetó en as luitas que tenió con Cartago en as ditas Guerras Punicas, que rematoron en o control por a Republica Romana d'o sector central d'a Mediterrania, incluyindo-ie as costas orientals y occidentals d'a peninsula italica, a costa sud de l'actual Francia, a costa mediterrania d'a peninsula italica, as costas d'Africa d'o Norte en as actuals Alcheria y Tunicia y as islas de Corcega, Cerdenya y Secilia.
O siguiente paso en a expansión romana estió enta l'este, anexionando-se a mayor parte d'os territorios de l'actual Grecia amás de prencipiar a ocupación d'a peninsula Anatolia. En ixas envueltas, o poder politico en l'Antigo Echipto s'heba tresladato dende o centro d'o país enta o norte, en a ciudat d'Alechandría, en o delta d'o Nilo, dica l'anexión d'o país por Roma en zaguerías d'o sieglo I aC. En primerías d'o sieglo I ya se podeba decir que Roma controlaba a quasi totalidat d'os territorios d'as costas d'a mar Mediterrania, habendo erradicato a piratería que se i heba desenvolicato y favoreixendo asinas una gran expansión de l'actividat comercial en as suyas auguas. Estió gracias a la potent marina mercant romana que a ciudat de Roma podió recibir as mercaderías que amenistaba t'o suyo desenvolique como a mayor ciudat europea d'ixas envueltas.
[editar] Bizancio
En zaguerías d'o dominio romano heba amaneixito en a cuenca d'a ar Mediterrania una nueva relichión, o Cristianismo, que s'estendilló a escape aproveitando o poder politico román y que mesmo esdevenió hechemonico. Sindembargo, en primerías d'o sieglo V o poder romano s'esblodregó a conseqüencia d'as invaions chermanicas, estando sustituito por quantos reinos que no teneban armata ni controlaban asinas a mar, estando-ne a excepción o reino vandalo establito en Tunicia. En ixas condicions, o Imperio bizantín (en realidat o Imperio román d'Orient) esdevnió a potencia dominant en a mar, encara que pronto albandonó as auguas d'a Mediterrania occidental. Os bizantins preboron de restaurar o dominio román, y en primeras tenioron exito, podendo controlar parcialment a Mediterrania central, con a peninsula italica y Tunicia, encara que rematoron por reblar por dos motivos: por a presión contina d'os reinos chermanicos que heban amaneixito en os antigos territorios d'o Imperio román d'Occident y en trobar-se que amaneixeba una nueva potencia melitar en a peninsula arabiga, o Islam.
[editar] O Islam
Dende o sieglo VII prencipió a expansión d'o Islam, una nueva relichión que heba amaneixito en a peninsula arabiga y que dende o suyo territorio d'orichen plegó en Echipto y Palestina, estandillando-se dimpués a escape por toda a costa africana d'a Mediterrania y mesmo ocupando a mayor parte d'a peninsula iberica. Sindembargo os bizantis podioron resistir-ne l'abanze, mantenendo o control en a peninsula anatolia. Dende l'aparición d'o poder islamico cambeó a estructura de poder en as auguas mediterranias, pasando a estar en primeras unas auguas obchecto de disputa entre o Imperio carolinchio o os poders islamicos en a Mediterrania occidental, y con disputas entre bizantins y islamicos en a Mediterrania oriental, encara que en ista zaguera con predominio bizantín.
[editar] A Corona d'Aragón
En a peninsula iberica, as costas d'a Mediterrania esdeveniron dende o sieglo XII, y encara mas en o sieglo XIII, un territorio baixo o control d'a Corona d'Aragón, o nombre con o que se conoix por os historiadors a encorporacón d'o condato de Barcelona y d'a resta de condatos catalans a o Reino d'Aragón.
Antiparte, en o sud d'a peninsula italica y en Secilia s'establioron os ditos normandos (en realidat, sinyors feudals d'orichen vikingo), prencipiando asinas una luita a cinco bandas por o control d'a Mediterrania occidental entre aragoneses, normandos, islamicos, franceses (como succesors d'os carolinchios) y as republicas maritimas establitas en Italia. Ista luita se semplificó quan os aragoneses de Pero III d'Aragón s'alioron con os normandos secilians dimpués d'as Vespras Secilianas, tenendo mesmo l'aduya (u a lo menos a neutralidat) d'a mayor parti d'as republicas italianas y pasando asinas a esdevenir a Corona d'Aragón a potencia dominant, controlando Cerdenya, o Reino de Secilia y o Reino de Nápols. Posteriorment plegoron mesmo a expandir-se en a Mediterrania oriental con os almogávars y o suyo control d'os ducatos d'Atenas y Neopatria.
[editar] As Cruzatas
Tamién se producó un fenomeno destacato con as Cruzatas, que esdevenioron unas guerras continas entre cristians y musulmans por o control de Palestina y os territorios d'arredol, a on s'establió un reino cristián con capital en a ciudat de Cherusalem, estando ista ciudat a que dió o suyo nombre a o reino, o dito reino de Cherusalem. Sindembargo dende un punto d'anvista cheneral as Cruzatas no tenioron exito, en rematar ixe periodo con o control islamico d'o territorio.
[editar] O Imperio otomán
O Imperio otomán amanixió como a potencia maritima dominant en a Mediterrania oriental dende a cayita de Constantinoble en 1453, quan desapareixioron os zaguers repuis d'o Imperio bizantín, prencipiando una expansión enta l'ueste en controlar as costas mediterranias d'o sud, dende Echipto dica Tunicia y partis d'Alcheria (encara que no podioron controlar Marruecos), y tamién enta o norueste en estendillar o suyo dominio por os Balcans. En iste proceso troboron a oposición d'a Monarquía Habsburguica, que heba succedito d'una man a o poderío mediterranio d'a Corona d'Aragón y que, d'atra man, heba adhibito as posesions que os Habsburgo teneban en as actuals Austria, Republica Checa y sud d'Alemanya, amás d'Hongría.
Ta luitar contra os otomans se facioron quantas ligas y alianzas mientres o sieglo XVI (encara que o reino de Francia no en feba parte, en estar tamién en luita contra os Habsburgo, estando asinas aliato d'os otomans) entre os Habsburgo y as republicas maritimas italianas (mas que mas a Republica de Chenova y a Republica de Venecia), tenendo amás l'aduya d'os Estatos Pontificios. Asinas bi habió prous batallas y luitas en a mar Mediterrania en ixas envueltas, destacando-se d'una man o setio de Malta y d'atra man a batalla de Lepanto.
[editar] O declive d'a Mediterrania
Sindembargo, en 1492 s'heba producito un feito que tenió prou importancia en o esdevenidero d'a mar Mediterrania: o dito descubrimiento d'America, que cambeó de raso as rotas comercials y a mesma importancia estratechica d'as mars. Asinas, a mar Mediterrania dixó d'estar a mar central en o dominio maritimo, en prener muita importancia l'Ocián Atlantico con as rotas comercials este-ueste (America-Europa) y norte-sud (Europa-Africa), tenendo ista zaguera una extensión ente l'ueste, enta a India y o sudeste d'Asia. Tot iste proceso alazetó un important desenvolique maritimo y comercial en a Mediterrania, encara que quantos países n'estioron desconectatos, especialment o Imperio otomán, encara que tamién as republicas maritimas italianas.
Asinas, en ixas envueltas teneban muita mas importancia os estatos que se trobaban en as costas atlanticas d'o continent europeu, como Espanya y Portugal, pero tamién d'os estatos que se trobaban en luita con ells: en primeras o reino de Francia y as Provincias Unitas y poco dimpués o reino d'Anglaterra.
A perduga mas important estió a relativa a os otomans, que veyeban cómo poquet a poquet os territorios que dica l'inte controlaban en o norte d'Africa esdevenían territorios independients en a practica, y que se trobaban baixo a presión d'una Austria prou enfortida por os Habsburgo y d'una nueva potencia que amaneixeba a o este, o Imperio ruso. Antiparte, a piratería, que en o sieglo XVI heba esdevenito una important arma de guerra en as luitas d'os otomans, tenió gran importancia en a reducción d'as rotas comercials mediterranias.
[editar] Datos d'intrés
- Superficie: 2,51 millons de km².
- Grandaria: 4.000 km d'este ta ueste; 46.000 km de litoral; 800 km de norte ta sud.
- Fundaria: Meya: 1.370 m. Maxima: 5.210 m. (referencia ta istos datos: Fuesa de Matapan, Grecia)
- Esvielladura de l'augua: Alto u baixo cada 90 anyatas.
- Aportación de pesca: Alto u baixo o 2% d'o total mundial.
- Salinidat meyana: Arredol d'o 38%.
- Ríos que desembocan: 69 ríos, con un cabal d'alto u baixo 283 km² d'augua y atras matieras, por anyata.
- Ríos más importants: Po, Roine, Nilo, Ebro.
[editar] Vinclos externos
Se veigan as imáchens de Commons sobre a mar Mediterrania.- (es) Atlas ambiental d'a Mediterrania en o Centro Virtual Cervantes.
- (es) Información d'a mar Mediterranea seguntes Greenpeace.
