Latín

De Biquipedia

Ir ta: nabego, busca
Ista pachina ha menester d'una rebisión por un correutor ta amillorar a suya ortografía, a suya gramatica u o suyo bocabulario.
Latín
 (Lingua Latina)
{{{Imachen}}}
Altras denominazions: {{{altrasdenominazions}}}
Parlato en: Imperio román y Europa ozidental d'a Edá Meya
Territorios: Orichinalmén en a peninsula italica, dimpués en a zona d'influyenzia d'o Imperio román y toda Europa Ozidental
Parladors:
  • Luenga materna:
  • Altros:
Amortada, anque ye emplegata en Umanidaz, ta estudio lingüistico.
  • -
  • -
Clasificazión: No ye entre as 100 primeras.
Filiazión: Indoeuropeyo

 Italico
  Latino-Falisco
   latín

Estatus ofizial
Luenga ofizial en: Ziudá d'o Baticano
Regulato per: -
Codigos de a luenga
ISO 639-1 la
ISO 639-2 lat
SIL lat
Se beiga tamién:
Filo indoeuropeu

O latín ye una luenga orichinal d'o Lazio (Italia). Yera la luenga ofizial de l'antigua republica romana y d'o Imperio Román. Autualmén ye a luenga ofizial d'a Ziudá d'o Baticano. Encara que s'ha d'aclarir que o que clamamos latín, reyalment ye un estato antiguo de una luenga (o d'a edat clasica), conserbata solament en a escritura durant barios sieglos dimpués de que a luenga fablata ya s'alexó d'a escrita en forma de barios dialeutos, d'os que dimpués naxioron as luengas romanzes. Istas bariedaz fablatas d'o latín as conoxemos como o latín bulgar, un términ osoleto ta nuestros días.

Contenius

[editar] Carauteristicas

[editar] Fonetica y fonolochía

[editar] L'alfabet latín

L'alfabet latín consiste en as siguiens letras:

A /a/, B /be/, C /ke/, D /de/, E /e/, F /ef/, G /ge/, H /ha/ u /aka/ (?), I /i/, K /ka/, L /el/, M /em/, N /en/, O /o/, P /pe/, Q /ku/, R /er/, S /es/, T /te/, V /u/, X /eks/.

A letra Y /i greka/ y Z /zeta/ no aparexeba que en palabras griegas.

[editar] Bocals

O latín clasico teneba 5 bocals /a, e, i, o, u/ con diferenzias de cantidat bocalica que yera una carauteristica dintinguidora en uns casos. Dimpués, enta la era tardana, ista distinzión de cantidat desaparexió a fabor d'a calidat bocalica. Según as estadisticas, tamién en l'epoca clasica, a balura distintiba d'a cantidat bocalica amanexeba poquismas begatas, e a mayoría d'as bocals atonas yeran por un regular breus; y as tonicas, largas. Isto fazió que dimpués que as bocals largas no aparexesen que en silabas azentuatas (como ye en l'italián autual o en diferents dialeutos d'o castellán). Se suposa que as bocals breus yeran antimás més ubiertas que as suyas correspondiens largas (por ixo, en a epoca tardana, as bocals I y U breus esdebinioron en E y O en a fabla popular en muitas rechions, como ye autualment en a mayoría d'as luengas romanzes, fueras d'o sardo, que por ixo dizen que ye a luenga romanze més conserbatiba). O latín teneba antimás dos semibocals: /j/ y /w/ que bels autors consideran nomás alofons de I y U.

[editar] Semibocals

As semibocals d'o latín yeran AU /aw/, (EU /ew/), AE (< latin antigo AI) /ai/ y OE (< latín antigo OI) /oi/, pero istas zagueras en l'epoca tardana esdebinioron as dos /e/, a primera tenendo una pronunziazión més ubierta. Dimpués tamién desaparixió AU, cambeyando ta una /o/ ubierta (cf. MAURUS > MORUS, CLAUDIA > CLODIA) en o charrar popular.

[editar] Consonans

O sistema consonantico d'o latín yera relatibament muito simple (como os de aragonés y castellán autuals). I eba dos series de consonans oclusibas: xordas /p, t, k/ y sonoras /b, d, g/, as zagueras ye fazil que con una pronunziazión més debil; dos fricatibas sordas: /f, s/ – ye posible a pronunziazión reyal d'istas yera [φ] (fricatiba bilabial sorda) y [ś] (fricatiba apico-albeolar xorda), més que [f] y [s] dental; liquidas: /l, r/ – a L ye fazil que tenese dos alofons: belar en fin de silaba y palatal en os grupos inizials CL- y PL-, y R tamién teneba dos alofons: una bibrant simple e una multiple; y finalment, dos nasals: /m, n/. L'H no yera reyalment un fonema, y muito pronto perdió o suyo balor fonetico: cf. ARENA (< HARENA). Istas consonans yeran representatas con as siguiens letras: P, T, C/Q, B, D, G, F, S, L, R, M, N. A letra V yera una representazión grafica d'a /u/ y a semibocal /w/ (en o latín clasico no se distinguiba las letras u y v). Tamién esistiba a letra X que no representaba dengún fonema espezial, sino serbiba ta marcar o grupo fonemico /k/+/s/ (o /g/+/s/): cf. LEX (< *LEGS), plural LEGES.

En muitos casos a F- inizial latina correspondeba a una /bh/ inizial indoeuropeya, como podemos beyer en FRATER, FAGUS e FRAGILIS, que en muitas brancas indoeuropeyas ye con BR-, (e se bei en parabras anglesas como brother, beech, to break).

En o latín tardano (á finals de l'Edat Antiga), bellas consonans sufrioron cambeyos foneticos:

  • A G /g/ y a C /k/, debant de bocals frontals, y o grupo TI- més altra bocal, tendeban a palatalizar-se: [gj > dj > dž], [kj > tj > ts] y [ti > tj > ts]. Os cambeyos que se desbinioron dimpués ya formaban part de l'eboluzión d'as luengas romanzes.
  • A /b/ en posizión interbocalica esdebinió una fricatiba (u aprosimant) bilabial, neutralizando-se con a semiconsonant (o semibocal) /w/ (que dimpués, en as luengas romanzes orientals y en l'italián se reforzó en a labiodental fricatiba sonora /v/, un fonema que nunca esistiba en latín).

Os grupos consonanticos griegos CH, PH y TH se pronunziaban /k/, /f/ y /t/ respeutibament.

[editar] Gramatica

[editar] A declinazión nominal

O latín, como una antiga luenga indoeuropeya, yera una luenga flexiba con un alto grado de flexión nominal y berbal. Se diferenziaba 5 casos gramaticals: nominatibo, acusatibo, datibo, chenitibo y ablatibo, antimás en bels casos i eba tamién bocatibo. Pero reyalment, muitas begatas, istos casos sinificaban solament dos o tres formas distintas, porque, por exemplo en os pronombres personals: NOS = nominatibo y acusatibo; NOBIS = datibo y ablatibo; NOSTRUM, NOSTRI = chenitibo. Como se puet beyer, bi ha 5 casos, pero nomás 3 formas distintas ta ellos. Esistiban tres cheneros: masculín, femenín y o neutro (anque dimpués as palabras d'iste zaguer se fusionoron con o masculino). Os adxetibos habiban a concordar-se con os sustantibos en lumero, chenero (como pasa igualment en as luengas romanzes) y caso.

[editar] O sistema berbal

Á diferenzia d'o sistema de conchugazión d'as luengas romanzes, o latín teniba dos tipos de conchugazions: autiba y pasiba. A zaguera en l'epoca tardía se cambeyó por formas compuestas o formas pronominales (por exemplo: AMAT 'ama' y AMATUR 'se ama' > AMATU(S) EST u SE AMAT, 'se ama' u 'ye amato'). Bi habiba tres modos berbals: indicatibo, conchuntibo, imperatibo, més as formas no personals. Como en as luengas romanzes, l'imperatibo teniba solament dos formas propias, as d'as secundas presonas. O futuro pronto desaparexió y aparexioron formas compuestas: CANTABO 'cantaré' > CANTARE HABEO 'tiengo que cantar' > *CANTARAEO > cantaré/cantarei/canterò, etz. As formas d'a condizional d'as luengas romanzes tamién son una eboluzión tardía que orichinalment yeran formas compuestas: CANTARE HABEBA(M) 'teniba que cantar' > *CANTAREBA > cantarba/cantaría/cantarebbe etz.

Exemplos de conchugazión (CANTARE 'cantar'):

Present
CANTO, CANTAS, CANTA, CANTAMUS, CANTATIS, CANTANT
Preterito perfeito simple
CANTA(U)I, CANTA(UI)STI, CANTAU(I)T, CANTA(UI)MUS, CANTA(UI)STIS, CANTA(UE)RUNT
Preterito imperfeito
CANTABAM, CANTABAS, CANTABAT, CANTABAMUS, CANTABATIS, CANTABANT.
Present de conchuntibo
CANTEM, CANTES, CANTET, CANTEMUS, CANTETIS, CANTENT
Imperatibo
CANTA!, CANTATE!

[editar] Exemplo de testo y pronunziazión

O siguient testo ye un fragmento de Nuntii Latini, emisión radiofonica de Finlandia. Ta fazilitar a leitura, marcamos as bocals azentuatas. (Escutar o testo).

Núntii Latíni Radiophíniæ Fínnicæ Generális, quos vóbis régitat Virpi Seppala-Pekkanen. Návis epibática, nómine Explorer, in Mári Antárctico díe Véneris ante sólis órtum mónti glaciáli impácta, tánta dámna cépit ut nócte sequénti submerierétur. omnes vectóres et náutæ, quorum númerus érat 154 (céntum quinquagínta quáttuor), salváti sunt, nam relícta náve calamitósa in scáphas auxiliárias témperi descénderant. Náufragi ália náve, quæ illis succúrrerat, in statiónes Antárcticas Chiliénsium et Uruguaianórum portáti sunt, únde díe Domínico aeróplanis in Chíliam venérunt. Návis Explorer, in Fínnia ante 38 (duodequadragínta) ánnos fácta, sub vexíllo Liberiáno navigábat. Máior pars vectórum érant Británni, Americáni, Canadénses.
Traduzión á l'aragonés
"Notizias Latinas de Radio Nazional de Finlandia que os diriche Virpi Seppala-Pekkanen. A nabe de pasacheros d'o nombre Explorer, que en l'Ozeano Glazial Antartico chocó o biernes por a madrugata con un iceberg, tantos daños sufrió que ta la nueit siguient se fundió. Toz os pasacheros y a tripulazión que yeran 154 presonas, se salboron, ya que dixoron a nabe siniestrata y ocuporon a tiempo os botes salbabitas. Os naufragos fueron llebatos á las estazions antarticas de Chile y Uruguay por altra embarcazión que lis socorrió, dende on que o domingo plegoron á Chile en avión. A nabe Explorer, fabricata en Finlandia faz 38 años, nabegaba baxo bandera liberiana. A mayor part d'os pasacheros yeran britanicos, norteamericans y canadienses".

[editar] Bibliografía

  • Paul M. Lloyd: From Latin to Spanish, American Philosophical Society, 1987.
  • József Herman: Latín vulgar, Ariel, Barzelona, 1997.
  • José Enrique Gargallo Gil, Maria Reina Bastardas: Manual de lingüística románica, Ariel, Barcelona, 2007.

[editar] Enrastres esternos

Wikipedia
Ista luenga tien a suya mesma Wikipedia. Puez besitar-la y contrebuyir en Wikipedia en latín.