Latín

De Biquipedia

Ir ta: nabego, busca
Latín
 (Lingua Latina)
{{{Imachen}}}
Altras denominazions: {{{altrasdenominazions}}}
Parlato en: Imperio román y Europa ozidental d'a Edá Meya
Territorios: Orichinalmén en a peninsula italica, dimpués en a zona d'influyenzia d'o Imperio román y toda Europa Ozidental
Parladors:
  • Luenga materna:
  • Altros:
Estinguida, anque s'emplega en Umanidaz, ta estudio lingüistico.
  • -
  • -
Clasificazión: No ye entre as 100 primeras.
Filiazión: Indoeuropeu

 Italico
  Latino-Falisco
   latín

Estatus ofizial
Luenga ofizial en: Ziudá d'o Baticano
Regulato per: -
Codigos de a luenga
ISO 639-1 la
ISO 639-2 lat
SIL lat
Se beiga tamién:
Filo indoeuropeu

O latín ye una luenga orichinal d'o Lazio (Italia). Yera a luenga ofizial de l'antiga republica romana y d'o Imperio Román. Autualment ye a luenga ofizial d'a Ziudat d'o Baticán. Encara que s'ha d'aclarir que o que clamamos latín, reyalment ye un estato antigo (o d'a edat clasica) d'una luenga, conserbata nomás en a escritura durant cuantos sieglos dimpués de que a luenga fablata ya s'alexase d'a escrita en forma de cuantos dialeutos, d'os que dimpués naxioron as luengas romanzes. Istas bariedaz fablatas d'o latín las conoxemos como latín bulgar, un términ obsoleto ta os nuestros días.

Contenius

[editar] Carauteristicas

[editar] Fonetica y fonolochía

[editar] L'alfabeto latín

L'alfabet latín consiste en as siguients letras:

A /a/, B /be/, C /ke/, D /de/, E /e/, F /ef/, G /ge/, H /ha/ u /aka/ (?), I /i/, K /ka/, L /el/, M /em/, N /en/, O /o/, P /pe/, Q /ku/, R /er/, S /es/, T /te/, V /u/, X /eks/.

A letra Y /i greka/ y Z /zeta/ no aparexeba que en palabras griegas.

[editar] Bocals

O latín clasico teneba 5 bocals /a, e, i, o, u/ con diferenzias de cantidat bocalica que yera una carauteristica distinguidora en bels casos. Dimpués, por a era tardana, ista distinzión de cantidat desaparexió á fabor d'a calidat bocalica. Según as estadisticas, tamién en a epoca clasica, a balura distintiba d'a cantidat bocalica amanexeba poquismas begatas, e a mayoría d'as bocals atonas yeran por un regular breus; y as tonicas, largas. Isto fazió que dimpués que as bocals largas no aparexesen que en silabas azentuatas (como ye en l'italián autual o en diferents dialeutos d'o castellán). Se suposa que as bocals breus yeran antimás més ubiertas que as suyas correspondiens largas (por ixo, en a epoca tardana, as bocals I y U breus esdebinioron en E y O en a fabla popular en muitas rechions, como ye autualment en a mayoría d'as luengas romanzes, fueras d'o sardo, que por ixo dizen que ye a luenga romanze més conserbatiba). O latín teneba antimás dos semibocals: /j/ y /w/ que bels autors consideran nomás como alofons de I y U.

[editar] Semibocals

As semibocals d'o latín yeran AU /aw/, (EU /ew/), AE (< latin antigo AI) /ai/ y OE (< latín antigo OI) /oi/, pero istas zagueras en a epoca tardana esdebinioron as dos en /e/, a primera tenendo una pronunziazión més ubierta. Dimpués tamién desaparixió AU, cambeyando ta una /o/ ubierta (cf. MAURUS > MORUS, CLAUDIA > CLODIA) en a parla popular.

[editar] Consonans

O sistema consonantico d'o latín yera relatibament simple (como os de l'aragonés y o castellán autuals). I eba dos series de consonans oclusibas: xordas /p, t, k/ y sonoras /b, d, g/, as zagueras ye fázil que con una pronunzia més debil; dos fricatibas xordas: /f, s/ – ye posible que a pronunziazión reyal d'istas estase [φ] (fricatiba bilabial sorda) y [ś] (fricatiba apico-albeolar xorda), més que [f] y [s] dental; liquidas: /l, r/ – a L, regular que tenese dos alofons: belar en fin de silaba y palatal en os grupos inizials CL- y PL-, y a R tamién teneba dos alofons: una bibrant simple e una multiple; y finalment, dos nasals: /m, n/. L'H no yera reyalment un fonema, y bien luego perdió a suya balura fonetica: cf. ARENA (< HARENA). Istas consonants yeran representatas con as siguients letras: P, T, C/Q, B, D, G, F, S, L, R, M, N. A letra V yera una representazión grafica d'a /u/ y a semibocal /w/ (en o latín clasico no se distinguiba las letras u y v). Tamién esistiba a letra X que no representaba dengún fonema espezial, pero serbiba ta marcar o grupo fonemico /k/+/s/ (o /g/+/s/): cf. LEX (< *LEGS), plural LEGES.

En muitos casos a F- inizial latina correspondeba a una /bh/ inizial indoeuropeya, como podemos beyer en FRATER, FAGUS e FRAGILIS, que en muitas brancas indoeuropeyas ye con BR-, (e se bei en parabras anglesas como brother, beech, to break).

En o latín tardano (á finals de l'Edat Antiga), bellas consonants sufrioron cambeyos foneticos:

  • A G /g/ y a C /k/, debant de bocals frontals, y o grupo TI- més altra bocal, tendeban a palatalizar-se: [gj > dj > dž], [kj > tj > ts] y [ti > tj > ts]. Os cambeyos que se desbinioron dimpués ya formaban parte de l'eboluzión d'as luengas romanzes.
  • A /b/ en posizión interbocalica esdebinió una fricatiba (u aprosimant) bilabial, neutralizando-se con a semiconsonant (o semibocal) /w/ (que dimpués, en as luengas romanzes orientals y en l'italián se reforzó en a labiodental fricatiba sonora /v/, un fonema que nunca no esistió en latín).

Os grupos consonanticos griegos CH, PH y TH se pronunziaban /k/, /f/ y /t/ respeutibament.

[editar] Gramatica

[editar] A declinazión nominal

O latín, como una antiga luenga indoeuropeya, yera una luenga flexiba con un alto grau de flexión nominal y berbal. Se diferenziaba 5 casos gramaticals: nominatibo, acusatibo, datibo, chenitibo y ablatibo, antimás en bels casos i eba tamién o caso bocatibo. Pero reyalment, muitas begatas, istos casos sinificaban nomás dos u tres formas distintas, porque, por exemplo en os pronombres personals: NOS = nominatibo y acusatibo; NOBIS = datibo y ablatibo; NOSTRUM, NOSTRI = chenitibo. Como se puet beyer, bi ha 5 casos, pero nomás 3 formas distintas ta ellos. Esistiban tres cheneros: masculín, femenín y o neutro (anque dimpués as palabras d'iste zaguer se fusionoron con o masculino). Os achetibos eban de concordar con os sustantibos en lumero, chenero (igual como pasa en as luengas romanzes) y caso.

[editar] O sistema berbal

Á diferenzia d'o sistema de conchugazión d'as luengas romanzes, o latín teniba dos tipos de conchugazions: autiba y pasiba. A zaguera en a epoca tardana se cambeyó por formas compuestas o formas pronominals (por exemplo: AMAT 'ama' y AMATUR 'se ama' > AMATU(S) EST u SE AMAT, 'se ama' u 'ye amato'). Bi eba tres modos berbals: indicatibo, conchuntibo, imperatibo, més as formas no personals. Como en as luengas romanzes, o imperatibo teneba nomás dos formas propias, as d'as segundas presonas. O futuro desaparexió luego y aparexioron formas compuestas: CANTABO 'cantaré' > CANTARE HABEO 'tiengo que cantar' > *CANTARAEO > cantaré/cantarei/canterò, etz. As formas d'o condizional d'as luengas romanzes tamién son una eboluzión tardía que orichinalment yeran formas compuestas: CANTARE HABEBA(M) 'teniba que cantar' > *CANTAREBA > cantarba/cantaría/cantarebbe etz.

Exemplos de conchugazión (CANTARE 'cantar'):

Present
CANTO, CANTAS, CANTA, CANTAMUS, CANTATIS, CANTANT
Preterito perfeuto simple
CANTA(U)I, CANTA(UI)STI, CANTAU(I)T, CANTA(UI)MUS, CANTA(UI)STIS, CANTA(UE)RUNT
Preterito imperfeuto
CANTABAM, CANTABAS, CANTABAT, CANTABAMUS, CANTABATIS, CANTABANT.
Present de conchuntibo
CANTEM, CANTES, CANTET, CANTEMUS, CANTETIS, CANTENT
Imperatibo
CANTA!, CANTATE!

[editar] Exemplo de testo y pronunzia

O siguient testo ye un fragmento de Nuntii Latini, emisión radiofonica de Finlandia. Ta fazilitar a letura, marcamos as bocals azentuatas. (Escuitar o testo).

Núntii Latíni Radiophíniæ Fínnicæ Generális, quos vóbis régitat Virpi Seppala-Pekkanen. Návis epibática, nómine Explorer, in Mári Antárctico díe Véneris ante sólis órtum mónti glaciáli impácta, tánta dámna cépit ut nócte sequénti submerierétur. omnes vectóres et náutæ, quorum númerus érat 154 (céntum quinquagínta quáttuor), salváti sunt, nam relícta náve calamitósa in scáphas auxiliárias témperi descénderant. Náufragi ália náve, quæ illis succúrrerat, in statiónes Antárcticas Chiliénsium et Uruguaianórum portáti sunt, únde díe Domínico aeróplanis in Chíliam venérunt. Návis Explorer, in Fínnia ante 38 (duodequadragínta) ánnos fácta, sub vexíllo Liberiáno navigábat. Máior pars vectórum érant Británni, Americáni, Canadénses.
Traduzión ta l'aragonés
"Notizias Latinas de Radio Nazional de Finlandia que tos diriche Virpi Seppala-Pekkanen. A nau de pasacheros Explorer, que chocó con una losa de chelo (iceberg) o biernes de maitinada en l'Ozeano Glazial Antartico, sufrió tantos daños que a nueit siguient se fundió. Toz os pasachers y a tripulazión, que yeran 154 presonas, se salboron, ya que podioron deixar a nabe siniestrata y ocuporon á tiempo os botes salbabidas. Un atro barco que lis socorrió lebó á os naufragos t'as estazions antarticas de Chile y Uruguay, dende on que salioron o domingo enta Chile en abión. A nau Explorer, fabricata en Finlandia fa 38 años, nabegaba baxo bandera liberiana. A mayor parte d'os pasachers yeran britanicos, norteamericans y canadencos".

[editar] Bibliografía

  • (en) Paul M. Lloyd: From Latin to Spanish, American Philosophical Society, 1987.
  • (es) József Herman: Latín vulgar, Ariel, Barzelona, 1997.
  • (es) José Enrique Gargallo Gil, Maria Reina Bastardas: Manual de lingüística románica, Ariel, Barcelona, 2007.

[editar] Enrastres esternos

Wikipedia
Ista luenga tien a suya propia Wikipedia. Puez besitar-la e contrebuyir en Wikipedia en latín.
En atras luengas