Idioma alemán

De Biquipedia

(Reendrezato dende Luenga alemana)
Ir ta: nabego, busca
Alemán
 (Deutsch)
Altras denominazions: {{{altrasdenominazions}}}
Parlato en: Austria, Suiza, Alemaña e atros países
Territorios: Europa
Parladors:
  • Luenga materna:
  • Altros:
100 millons
  • -
  • -
Clasificazión: 11
Filiazión: Indoeuropeya

 Chermanica
  Ozidental
   Alemán

Estatus ofizial
Luenga ofizial en: Alemaña, Suiza, Austria, Liechtenstein, Lusemburgo, Ziudat d'o Baticano (Guardia Suiza), e á más ye ofizial en belas rechions d'Italia, Belchica, Dinamarca, Ongría, Namibia (luenga ausiliar) e Polonia e en a Unión Europeya
Regulato per: -
Codigos de a luenga
ISO 639-1 de
ISO 639-2 ger/deu
SIL deu
Se beiga tamién:
Filo indoeuropeu

L'aleman (en alemán Deutsch [dɔʏtʃ]) ye una luenga chermanica d'o grupo ozidental. Ye a luenga más parlata natibament en a Unión Europeya, e a nuena más parlata d'o mundo. O nombre en aragonés probiene d'a tribu chermanica d'os "alemani", mientres que os alemans en dizen "Deutsch".

Contenius

[editar] Orichen

Dica bien dentrato lo sieglo XX, en tot l'ambito aleman e neerlandés s'han charrato un conchunto prou amplo de dialeutos chermanicos relazionatos entre els, formando lo que se conoxe como un contino lingüistico. Iste contino se dibide en dos grans arias dialeutals: o baxo alemán, á lo norte, e l'alto alemán, á lo sur, deseparatos por a dita línia de Benrath que marca la muga septentrional d'o fenomén d'a segunda mutazión consonantica. A luenga estandar alemana ye basata en l'alto alemán. Os dialeutos se continan parlando güé en día, encara que en belas zonas son cuasi extinchitos, mientres que en atras, como Suiza, encara s'alzan con muita bitalidat.

L'alemán autual ye una mena d'inbenzión culta destinata á estar a luengua escrita e normalizata d'os multiples dialeutos. Siempre s'ha preso la traduzión d'a Bíblia feita por Lutero, basata en o dialeuto alto sacsón, como una pieza clau en a normatibizazión de l'alemán. Ista normatibizazión se refirmó á la fin d'o sieglo XVIII con as obras d'os que se consideran como clasicos alemans (Goethe, Schiller, Lessing, etz.) e fue consolidata con a creyazión d'o Imperio Alemán en 1871. Ista unión politica fazió posible l'adozión d'una normatiba unificata, que con o cambeo de sieglo fue azeutata tamién por Austria e Suiza con mui pocas bariazions.

Iste modelo estandar ye basato en a luenga utilizata á la fin d'o sieglo XVIII en a canzillería de Sacsonia, estando dimpués mui influyito por o modelo d'a canzillería de Biena. Respeuto á la pronunziazión, o modelo adotato fue l'un d'o norte, ya que os alemans d'o norte aprendeban o estandar prauticament como luenga estranchera, e por ixo lo suyo modelo s'achustaba más á la ortografía. Asinas, se puet dizir que l'alemán estandar autual ye basato en a fabla de Sacsonia (sur de l'antiga Republica Democratica Alemana) dimpués d'aber estato mui influyita por o modelo de Biena e abendo adotato a pronunziazión d'o norte como modelo.

Encara que s'escribiba, l'alemán estandar no prenzipió a parlar-se d'una traza abitual dica o sieglo XIX, cuan s'introduzió obligatoriament en as escuelas. En l'año 1898, una comisión d'espertos redautó a "Deutsche Bühnenaussprache" (pronunziazión alemana ta o teatro), cosa que suposó lo establimiento d'un estandar de pronunziazión.

[editar] Clasificazión

L'alemán ye parti d'a branca ozidental d'as luengas chermanicas, que á más forma parti d'as luengas indoeuropeyas.

[editar] Estatus ofizial

A bandera D-A-CH, una bandera no ofizial que ye formata por as banderas d'os tres estatos dominants d'o 'Sprachraum alemán: Alemaña (Deutschland), Suiza (Confœderatio Helvetica) e Austria (Österreich).
A bandera D-A-CH, una bandera no ofizial que ye formata por as banderas d'os tres estatos dominants d'o 'Sprachraum alemán: Alemaña (Deutschland), Suiza (Confœderatio Helvetica) e Austria (Österreich).

L'alemán estandar ye a unica luenga ofizial en Liechtenstein e Austria; comparte o estatus ofizial en Alemaña (con o danés, frisón e sorabo como luengas minoritaries), Suiza (con o franzés, italián e romanche), Belchica (con o neerlandés e franzés) e Lusemburgo (con o franzés e lusemburgués). Tien uso de luenga ofizial local en rechions chermanofonas de Dinamarca, Italia e Polonia. Ye tamién una d'as 23 luengas ofizials d'a Unión Europeya.

Á más ye luenga minoritaria en Archentina, en Brasil, en Camerún, en Canadá, en Chile, en Croazia, en a Republica Checa, Estonia, en Franzia, en Ongría, Kasajstán, Letonia, Lituania, Mexico, Namibia, Paraguai, Polonia, Rumanía, Rusia, Serbia, Eslobaquia, Tachiquistán, Togo, Ucraína e os Estatos Unitos.

L'alemán estió a lingua franca d'Europa zentral, de l'este e norte d'Europa e contina estando una d'as luengas estrancheras más populars d'Europa. O 32% d'os ziudadans d'a Europa d'os 15 dizen que pueden parlar en alemán (tanto como luenga materna u segunda u como luenga estranchera). [1] Esiste una gran posibilidat de beyer canals de telebisión en alemán por satelite u por telebisión por cordón.

[editar] Bariedaz d'a luenga

[editar] Luenga estandar

Encara que se fa serbir o termín "alemán" ta referir-se á lo idioma escrito, en o terreno d'a luenga charrata bi ha una ampla bariedat de dialeutos por tot o territorio chermanofablant. L'alemán estandar (dito Hochdeutsch) no s'orichinó partindo d'un dialeuto concreto, sino que se creyó á partir d'os diferents dialeutos (más que más os zentrals) como luenga escrita.

En a mayor parti d'as rechions, a chent ha albandonato los suyos dialeutos e charran coloquialment una mezcla entre l'alemán estandar e o dialeuto propio. Ixo no ocurre en Suiza, á on l'alemán estandar cuasi no se charra, nomás en mui pocas begatas, como por exemplo cuan han de charrar con qui no entiende o dialeuto suizo. En belas rechions alemanas, sobretot en belas grans ziudaz, una gran parti d'a poblazión nomás charra la luenga estandar.

A luenga estandar tien esferenzias rechionals, espezialment en bocabulario, encara que tamién en pronunziazión e gramatica. Istas esferenzias son muito menors que as que esisten entre os dialeutos locals. Manimenos, l'alemán se considera una luenga plurizentrica, porque as bariedaz d'os tres mayors países chermanofablants son consideratas estandar d'a mesma manera.

[editar] Dialeutos

Segunda mutazión consonantica chermanica, mapa d'os dialeutos alemans dibiditos en Alto alemán (berde), Alemán zentral (azul) e Baxo alemán (amariello). Tamién aparixen as línias de Benrath e d'Speyer en negro.
Segunda mutazión consonantica chermanica, mapa d'os dialeutos alemans dibiditos en Alto alemán (berde), Alemán zentral (azul) e Baxo alemán (amariello). Tamién aparixen as línias de Benrath e d'Speyer en negro.

As bariazions entre os diferents dialeutos son considerables; ye posible que fablants de destintos dialeutos no puedan entender-sen entre si sin d'emplegar l'alemán estandar. Á más, os dialeutes alemans no gosan entender-se por belún qui nomás conoxe l'alemán estandar. Podemos dibidir os dialeutes entre os dialeutes d'o baxo alemán e os de l'alto alemán.

A deseparazión entre as dos zonas la siñala la dita línia de Benrath, que desalparta as zonas que fazioron a segunda mutazión consonantica chermanica d'as que no la fazioron. Ista mutazión se produzió arredol de l'año 500 d.C. en os pueblos á lo sur d'ista línia. Os dialeutos d'istos pueblos formoron l'alto alemán. Tanimientres os dialeutos d'os pueblos situatos á lo norte d'ista línia formoron l'anglés, o neerlandés, o frisón e os dialeutos d'o baxo alemán.

Una atra segunda línia destacable serba la marcata por o río Main (tamién dita d'Speyer), á lo sur d'a cuala la segunda mutazión aparixe totalment (alemán alto u Oberdeutsch), mientres que á lo norte nomás lo fa parzialment (alemán meyo u Mitteldeutsch, conchunto de dialeutos d'os que se deriba l'alemán estandar). Un exemplo d'as bariazions foneticas se puet beyer en a siguient tabla:

Parabra d'o baxo alemán Parabra de l'alto alemán En aragonés
ik ich yo
maken machen fer
Dorp Dorf pueblo
tussen zwischen entre
op auf denzima
Korf Korb zesta
dat das aquello
Appel Apfel manzana

Istas grans esferenzias entre os dialeutos d'o baxo alemán e de l'alto alemán han dibidito á la comunidat filolochica. Belas teorías dizen que o neerlandés no ye más que un atro dialeuto d'o baxo alemán, que á penar d'aber adotato una normatiba propia, no dixa d'estar un dialeuto alemán. Atras teorías consideran o baxo alemán e l'alto alemán como idiomas destintos.

[editar] L'alemany suís

Ta más informazión se beiga l'articlo sobre l'alemán suizo

Hi ha diferents modalidaz aintro de l'alemán suizo (Schwyzerdütsch), seguntes a rechión cheografica. Por exemplo lo Züridütsch (alemán suizo de Zúrich), Bärndütsch (de Berna), Urnerdüütsch (d'Uri), Luzärnerdütsch, (de Luzerna), Baseldiitsch (de Basilea), Sanggallerdüütsch (de Sankt Gallen), Wallisertiitsch (d'o Valais), ..

Toz istos casos son dialeutos parlatos. Ye dezir, o suyo charrar ye dialeutal, pero á sobent s'escriben en alemán estandar, encara que tamién bi ha una tendenzia minoritaria que mira de reflexar a fabla dialeutal en edizions escritas (email, sms). O prenzipal problema que se troban en a dita faina ye a gran cantidat de bariazions dialeutals, que en muitos casos s'esferenzian sennificatibament unas d'as atras. Por exemplo os alemans no entienden l'alemán suizo mui bien, pero os suizos si que entienden á los alemans sin problemas.

[editar] Exemplos de bariazions lecsicas dialeutals

  • Grüezi (en alemán suizo de Zúrich zürituusch) > Hallo (en Hochdeutsch) > «ola» (encara que o suyo orichen ye Grüß dich que en aléman estandar que senifica «salutos»)
  • rüebli (en alemán suizo) > Mohrrübe u Karotte (en Hochdeutsch) > «zenoria»
  • merci vill mal (en alemán suizo) > Danke schön (en Hochdeutsch) > «muitas grazias»
  • schnufe (en alemán suizo) > atmen (en Hochdeutsch) > «alentar»
  • nöd (en alemán suizo) > nicht (en Hochdeutsch) > «no»
  • chli (en alemán suizo) > klein (en alemán estandar) > glõa (en dialeuto babaro) > lütt (en Niederdeutsch) > «xicotet»
  • Weggli (en alemán suizo) > Semmel (en Niederdeutsch) > Brötchen (en Hochdeutsch) > «panet»
  • Sonnabend (en Niederdeutsch) > Samstag (en Hochdeutsch) > «sabado»
  • Seguntes a rechión, l'agüerro se puet dezir Herbst, Spätjahr, Spätling, entre d'atros.

En bels casos, os dialeutos suizos tienen prous esferenzias entre uns e atros, como se puet beyer en o exemplo siguient:

és mödeli ankä (en alemán suizo de Berna Bärndütsch) >>
e stückli butter (en alemán suizo de Zurich züritüütsch) >>
eet Stückchen Butter (en Hochdeutsch) >>
«una miqueta de manteca»

[editar] Exemplos de bariazions morfolochicas

En alemán suizo emplegan -li como sufixo deminutibo en cuentas de -chen de l'alemany estandar.

[editar] Exemplos de bariazions fonolochicas

En alemán de Zurich se prenunzia una bibrant, igual que os ispanofablants, cuan dizen o fonema correspondient á la letra «r».

A secuenzia ei que se prenunzia [aɪ] en alemán estandar, se prenunzia [iː] en alemán suizo.

Wikipedia
Ista luenga tien a suya mesma Wikipedia. Puez besitar-la y contrebuyir en Wikipedia en Idioma alemán.
Luengas ofizials d'a Unión Europeya
Alemán | Anglés | Bulgaro | Checo | Danés | Eslobaco | Eslobeno | Español
Estonio | Finés | Franzés | Grieco | Irlandés | Italiano | Letón | Lituano
Maltés | Neerlandés | Ongaro | Polonés | Portugués | Rumano | Sueco
Fuen: Pachina ofizial d'a UE


Familia chermanica
- Diasistema nordico ozidental: Islandés | Feroés | Norrén | Noruego contemporanio
- Diasistema nordico oriental: Noruego | Danés | Sueco | Gotlandés
- Diasistema ozidental anglico: Anglés | Escozés
- Diasistema ozidental frisio: Frisio ozidental | Frisio septentrional | Frisio oriental
- Diasistema ozidental baxo franco: Afrikaans | Neerlandés
- Diasistema ozidental baxo sacsón: Baxo sacsón
- Diasistema ozidental alto alemán: Alemán estándar | Alamanico | Austrobabaro | Limburgués | Lusemburgués | Yídix
- Diasistema oriental: Gotico

En atras luengas