Mexico

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Articlo d'os 1000
Estados Unidos Mexicanos
Bandera de Mexico Escudo de Mexico
(En detalle) (En detalle)
Lema nacional: No'n tien
Himno nacional: Himno Nacional Mexicano
Situación de Mexico
Capital
 • Población
 • Coordenatas
Ciudat de Mexico
8.605.239
19°03′ N 99°22′ O
Mayor ciudat Ciudat de Mexico
Idiomas oficials Castellán 1
Forma de gubierno Rep. federal democratica
Enrique Peña Nieto
Independencia
 • Encetata
 • Declarata
d'Espanya
16 de setiembre de 1810
27 de setiembre de 1821
Superficie
 • Total
 • % augua
Mugas
Posición 13º
1.972.550 km²
2,5%
4253,9 km
Población
 • Total
 • Densidat
 • Densidat
Posición 11º
103.202.903 (Censo 2005)
54,3 ab./km²
54,3 hab/km²
PIB (PPA)
 • Total (2004)
 • PIB per capita
Posición 13º
US$ 1.005.049 millons
US$ 9.666 66°
Moneda Peso mexicano ($, MXN)
Chentilicio mexicano, mexicana
Zona horaria
 • en Verano
UTC -6 a UTC-8
Quantas UTC
Dominio d'Internet .mx
Codigo telefonico +52
Prefixo radiofonico 4AA-4CZ, 6DA-6JZ, XAA-XIZ
Codigo ISO 484 / MX / MEX
Miembro de: TLCAN, ONU, OEA, OCDE, APEC, G.3
1 o castellán ye o idioma oficial (veyer [1] [2]), y 66 luengas indichenas son charratas por más d'o 8% d'a población. SRE

Mexico (en idioma castellán: México),[1] oficialment, os Estatos Unitos Mexicanos (en castellán: Estados Unidos Mexicanos), ye una republica federal constitucional d'America d'o Norte. Muga a o norte con os Estatos Unitos d'America, a o sud y a l'ueste con l'ocián Pacifico, a o sudeste con Guatemala, Belize y a mar Caribe, y a l'este con o Golfo de Mexico. Os Estatos Unitos Mexicanos son una federación de trenta y un estatos y un districto federal, a ciudat de Mexico, que ye una d'as arias metropolitanas mas poblatas d'o mundo.

Con una superficie d'alto u baixo 2 millons de kilometros quadratos,[2] Mexico ye o cinqueno país mas gran d'America y o catorceno mas gran d'o mundo. Con una población de 103 millons d'habitants, ye l'onceno país mas poblato d'o mundo, y o país castellanoparlant mas poblato d'o mundo.[3]

Organizato politicament como una Republica federal democratica, o suyo sistema ye presidencialista, estando l'actual President Enrique Peña Nieto. A suya capital se troba en Ciudat de Mexico, y o país fa parte d'o Tractato de Libre Comercio d'America d'o Norte, d'a ONU, d'a OEA, d'a OCDE, de l'APEC y d'o G.3.

O territorio mexicano ha estato habitato dende fa mas de 21.000 anyos.[4] As arias fértils d'o centro y sud estioron o puesto d'orichen de grans civilizacions, como a olmeca, a tolteca, a maya y l'azteca. Ista zaguera construyó un gran imperio que remató con a plegata d'os espanyols que lo conquerioron y bi establioron o virreinato d'a Nueva Espanya. En 1821 a Nueva Espanya s'independizó, naixendo asinas Mexico, y en 1824 se constituyó como republica federal. Os primers anyos d'a vida independient de Mexico fuoron marcatos por os conflictos entre os conservadors y liberals, dos intervencions foranas y a perduga de mas d'a metat d'o suyo territorio a mans d'os estatounitenses. A Revolución Mexicana, conflicto belico de 1910 a 1917, produció una nueva constitución social encara vichent. A economia mexicana experimentó una bonanza dica a cayita abrupta d'os pres d'o petrolio mientres a decada de 1980. Mexico acubilló a un numero important de refuchiatos d'a Guerra Civil Espanyola y d'as dictaduras de Latinoamerica. O Partito Revolucionario Institucional dominó a vida politica d'o país dica finals d'o sieglo XX. En 1993 Mexico ratificó o Tractato de Libre Comercio d'America d'o Norte con Canadá y os Estatos Unitos.

Encara que bi ha prous contrastes de riqueza y pobreza,[5] Mexico ye una potencia rechional d'America Latina.[6] En 1994 se convertió en o primer miembro latinoamericán d'a Organización ta a Cooperación y o Desembolique Economico (ODCE). Seguntes a clasificación d'o Banco Mundial, Mexico ye un país de renda meyana-alta,[7] con o tretzeno Producto interior bruto mas gran d'o mundo, dimpués d'Espanya. En 2008 teneba a Renda Nacional Bruta por capita mas alta d'America Latina en termins nominals y en paridat de poder adquisitivo,[8] y un d'os endices de desembolique humán mas altos d'a rechión.[9] A suya economía ye muit ligata con a economía d'os suyos socios de l'Aria de Libre Comercio d'America d'o Norte.

Historia[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Historia de Mexicoveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Civilizacions precolombinas[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Civilizacions precolombinasveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].
A Piramide d'o Sol en Teotihuacan.

Fa alto u baixo 30.000 anyadas que o territorio de l'actual Mexico fue ocupato por grupos humans de cazataires-recolectors, habendo-se feito troballas datatas en 21000 aC en os chacimientos arqueolochicos d'o país. Se i desembolicó l'agricultura fa 9.000 anyadas, estando o panizo o suyo prencipal alimento cultivato (encara que o suyo cultivo apareixió fa nomás que 5.000 anyadas). Antiparte, as primeras troballas de repuis d'alfarería son de fa 2.500 anyadas. Iste desembolique estió nomás en a parte central mas fértil d'o país, y en o norte continoron os grupos humans vivindo d'a cazata y a recolección, en no tener as posibilidatz de i desembolicar una sociedat agraria. Por ixo a primera civilización apareixió en o centro-sud d'o país, y ye a cultura olmeca.

Arredol de 100 dC, a ciudat de Teotihuacan esdevenió o prencipal centro urbán d'o centro-sud de Mexico, tenendo baixo a suya influencia o territorio que s'estendilla dende l'actual Nuevo Mexico, en Estatos Unitos, dica Costa Rica, en Centroamerica. A ciudat teneba en a suya epoca de mayor esplendor una superficie de 20 km² y una población de 125.000-200.000 habitants. Sindembargo, a ciudat fue cremata y o suyo territorio espullato en 750 por grupos de nomadas chichimecas que proveniban d'os disiertos d'o norte d'o país, esboldregando-se o suyo poderío.

A dita Casa Colorada en Chichén Itzá.

Succedindo a Teotihuacan, a ciudat de Tula estió o centro d'una nueva civilización que exerceba o suyo dominio sobre o centro de Mexico mientres os sieglos X y XI, y que prene o nombre d'os toltecas, que dan o suyo eponimo a la ciudat. En ixas envueltas amanixioron os primers grupos organizatos de guerrers que s'organizaban en chermandatz recibindo o nombre d'un animal, estando tamién practicants de sacrificios humans. Tula establió vinclos con atros territorios, encluyendo-ie a peninsula de Yucatán, a on se trobaba a ciudat maya de Chichén Itzá. Os mayas tamién heban desembolicato una civilización, a civilización maya, dende l'anyo 100 y que plegaría a o suyo momento de maximo esplendor arredol de 600-900. Os suyos centros urbans se caracterizaban por os suyos centros ceremonials en edificios singulars, posibles en haber-se-ie desembolicato una important producción agricola.

O zaguer grupo d'os nahua en plegar a o centro de Mexico estioron os aztecas, que establioron a ciudat de Mexico-Tenochtitlán (l'actual ciudat de Mexico) en 1325 en rematar un pelegrinache conducito seguntes a leyenda por o suyo dios Huitzilopochtli. Se diz que fundoron a suya capital en o puesto a on heban trobato una aliga en minchando sobre un cactus, elemento mitolochico que se troba hue representato en a bandera de Mexico. Os aztecas creyoron una alianza con atras dos ciudatz d'a redolada, Texcoco y Tacuba, alianza que se conoix con o nombre de Triple Alianza y prencipioron un proceso d'expansión basato en as suyas conquiestas melitars, controlando un territorio que s'estendillaba dende l'Ocián Pacifico a l'ueste dica o Golfo de Mexico a l'este. Nomás que os purépechas y os tlaxcaltecas, amás de bellos atros chicotz pueblos, mantenioron a suya independencia respective d'o imperio azteca. A capital azteca, Mexico-Tenochtitlán, con una poblción d'alto u baixo 200.000 habitants, esdevenió una d'as prencipals ciudatz d'o mundo en ixas envueltas.

A conquiesta espanyola[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Conquiesta de Mexicoveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Sindembargo, a cayita d'o imperio azteca se fació a escape quan plegoron a o territorio os conqueridors espanyols mandatos por Hernán Cortés, qui plegó a la peninsula d'o Yucatán en 1519. Ista conquiesta producirba una radical transformación d'as sociedat mesoamericanas.

Os espanyols plegoron a las costas mexicanas dende as suyas colonias recients en as islas de Cuba y Domingo, y en plegar-ie recibioron noticias que charraban d'uns territorios a l'interior d'o país con una gran abundancia d'oro y atras riquezas, asinas que prencipioron a conquiesta d'o territorio, en una situación en a quala teneban amás a suerte de que os nativos, en interpretación d'antigas leyendas, los considerasen dioses u a lo menos como representants d'o dios Quetzalcóatl que tornaba ta recuperar o suyo reino. En qualsiquier caso, prencipioron una serie d'escaiciomientos que provocoron l'esboldregamiento d'o Imperio azteca en morir Moctezuma Xocoyotzin, tenendo en a luita l'aduya d'os tlaxcaltecas y d'atros pueblos y sinyors enfrentatos con os aztecas. En o proceso, a ciudat de Mexico-Tenochtitlán quedó destruita quasi de raso.

A Nueva Espanya[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Nueva Espanyaveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Administración[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Estatos de Mexicoveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Os Estatos Unitos Mexicanos son una federación de trenta y un estatos libres y sobirans en quanto a o suyo rechimen interior y independients os un d'os atros. O gubierno de cada estato ha de tener un sistema congresual de gubierno presidito por un gubernador electo cada seis anyos sin posibilitat de reelección. O poder lechislativo d'os estatos recaye sobre un Congreso d'os Deputatos unicameral, o numero d'escanyos d'o qualo pende de cada estato. A chudicatura recaye sobre un Trebunal Superior de Chusticia. Cada estato tién a suya propia constitución y codigo civil y penal. Cada estato a la vegata se divide en municipios que pueden comprender un u mas lugars u ciudatz. Os municipios son tamién autonomos en lur rechimen interno y tienen un poder limitato de recaptación fiscal. Os municipios son os entes autonomos de ran administrativo mas chicot d'o país.

A ciudat de Mexico ye o Districto Federal, seu d'o poders de gubierno d'a Unión, y capital d'os Estatos Unitos Mexicanos. Como districto u territoriu federal, tradicionalment ha estato administrato dreitament por o gubierno d'a federación (o president y o Congreso d'a Unión); pero dende a decada de 1990, ha recibito un mayor grau d'autonomía y os residents en l'actualidat trigan o chefe de gubierno y os deputatos d'un congreso unicameral dito l'"Asambleya Lechislativa". O Districto Federal no tien constitución propia, sino un Estatuto de Gubierno. Ye dividito en deciseis delegacions as qualas no son autonomas de tot, encara que a sobén se comparan a os municipios d'os estatos.

Os estatos d'a federación mexicana y o Districto Federal se conoixen de manera conchunta como "entidatz federativas" (entidades federativas, en castellán). As entidatz federativas de Mexico son:

Cheografía[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Cheografía de Mexicoveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].
Mapa de Mexico

Mexico ye situato en o subcontinent d'America d'o Norte. Cheolochicament a muga entre America d'o Norte y America Central ye l'istmo de Tehuantepec, lo que fa que un 12% d'o territorio mexicano —incluyindo-ie a peninsula de Yucatán— se trobe en ista zaguera rechión; fisiograficament l'Eixe Vulcanico Transversal (u a Sierra Nevada) divide as dos rechions.[10] Cheopoliticament, manimenos, a muga entre America d'o Norte y America Central ye a muga con Belize y Guatemala, y Mexico se considera un país norteamericán.

A superficie total de Mexico ye de 1.972.550 km², que incluye alto u baixo 6.000 km² d'islas situatas en l'ocián Pacifico (como as islas Guadalupe y Revillagigedo), en a mar Caribe y en o Golfo de California. Mexico comparte una muga a o norte con os Estatos Unitos de 3.141 km; a o sud con Guatemala de 871 km y con Belize de 251 km.

Topografia[editar | editar código]

Pico d'Orizaba
Disierto de Sonora

A topografia mexicana ye muit accidentata. O territorio mexicano ye situato en una d'as arias tectonicas mas dinamicas d'o mundo; fa parti de l'"Aniello de Fuego d'o Pacifico", una rechión d'actividatz vulcanica y sismica.[5] Mexico se troba en a rechión occidental d'a placa Norteamericana y a suya intersección con a Placa de Cocos y a Placa d'o Caribe. Fisiograficament o país puet subdividir-se en nueu rechions prencipals:[5]

Hidrografía[editar | editar código]

Debito a la suya topografía, en Mexico bi ha pocos ríos muit grans u lacos naturals. Os ríos mas importants son o río Lerma, que naixe en a cuenca de Toluca, forma o laco de Chapala, o mas gran de Mexico, y desemboca en l'ocián Pacifico. O río Pánuco naixe en l'Altiplán, trescruza a Sierra Madre Oriental y desemboca en o Golfo de Mexico. O río Balsas drena a Depresión d'o Balsas y atras rechions d'o sud de l'Altiplán Mexicano, trescruza a Sierra Madre del Sud y desemboca en l'ocián Pacifico, en o sud. O Grijalva y l'Usumacinta, forman un sistema que drena as Sierras de Chiapas y, como o río Papaloapan, desembocan en o Golfo de Mexico. Atros lacos, como o Pátzcuaro y o Cuitzeo son os remanents d'os grans lacos y turberas que cubriban a mayor parti d'o sud de l'Altiplán antis d'a plegata d'os europeus.[5]

O norte, d'atra man, ye muito mas arido, especialment en a rechión noroccidental. O río mas important d'o norte de Mexico, ye o que forma a muga con os Estatos Unitos, o Río Bravo (conoixito como Río Grande en os Estatos Unitos). O río Colorado, que naixe en os Estatos Unitos, trescruza una chicota parti d'o territorio de Mexico en l'occident ta desembocar en o Golfo de California.

Clima[editar | editar código]

Debito a la variación topografica d'o territorio, bi ha una gran variedat de climas, dende tropicals y subtropicals, os aridos y deserticos, dica os climas fredos de montanya templatos. O norte ye mas arido, pero d'o centro enta o sud, as plevias son mas abundants; as plevias son estacionals, de mayo dica setiembre, templando o clima de montanya de l'Altiplán Mexicano, que mientres o verano, no blinca d'os 28-30 °C. As temperaturas meyanas oscilan entre os 16-20 °C.[11] A mayor parti d'a población vive en ista rechión. A elevacions mas baixas, inferiors a os 1.000 m, as temperaturas meyas son mas altas y blincan d'os 20 °C.[11] En as tierras baixas, y en a peninsula de Yucatán, os veranos son muit calidos, y as temperaturas hibernals no baixan d'os 15 °C. En as sierras, mas que mas en Sierra Nevada, as temperaturas son muit baixas y as chelatas son comuns asinas como a precipitación en forma de nieu.

Biodiversidat[editar | editar código]

Un pejelagarto, un lepisosteus endemico de Mexico

Mexico ye un d'os 17 países megadiversos d'o mundo. Con mas de 200.000 especies diferents, en Mexico vive un 10-12% d'a diversidat d'o mundo.[12] Mexico ye o primer país d'o mundo en biodiversitat en reptils con 707 especies conoixitas, segundo en mamifers con 438 especies, quatreno en anfibios con 290 especies, y quatreno en flora con 26.000 especies diferents.[13] Mexico tamién ye considerato o segundo país d'o mundo en numero d'ecosistemas y quatreno en numero total d'especies. Alto u baixo 2.500 especies son protechitas por leis mexicanas.[14] O gubierno mexicano ha creyato o Sistema Nacional d'Información sobre Biodiversitat, ta estudear y promover l'uso sostenible d'os ecosistemas d'o territorio.

En Mexico, 17 millons d'hectarias son consideratas "Arias Naturals Protechitas" y bi incluyen 34 reservas d'a biosfera (ecosistemas inalteratos) 62 parques nacionals, 4 monumentos naturals (protechitos por a suya valura estetica, scientifica u historica a perpetuidat), 26 arias de flora y fauna protechitas, 4 arias de protección d'os recursos naturals (conservación d'a tierra, as cuencas naturals y as selvas) y 17 santuarios (zonas de riqueza abundant en especies).[12]

Economía[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Economía de Mexicoveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Mexico tien una economía de libre mercato orientata a las exportacions. Ye un país de renda meyana-alta,[15] con a renda per capita mas alta de Latinoamerica en termins nominals.[16] Mexico ye a 13ena economía mas gran d'o mundo d'alcuerdo con o suyo Producto interior bruto en paridat de poder adquisitivo y a segunda mas gran de Latinoamerica, dimpués de Brasil.[17] Dimpués d'a crisi de 1994, Mexico se recuperó a escape con a construcción d'una economía moderna y diversificata.[16] As administracions recients han amillorato a infraestructura y han permitito a competencia privata en os puertos maritimos, aeropuertos, ferrocarrils, as empresas de telecomunicacions, a cheneración d'electrecidat (de manera limitata) y a distribución de gas natural.

Seguntes o documento de 2007/2008 d'as Nacions Unitas sobre o Desembolique Humán, l'11,6% d'a población vive en a pobreza,[18] y o 3% en pobreza extrema.[19] Manimenos, a desigualdat d'a renda encara ye un problema grieu, y existen divisions entre ricos y pobres, o norte y o sud, y as arias rurals y urbanas. Os contrastes en o desembolique humán (IDH) amostran una gran disparidat entre municipios ricos, como San Pedro Garza García, en Nuevo León con un ran de desembolique economico, educativo y de sanidat parellán a o d'Alemanya, y o municipio de Metlatonoc, en Guerrero, con un ran d'IDH parellán a Siria.[20][21]

Garza-García, districto financiero de Monterrey

Muitos d'os efectos positivos en a reducción d'a pobreza y o incremento d'o poder adquisitivo d'a clase meyana han estato atribuito a la estabilidat macroeconomica conseguita en as zagueras dos administracions presidencials. O creiximiento d'o PIB anyal meyano de 1995 a 2002 estió d'o 5,1%.[22] A desaceleración economica d'os Estatos Unitos produció un efecto parellán, pero mas grieu, en Mexico, d'o que se recuperó a escape y creixió un 4,1% en 2004, un 3% en 2005 y un 4,8% en 2006. A inflación s'ha reducito a minimos historics de 3,3% en 2005, y as taxas d'intrés tamién se troban a minimos historicos, lo que ha estimulato o consumo a credito d'a clase meya. L'administración d'o president Fox conseguió a estabilidat monetaria: o déficit d'o presupuesto se redució, y a deuda externa representa actualment nomás o 20% d'o PIB.[22] Mexico comparte con Chile, o grau mas alto d'inversión basata en o credito largo plazo d'a deuda, d'a rechión latinoamericana. A reducción en a pobreza tamién ha estato reducita gracias a las remesas d'os mexicans residents en os Estatos Unitos, que fan una zifra de 20 mil millons de dólars por anyo, y s'han convertito en a segunda fuent mas gran de capital forano.[23]

Mexico ye un d'os países mas ubiertos d'o mundo, ya que alto u baixo un 90% d'o comercio se troba baixo as estipulacions de diversos tractatos de libre comercio con mas de 40 países, d'os que, o NAFTA, con os suyos vecins norteamericans, ye o mas influyent: quasi un 90% d'as exportacions de Mexico se dirichen a os Estatos Unitos u Canadá y quasi un 55% d'as importacions en provienen.[24] Atros tractatos importants que Mexico ha sinyato son os tractatos con a Unión Europea, con Chapón, con Israel y atros países de Latinoamerica. Como tal, Mexico s'ha convertito en una potencia comercial internacional; Mexico ye o quinceno exportador mas gran d'o mundo —deceno si a Unió Europea se considera una sola entidat.[25] De feito, Mexico exporta mas que a suma d'as exportacions de totz os países d'o Mercosur y Venezuela.[25]

As preocupacions economicas prencipals son a dependencia comercial y financiera d'os Estatos Unitos, a distribución inequitativa d'a riqueza y a manca d'oportunidatz economicas ta as comunidatz indichenas d'os estatos d'o sud.

Demografía[editar | editar código]

Luengas[editar | editar código]

Ninos chatinos de Mexico

Mexico ye o país castellanoparlant mas poblato d'o mundo, con mas d'o doble de población que Espanya, Colombia u Archentina. De feito, un tercio de totz os castellanoparlants d'o mundo viven en Mexico.[26] O 98,8% d'a población mexicana parla o castellán; l'1,5% parla o náhuatl y o 0,8% parla o maya. Seguntes datos d'o zaguer censo lingüistico (2000) o 7,1% d'a población mexicana —ye decir alto u baixo a metat d'o total d'a población indichena— parla bella luenga amerindia, y l'1,2% no parla o castellán.[27]

Encara que a constitución de Mexico no estableixe denguna luenga oficial, o castellán ye a luenga oficial de facto, y a luenga nacional d'o Estato. Manimenos, tamién son luengas nacionals, as 62 luengas indichenas minoritarias, seguntes a Lei Cheneral d'os Dreitos Lingüisticos d'os Pueblos Indichenas, publicata en 2001. Seguntes ista lei, as luengas amerindias tienen a mesma valideza que o castellán en os territorios a on se parlan y os indichenas tienen o dreito de solicitar bells documentos oficials en lurs luengas.[28] A lei otorga o estatus de luenga nacional a todas as luengas amerindias que se parlan en o territorio mexicano sin importar-ne o numero de parlants —belunas d'ellas nian plegan a os 100 parlants— y sin importar-ne l'orichen. Alavez, se reconoixen as luengas d'os indichenas desplazatos d'os Estatos Unitos —como os kickapoo— y d'os pueblos indichenas refuchiatos de Guatemala.

L'anglès se fa servir amplament en os negocios, y por a mayoría d'os immigrants estatounitenses que residen en Mexico (l'1% d'a población total), mas que mas en os estatos d'a Baixa California, Baixa California Sud, Nuevo León, Guanajuato y o Districto Federal. Amás de l'anglés, destacan o venecián, parlato por a comunidat de Chipilo en o estato de Puebla[29] o plautdietsch en as diversas comunidatz mennonitas d'os estatos de Chihuahua y Durango,[30] y en menor proporción o francés, alemán, chinés, hebreu y arabe, tamién catalán, vasco y galleco d'os refuchiatos d'a Guerra Civil Espanyola. Encara que belunas d'istas luengas se i han parlato dende mas d'un sieglo y que o numero de parlants de bellas luengas foranas blinca d'o numero de parlants de bellas luengas indichenas, denguna d'ellas no ye reconoixita oficialment.

Cultura[editar | editar código]

Esportes[editar | editar código]

Ana Guevara campiona d'o mundo en l'anyo 2003.

O esporte mes popular ye o fútbol y en a mitat norte tamién ye muito popular o béisbol. Entre os esportes individuals destaca o boxeyo y l'atletismo, mas que mas en a preba de marcha atletica conoixita en Mexico como La caminata.

Competicions esportivas[editar | editar código]

Mexico ha organizato os Chuegos Olimpicos de 1968, celebratos en a Ciudat de Mexico,[31] y dos Campionatos Mundials de Fútbol en 1970[32] y 1986.[33] Tamién ha organizato os Chuegos Panamericans en as edicions de 1955 y 1975 y organizará a edicion de 2011. Atros eventos organizatos son os Chuegos Centroamericans y d'o Caribe de 1926, 1954 y 1990, a Universiada de 1979, o Campeonato Mundial de Polo de 2008 , a Copa Mundial de Fútbol chuvenil de 1983, a y Copa d'Oro de la CONCACAF de 1993 y 2003, y a Copa Confederaciones de 1999.

Se veiga tamién[editar | editar código]

Referencias[editar | editar código]

  1. En Mexico, a ortografia oficial en castellán ye México. Ista ye a ortografia recomendata por a Reyal Academia Espanyola.
  2. (en) Mexico - Geography CIA The World Factbook. CIA
  3. (es) Alfonso González y Mirta A. González, Español para el hispanohablante en los Estados Unidos, p.150
  4. (en) "Native Americans: Earliest Migrations". MSN Encarta. 2009. Archived from the original on 1-11-2009. http://www.webcitation.org/query?id=1257037540134054. 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Mexico. Encyclopedia Britannica. Calendata d'acceso: 1 d'abril de 2007
  6. (en) Latin America:Region is losing ground to competitors. Oxford Analytica
  7. (en) List of upper middle-income countries. The World Bank
  8. (en) Gross National Income Per Capita 2008. Banco Mundial. [Consulta: 8 de setiembre de 2009]
  9. (en) Human Development Index 2008 Rankings. UNDP Statistics. [Consulta: 8 de setiembre de 2009]
  10. (ca) Articlo de Norteamerica d'a Gran Enciclopèdia Catalana
  11. 11,0 11,1 (ca) Mèxic. La geografia física. El clima i la hidrografia. L'Enciclopèdia Catalana. Calendata d'acceso: 8 de novembre de 2008.
  12. 12,0 12,1 (es) Biodiversidad SEMARNAT
  13. (es) Biodiversidad en México
  14. (es) Sistema Nacional de Información sobre la Biodiversidad en México
  15. (en) List of upper middle-income countries by the World Bank
  16. 16,0 16,1 (en) World Bank's Mexico Country Brief
  17. (en) Countries Ranked by GDP CIA Factbook
  18. Pobreza definita como porcentache d'a población que vive con menos de 2 dólars norteamericans por día, en Human Development Report 2007/2008 UNDP. Calendata d'acceso: 4 de chulio de 2007
  19. Pobreza extrema definita como o porcentache d'a población que vive con menos d'1 dólar norteamericán por día, en Human Development Report 2007/2008. United Nations. Calendata d'd'acceso: 4 de chulio de 2008
  20. (en) 2004 UNPD Mexico Report on HDI.
  21. (es) "Sobresale Nuevo León por su alto nivel de vida" El Norte, Requiere subscripción: "Al realizar por primera vez un estudio a nivel municipal, el organismo de la ONU ubicó a San Pedro Garza García como el segundo municipio con mejor Índice de Desarrollo Humano, después de la delegación Benito Juárez; y a San Nicolás de los Garza como el sexto, de los 2 mil 426 municipios de todo el País."
  22. 22,0 22,1 (en) CRANDALL, R (2004) "Mexico's Domestic Economy: Policy Options and Choices" in Mexico's Democracy at Work, Crandall, Paz and Roett (editors): Lynne Reinner Publishers, USA
  23. (en) "Mexico opposed to U.S. border wall". USA Today. Calendata d'acceso:28 de setiembre de 2006.
  24. (en) "CIA The World Factbook, "Mexico - Economy"". CIA. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html. Retrieved 2007-10-01. 
  25. 25,0 25,1 (en) Rank Order of Total Value of Exports CIA Factbook
  26. De totz los que parlan o castellán como luenga materna
  27. Plantilla:Citar web
  28. Plantilla:Citar web
  29. Montagner, Eduardo (2001). El dialecto véneto de Chipilo. Orbis Latinus. Calendata d'acceso: 22 d'abril de 2008
  30. Lagarda, Ignacio (2006) Historia de los Menonitas de Cuauhtemoc, Chihuahua, México. Monografías.com. Data d'accés: 22 d'abril de 2008
  31. (en)/(fr) Chuegos Olimpicos de Mexico 1968 seguntes o COI
  32. (es) A Copa Mundial de fútbol de 1970 seguntes a FIFA.
  33. (es) A Copa Mundial de fútbol de 1986 seguntes a FIFA.

Vinclos externos[editar | editar código]


Estatos d'America d'o Norte
Antigua y Barbuda | Bahamas | Barbados | Belize | Canadá | Chamaica | Costa Rica | Cuba | Dominica | Republica Dominicana | El Salvador | Estatos Unitos | Grenada | Guatemala | Haití | Honduras | Mexico | Nicaragua | Panamá | Sant Cristofo y Nieus | Santa Lucía | Sant Vicent y as Granadinas | Trinidad y Tobago
Dependencias: Anguila | Aruba | Bermudas | Islas Virchens Britanicas | Islas Caimán | Clipperton | Curaçao | Gronlandia | Guadalupe | Martinica | Montserrat | Isla Navassa | Puerto Rico | Saint-Barthélemy | Saint-Martin | Saint-Pierre y Miquelon | Sint Maarten | Islas Turcas y Caicos | Islas Virchens d'os Estatos Unitos