Idioma occitán

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Logo SLA.png Iste articlo tien una versión escrita con a grafía d'a SLA. Puet veyer-se aquí.
Occitán
Occitan
Atras denominacions: Lenga d'òc
Parlato en: Flag of Occitania.svg Occitania
Rechión: {{{rechión}}}
Parladors: entre 2 millons (ocasionals) y 500.000 (usuals)
Posición: {{{rank}}} (Ethnologue 1996)
Filiación chenetica: Indoeuropea

 Italicas
  Romance
   Occidental
    Ibero-romanica
     Occitán

Estatus oficial
Oficial en: Flag of Catalonia.svg Catalunya (Aranés)
Luenga propia de: {{{propia}}}
Reconoixito en: Flag of France.svg Francia
Flag of Italy.svg Italia
Regulato por: Congrès Permanent de la Lenga Occitana
Codigos
ISO 639-1 oc
ISO 639-2 oci
ISO 639-3 oci
SIL oci
Luengasdoc.svg

L'occitán u luenga d'oc (occitan, lenga d'òc) ye una luenga romance que se fabla en Occitania, un país que comprén o tercio sud de Francia, as Vals Occitanas (Alpes d'Italia), a Val d'Arán (en o norueste de Catalunya, Espanya) y o Prencipato de Múnegu. Hue o numero de fablants ye estimato entre 500 000 (usuals) y 2 milions (ocasionals), anque tien carácter cooficial en a Val d'Arán (y teoricament en tota Catalunya) chunto con o espanyol y o catalán.

O nombre occitán, atestato en os anyos 1270 u 1290, tien a mesma orichen que a formula luenga d'oc usata por o escritor italián Dante Alighieri en os anyos 1290, que comparaba as palabras que significaban "sí" en tres luengas: luenga d'oc l'occitán, luenga de sí o italián y luenga d'oïl o francés (oïl yera una forma antiga de oui). A palabra occitana òc procede d'o latín hoc (l'italián se derivó d'o latín sic y o francés oïl/oui se derivó d'o latín hoc ille). As palabras occitán y Occitania proceden d'a fusión de òc con a terminación d'(Aqu)itania, antiga rechión romana que ya correspondeba con una gran parti d'Occitania.

Entre las caracteristicas diacronicas de l'occitán como luenga romance, destacan:

  • A diferencia d'o francés, se conserva la a accentugata d'o latín (latín mare > oc. mar, pero > fr. mer.)
  • A diferencia d'o francés, se conservan las vocals postonicas.
  • Como o francés y o noritalián, se truca la u latina por [y].
  • Como una gran parti d'o norditalián, s'esplaza la serie de vocals posteriors ([u] > [y], [o] > [u]).
  • O dialecto gascón de l'occitán cambió a f latina por [h] pipada (latín filiu > gascón hilh), como o castellán medieval (o gascón y o espanyol habieron a influencia d'o euskara).
  • O grupo dialectal nordoccitán conoix a palatalización de ca [ka] en cha [tʃa, tsa] y de ga [ga] en ja [dʒa, dza]: cantar > chantar, vaca > vacha, galina > jalina, cargar > charjar. Ye un fenomeno apareixito en quantos dialectos d'o latin tardano que se transmitió tamién en romanche, ladín, friulán, arpitán (francoprovenzal) y francés.

Os dialectos occitans son seis, seguntes a clasificación hue prou cheneralment acceptata d'o lingüista Pèire Bèc:

  • grupo gascón
    • o gascón en o sudueste (d'o qualo l'aranés ye una variedat mui local; o biarnés ye o gascón fablato en Biarn y ha un papel de koiné gascona),
  • grupo noroccitán
  • grupo sudoccitán
    • o provenzal en o sudeste, d'o qualo o nizardo ye una variedat important (o antigo shuadit o chudeoprovenzal, fablato por algunas comunidatz chodigas, yera una variedat mui local de provenzal)
    • o lenguadocián en o centro y en o centro-sud

As diferencias entre istos dialectos no son grans, a mayoría d'os fablants d'un pueden entender os atros. Especialment, o vocabulario usual y a sintaxi son prou similars en totz os dialectos; as diferencias son sobretot foneticas. Lo mesmo ye cierto d'o catalán, pos bells lingüistas consideran a l'occitán y o catalán como dos variants d'o mesmo idioma (més exactament d'un mesmo diasistema, de manera comparable a la gran proximidat d'as luengas chermanicas d'Escandinavia).

Un d'os textos en occitán más notables d'a literatura occidental se troba en o canto XXVI d'o Porgatorio de A Divina Comedia de Dante Alighieri, an o trobador Arnaut Daniel responde a lo recentador:

Tan m'abellis vostre cortes deman,
qu'ieu no me puesc ni voill a vos cobrire.
Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan;
consiros vei la passada folor,
'e vei jausen lo joi qu'esper, denan.
Ara vos prec, per aquella valor
que vos guida al som de l'escalina,
sovenha vos a temps de ma dolor!

En l'occitán actual s'emplegan esencialment dos normas lingüisticas concurrents:

  • a norma clasica, continua os usos tradicionals medievals occitans y ye proxima d'o catalán, respecta os dialectos mas tamién insiste sobre a suya converchencia con solucions unitarias y autonomas d'o francés. Hue s'usa en totz os dialectos, incluso o provenzal. Ye o sistema oficial de l'aranés. A suya codificación comenzó con a gramatica de Loís Alibèrt en o 1935 y ye d'a competencia d'o Conselh de la Lenga Occitana dende 1997.
  • a norma mistralenca, creyata por Josèp Romanilha en o 1852 y usata por Frederic Mistral, en a que s'emplegan as convencions graficas d'o francés ta representar os sonius de l'occitán. Hue s'usa sobretot en provenzal, en concurrencia con a norma clasica.

Dos altras normas, hue muit localizatas y minoritarias, son a bonaudiana en auvernés y a de l'Escòla dau Pò en vivaroalpín local d'as Vals Occitanas (estato italián).

O emplego actual d'o termin occitán y o prencipio d'a unitat d'ista luenga son acceptados por quasi totz os lingüistas especializatos en a lingüistica romance. Bells autors minoritarios y foranos a la lingüistica romance consideran que l'occitán no existiría y veyen os dialectos occitans como luengas distintas, en una postura de secesionismo lingüistico apareixita en os anyos 1970 (que ha grans similitutz ideyolochicas con o secesionismo lingüistico valencián, contrario a l'unidat d'a luenga catalana).

L'occitán en Aragón[editar | editar código]

Important ha estato tamién a presencia de l'occitán en Aragón, traíto por os repobladors venitos de l'atro canto d'os Pireneus. De l'occitán que se charraba en lugars d'o camín de Sant Chaime en Navarra y Aragón en dicen os especialistas occitán cispirenenco. Os Establimentz de Chaca estioron as ordenanzas u fueros d'a ciudat escritas en o sieglo XIII en romance gascón occitán, aquí bi ha un chicot texto d'os Establimentz:

X) E nos tot lo poble de Iacca mayors e menors presentz e auenidors estos establimentz qui sobre son escriutz confirmam e autreyam. e prepagatz de els nos tenim, elas iuras che uos ditz iuratz els proomnes de Iacca fetz, autreyam che de nostre mandament la fetz. chuals iuras establim e posam sobre nos. et en nos. e sobre nostra fe. e sobre nostra credença. che las tienguam e las façam fidelmentz tenir assi com de sobre escriut

Debito a dita presencia de l'occitán en l'Alto Aragón, l'aragonés tien muitos occitanismos, más que más gasconismos, ya que en as comarcas de l'Occitania mugants con Aragón se i charra o dialecto gascón.

Veyer tamién[editar | editar código]

Wikipedia
Ista luenga tien a suya propia Wikipedia. Puetz vesitar-la y contribuir en Wikipedia en Idioma occitán.

Vinclos externos[editar | editar código]


Luengas romances
Aragonés | Arrumán | Astur-leyonés | Castellán | Catalán | Corso incluindo o gallurés | Chodigoespanyol | Dalmata | Francés incluindo o diasistema d'as luengas d'oïl con o Borgonyón, Campanyés, Franco-Contés, Galó, Lorenés, Normando (Guernesiés, Jèrriais y Anglo-normando), Petavín-Santonchés, Picardo y Valón | Francoprovenzal | Friulán | Gallego | Istriot | Istrorrumán | Italián | Ladín | Ligur | Lombard | Meglenorrumán | Napolitán | Occitán incluindo o gascón y l'aranés | Piemontés | Portugués | Rumanch | Rumán | Sardo incluindo o sasarés | Secilián | Venecián