Croazia

De Biquipedia

Ir ta: nabego, busca
Republika Hrvatska
Bandera de Croazia Escudo de Croazia
(En detalle) (En detalle)
Lema nazional: No tien
Inno nazional: Lijepa naša domovino
Situazión de Croazia
Capital
 • Poblazión
 • Cordenadas
Zagreb
779.145 (2001)
45°48′ N 16°0′ E
Mayor ziudat Zagreb
Idiomas ofizials Croata¹
Forma de gubierno Republica
Stjepan Mesić
Ivo Sanader
Independenzia
 • Declarada
 • Reconoxida
(de Yugoslabia)
25 de chunio de 1991
12 de chinero de 1992
Superfizie
 • Total
 • % augua
Mugas
Costas
Posizión 123º
56.542 km²
0,01%
2.197 km
1.778 km (5.790 km con islas)
Poblazión
 • Total
 • Densidat
Posizión 119º
4.453.000 (2008 est.)
78,76 ab./km²
PIB (PPA)
 • Total (2005)
 • PIB per capita
Posizión 72º
US$ 55.638 millons
US$ 12,364
Moneda kuna (kn) (HRK)
Chentilizio Crobate
Zona oraria
 • en berano
CET (UTC+1)
CEST (UTC+2)
Dominio d'Internet .hr
Codigo telefonico +385
Prefixo radiofonico 9AA-9AZ
Codigo ISO 191 / HRV / HR
Miembro de: ONU, OSCE
¹Tamién se charra italiano.

A Republica de Croazia (Republika Hrvatska , [xř̩.ʋaː.ʦkaː] en croata), ye un país europeyo d'a Europa Zentral, que muga á o norte con Eslobenia y Ongría; á o noreste con Serbia; á l'este con Bosnia e Erzegobina; y á o sur con Montenegro. Ta o surueste muga con a mar Adriana, á más de tener una muga maritima con Italia en o Golfo de Trieste.

A suya poblazión ye de 4.453.000 abitans (estimazión de 2008) en una superfizie de 56.542 km², con una densidat de poblazión de 78,76 ab/km².

A prenzipal ziudat d'o país (y a suya capital dende a independenzia de Yugoslabia en 1991) ye Zagreb. Politicament, ye una republica parlamentaria; o president d'o país ye Stjepan Mesić y o primer menistro ye Ivo Sanader.

Croazia ye miembro de Nazions Unitas y d'a OSCE. Autualmén ye negoziando a suya dentrada á la Unión Europeya.

Contenius

[editar] Poblazión por etnias e nazionalidaz

A mayoría d'a poblazión ye de nazionalidat etnica crobate, bi ha una minoría serbia, que se reduzió muito cuan en 1995 l'aria on yera més numerosos fue recuperata por o gobierno. En a rechión d'Eslabonia bi ha representazions chicotas de diferents nazionalidaz d'o Imperio Austrongaro que partiziporon en a repoblazión (rutens e ongaros). En Croazia tamién bi ha restos de poblazions balacas en Dalmazia (Morlacos) e Istria (Istrorrumans), e musulmans refuchiatos d'a Guerra d'independenzia de Bosnia-Herzegobina.

En Croazia en 1981 os crobates yeran 3.455.000, os serbios 532.000, os ongaros 25.000, os eslobens 25.000, os musulmans de luenga serbocroata 24.000 e os yugoslabos de garra nazionalidat concreta 379.000.

[editar] Istoria

Os crobates yeran establitos en as riberas d'o Drave e Save en o sieglo VIII. Se diz que estió o emperador Eraclio qui permitió d'establir-se a crobates e serbios a lo sur d'o Danubio pa esfender a muga con os abaros como etnia-tampón. Con bizins tan periglosos como os abaros os crobates azeptoron a protezión d'os francos carolinchios, pero se'n independizoron con Trpimir, que entre l'año 845 e l'año 864 reinó con o títol de Dux Croatorum (a primera menzión istorica d’o pueblo crobate como tal. Tomislav reinó entre l'año 910 e 928 e prenió o títol de Rex Croatorum en 925, títol reconoxito por o Papa.

Os reis de Croazia han de luitar en dos frents cheopoliticos: a lo norte cuentra os ongaros, que eban plenato en Panonia o bueito de poder creyato dimpués d'a desaparizión d’os abaros, e a lo sur primero cuentra os bizantins e dimpués cuentra os benezians, que tamién preban de controlar Dalmazia.

En a combersión d'os crobates a lo cristianismo i abió una doble influyenzia de Roma e Costantinoble. Os diziplos de Metodio introduzioron una liturchia en eslabo antigo, sin d’embargo a influyenzia catolica remató predominando. En o conzilio de Split en 1060 suprimioron a liturchia en eslabo antigo, que sin d’embargo feba goyo a lo pueblo. O catolizismo diferenziará a los crobates d’atros eslabos balcanicos e será una siñal d’identidat nazional crobata.

En 1089 un rei crobate ye asasinato e a suya bidua yera chirmana d'o rei d’Ongría. O rei d’Ongría s’imposa debant d’atros pretendients a lo trono y en 1102 o rei Kalman u Koleman consigue un alcuerde con os representants d’as 12 tribus crobates, os Pacta Conventa, con os que a corona de Croazia pasa a lo rei d’Ongría en unión presonal pa cutio, a lo tiempo que os crobates conserban lur autonomía, o suyo ban (gobernador) e una dieta (sabor). A muga entre Croazia e Ongría cuasi no cambeyará dica 1918, o mesmo que a muga con o Sacre Imperio Román-Chermanico. O reino crobate prebará d'estendillar-se por Dalmazia e l'actual Bosnia. Os sobirans ongaros conseguirán sozmeter Bosnia dende o sieglo XII dica meyatos d’o sieglo XIV.

Os otomans rematan de conquerir l'actual Bosnia en 1465, y benzen a los crobates en Krbovsko Polje en 1493. En 1526 os turcos benzen a los ongaros en Mohacs e consolidan o suyo dominio sobre Croazia.

[editar] Croazia baxo os Habsburgo

Dica fins d'o sieglo XVII Croazia ye dibidita: Eslabonia e Croazia oriental son ocupatas por os turcos. Atra parte de Croazia ye en a dita Ongría reyal, on dende 1526 reinan os Habsburgo. Benezia conserba a costa dalmata, de fueras de Ragusa (Dubrovnik).

En 1683 os turcos son derrotatos en o setio de Viena y encomienzan a retacular debant d’os austriacos. En 1699 por o tratato de Karlowitz a Croazia propiament dita y o norte d’Eslabonia dixan d’estar en o Imperio Otomán e pasan a lo Imperio Austriaco. O sur d’Eslabonia pasa a lo Imperio Austriaco en 1718 por o tratato de Passarowitz. En ixos mesmos tiempo Benezia, aligata d’Austria s’anecsiona as tierras interiors de Zadar y Split.

Dimpués d’estos tratatos os territorios d’os crobates son de tot en a muga con a rechión de Bosnia d’o Imperio Otomán. En o que dende ixe inte se conox como Bosnia ye tanto a cuenca d’o río Bosna (actual Bosnia Oriental) como territorios antigament d’os crobates (actual Bosnia Ozidental). Os austriacos creyan en os países crobates os confins melitars, en 1702 en Eslabonia y en 1737 en a Croazia propiament dita. Bi ha una Croazia melitar e una Croazia zebil dica 1878, cuan se suprime a organizazión melitar d’a zona. Dimpués d’o retacule d’os turcos os musulmans a despoblazión produzita por as guerras e a emigrazión de poblazión musulmana se compensa con a inmigrazión de crobates e tamién de serbios. Una rechión con muita poblazión serbia será conoxita como Krayina.

Entre 1809 e 1813 os países Crobates a lo sur d'o Sabe pertenexeban a las Probinzias Ilirias creyatas por Napolión. Bi abrá crobates adeptos d’o ilirismo. En 1815 se torna a la situazión anterior, pero Istria e Dalmazia pasan a depender d’Austria.

[editar] Croazia en o Imperio Austrongaro

En 1848 esclata una reboluzión en Ongría. Os crobates presentan unas reibindicazions a los austriacos e esleyen como ‘’ban’’ a lo coronel Jelacic, d’o exerzito austriaco, ban reconoxito por o emperador. Encara que en chunio ye destituito, recupera as funzions en setiembre. Dende ixe inte as tropas crobatas luitan con os austriacos cuentra os ongaros, dica que os ongaros se rinden en agosto de 1849. Dimpués Croazia e tot o Imperio Austriaco ye baxo a politica reazionaria de Bach.

O compromís austrongaro de 1867 dixa Istria e Dalmazia en Cisleitania (almenistrata por Biena) y Eslabonia e a Croazia propiament dita en Transleitania, (almenistrata por Budapest, ye dizir, por ongaros). Os crobates inbocan os Pacta Conventa de 1102 e n’obtienen en nobiembre de 1868 un copromís ongaro-crobate. Croazia conserba a suya dieta, o uso d’a luenga, almenistra de modo autonomo a educazión, o culto y a chustizia, pero pa atros afers a dieta crobate nombra deputatos que tienen escaño en o parlamento ongaro. A ziudat de Fiume ye o unico puerto maritimo de Transleitania e ye unita dreitament a Ongría.

Cuan Iván Mazuranic yera ‘’ban’’ i eba estabilidat e se creya una unibersidat en Zagreb en 1874, pero en 1878 as tropas austrongaras ocupan Bosnia-Herzegobina y o gobierno ongaro consigue que os Habsburgo supriman os confins melitars, e con ixo os prebilechios d’a chent que defendeba a muga, muitos d’ellos serbios. Baxo o ban Khuan-Héderbáry, que yera un mainate ongaro con muitas tierras en Eslabonia bi ha una mala politica con corruzión e prebatinas de maguiarizazión entre 1883 e 1893. Tot ixo fa que os crobates sigan seduzitos por o ilirismo e una unión yugoslaba (eslabos d’o sur), ideya encarnata en a presona de Josip Strossmayer, bispe de Diakovo.

[editar] Reino de Serbios, Crobates y Eslobens u Primera Yugoslabia

Os dirichents politicos crobates partizipan en o Comité nazional formato mientres a primera guerra mundial en Londres, dimpués en o Consello nazional de Zagreb d’otubre de 1918. O 29 d’otubre de 1918 a dieta proclama a independenzia de Croazia e dimpués a unión a lo reino d’os serbios, crobates y eslobens o 1 d’abiento. A fitazión d’as mugas d’o nuebo reino afecta a los crobates.

Por o norte en 1920 Ongría se bei obligata por o tratato de Trianón a zeder o destrito de Mur, abitato por Crobates en o sur e una porzión de Baraña (a lo sureste de Pécs).

En o sur Yugoslabia e Italia se disputan Istria e Dalmazia. En 1919 uns boluntarios italians prenen Fiume, e ye declarata ziudat libre. En 1920 o tratato de Rapallo atribuye Zadar, tota Istria e bellas islas d’a redolata a Italia. En 1922 a Italia Faxista ocupa Fiume, feito reconoxito por Yugoslabia en 1924 por l’alcuerdo de Roma.

Si os crobates eban estato adeptos d’o ilirismo, os serbios teneban atra conzezión de Yugoslabia. Os nazionalistas serbios consideraban que fendo parte Serbia d’o bando benzedor, teneban dreito a gobernar sobre os atros pueblos eslabos de Yugoslabia, que eban estato en o Imperio Austrongaro e no yeran independients. En Bosnia os serbios saqueyan localidaz musulmanas, e muitos musulmans bosnios fuyen ta Turquía. O zentralismo serbio fa que os crobates queden desencantatos con o ilirismo. En 1925 ye engarcholato Stjepan Radic, cabo d’o partito campesín crobate, e ye asesinato en o mesmo Parlamento en 1928. En 1933 o suyo suzesor Macek tamién ye engarcholato. Ye o inte que amanix un faxismo crobate baxo a direzión de Palevic. O 9 d'otubre de 1934 os ustachas asesinan a lo rei Alexandre de Yugoslabia. Cuan se desfa Checoslobaquia os serbios e crobates alcuerdan creyar a Banobina Autonoma de Croazia, e una parte de Bosnia con poblazión crobate (Posabina y Herzegobina ozidental sobre tot) pasa a fer parte de Croazia. Macek pasa a fer parte d'o gobierno yugoslabo en 1941.

[editar] A Croazia independient en a segunda Guerra Mundial

A prenzipios de 1941 Hitler ordena a Yugoslabia que s'adiba a lo pacto tripartito, pensando en atacar Grezia. O rechent Pablo azeuta, pero os nazionalistas serbios se rebelan o 27 de marzo, dimpués Pero II ye proclamato rei, pero o 6 d’abril de 1941 os exerzitos ongaros, alemans e italians embaden Yugoslabia, que se rinde o día 17. Yugoslabia ye dibidita en zonas, e se creya un estato satelite Crobate gobernato por os ustachas examplato con Bosnia-Herzegobina e Sirmia, pero que ha tenito que zeder territorios a Ongría e Italia, (zonas de Dalmazia). As tropas alemanas ocupan o nordeste e as tropas italianas o surueste. Os ustachas emprenderán o esterminio de serbios, e tamién de chitans, chodigos, e opositors politicos. Muitos serbios fuoron nimbiatos a lo Campo de Conzentrazión de Jasenovac. Con menos meyos que os alemans pa fer mortaleras, as trazas d'os ustachas impresionoron a los mesmos nazis alemans. Mientres os ustachas esterminan a los serbios, os guerrillers monarquicos serbios (chetniks) esterminan a los musulmans bosnios en as zonas que controlan. Yugoslabos de totas as nazionalidaz, crobates tamién s'aplegan en a formazión d'un exerzito partisán que defiende yugoslabia plural e que tienen un caudiello crobate, Josif Broz Tito. En 1942 os ustachis e os partisans luitan en Bosnia. Os partisans son capazes de forachitar a los italians, pero son refusatos por una contraofensiba alemaña, pero en 1943 muitos italians cambeyan de bando y esto permite a los partisans de tornar a abanzar en liberar a costa dalmata en otubre-nobiembre de 1944. Os ustachas seguiban resistindo encara dimpués d'a rendizión d’Alemaña, fendo-lo o 15 de mayo de 1945 en Eslobenia.

[editar] O titismo e a segunda Yugoslabia

En 1946 se costituye a Republica popular de Croazia, con as rechions istoricas de Croazia y Eslabonia, e tamién con territorios tornatos por Ongría e Italia, (Istria e cuasia tota Dalmazia, as bocas de Kotor son zeditas a Montenegro). En o tratato de París de 1947 se formará o territorio libre de Trieste, repartito en 1954.

Dende 1990 Croazia y Eslobenia, con mayor tradizión capitalista e con una clase dirichent més enriquita que en Serbia mientres o periodo titista tratan de dixar a Federezión de Yugoslabia. En as eslezions d’abril-mayo de 1990 l’Aliganza Democratica Crobata plega a 2/3 d’os botos. O cheneral Franjo Tudjman ye nombrato president d’a Republica. As minorías serbias de Croazia no deseyan a independenzia de Croazia e se planteyan independizar-sen de Croazia si Croazia se fa independient. O gobierno crobate no azepta dar-lis autonomía.

[editar] A guerra d'independenzia Crobate

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, beyer l'articlo Guerra d'independenzia crobatebeyer os articlos [[{{{2}}}]] e [[{{{3}}}]]beyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] e [[{{{6}}}]]beyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] e [[{{{10}}}]].

O 25 de chunio de 1991 Croazia y Eslobenia proclaman a suya independenzia. O gobierno federal yugoslabo apoya a los serbios de Croazia con a presenzia d’o exerzito federal, que preba de mantener o control de Croazia e dixa que os guerrillers serbios faigan crimens de guerra con total impunidat primero cuentra os crobates que yeran en minoría en as localidaz de mayoría serbia e dimpués cuentra os crobates de localidaz que no yeran de mayoría serbia e que egual conqueriban. Krayina ascape cayó en poder serbio. Os prenzipals combates se desembolicaban en Eslabonia oriental, de mayoría crobate, pero que os meyos de comunicazión serbios (e d’Estatos como España que beyeban a independenzia de Croazia como incomoda) presentaban como de mayoría serbia. Dimpués d’Eslabonia a guerra s’estendilló dende Krayina dica Dalmazia (puent de Maslenica), e as ziudaz costeras como Zadar, Split, atacatas por a marina yugoslaba, e Dubrovnik, atacato dende Montenegro y Herzegobina por boluntarios serbios e montenegrins. Vukovar resistió pero en zaguerías fue destruito por o exerzito yugoslabo, estando eszenario de crimens por os dos costatos que han quedato sin guaire castigo por o que fa a los responsables serbios. En os territorios que os serbios conquieren bi ha mortaleras de poblazión crobate e por miedo muitos d’ellos fuyen enantes que pleguen os serbios, feito que cuan a guerra s’estendille por Bosnia y o Kosovo será conoxito como ‘’limpieza etnica’’ e que cuan encomenzaba en Croazia no conseguiba mober d’egual traza as sensibilidaz de bels países ozidentals que yeran cuentra a desintegrazión de Yugoslabia.

O 23 d’abiento de 1991 Alemaña reconox a independenzia de Croazia, feito que obliga a fer-lo o 15 de chinero a toz os países d’a CEE, dica estatos retizents como España, que chugaba un papel anti-crobate e pro-serbio. En abril de 1992 os cascos azuls d’a ONU encomienzan a prener posizions en as zonas ocupatas por os serbios. En mayo de 1992 Croazia ye almesa en a ONU. A seu d’o mando d’os cascos azuls ye prebista que siga en Sarajevo, pero cuan s’aturan os combates en Croazia esclata a guerra en Bosnia-Herzegobina. En a guerra de Bosnia-Herzegobina os crobates locals s’eban preparato pa a guerra pero os musulmans bosnios no, os guerrillers serbios e o exerzito troban menos resistenzia e tamién fan mortaleras en as zonas baxo o suyo control, pero o apoyo d’Estatos Unitos a la causa musulmana fa que ya toz os países ozidentals ya no apoyen a causa serbia, (que encara tendrá a Rusia como aligata), e que a opinión publica tienga en cuenta os crimens de guerra, as biolazions masibas, ezt....Una millor preparazión pa una guerra que se beyeba inminent e l’aduya de Croazia permitió a los crobates de Bosnia y Herzegobina resistir millor os ataques serbios que a poblazión musulmana, sin d’embargo tamién i abió muitas baxas y se perdioron ziudaz como Bosanski Brod en Posabina. Os crobates plegoron a prener o control de Herzegobina Ozidental e d’amplas zonas de Bosnia Zentral, dica en localidaz de mayoría musulmana como Kiseljak. En chunio de 1993 os serbios de Krajina reafirman en un referendum o suyo deseyo d’unión con os atros serbios d’os Balcans. Bi ha una efimera ofensiba crobata en l’aria de Maslenica, pero dica bi ha tranquilidat melitar. En Bosnia os crobates dixar d’estar aligatos d’os musulmans en 1993 y encomienzan unos combates en os que a poblazión musulmana, més lumerosa, ba prenendo o control de muitas ziudaz de Bosnia zentral (Travnik, Vares), e tamién de Herzegobina zentral, (Jablanica, Mostar oriental), y encara que enantes os crobates eban aduyato a salbar-se d’os serbios a muitos musulmans, que podioron trobar refuchio en ziudaz como Mostar, a opinión publica internazional yera de parte d’os musulmans y en cuentra d’os crobates. Os países ozidentals presionaban pa que os musulmans e crobates formasen una federazión crobate-musulmana, pero os combates yeran difizils d'aturar.

En 1995 Os crobates ban ocupando os territorios y enclaus on a posizión serbia ye menos fazil de defender: primero Eslabonia Ozidental, dimpués l'aria de Sisak y en berano de 1995 Krayina. Por miedo a represalias os serbios fuyen en masa de totas estas rechions. A recuperazión de Krayina permite liberar d'a presión melitar a los musulmans de Bihac, e os serbios encomienzan a retacular en Bosnia Ozidental. Os crobates de Bosnia recuperan Jajce, perdito cuan os musulmans e crobates combatiban por Travnik. O 21 de nobiembre de 1995 Estatos Unitos fuerza a un alcuerdo de paz en Dayton, os crobates de Bosnia son obligatos a fer parte d'una Federazión Crobate-Musulmana dentro de Bosnia-Herzegobina, a més han de zeder as zagueras localidaz que controlaban de Posabina a la republica serbo-bosnia de Bosnia-Herzegobina. Os serbios encara controlan as zonas d'Eslabonia Oriental que conquirioron en a guerra, con a ziudat de Vukovar, (o "Belchit Crobate").

[editar] Bibliografía

Commons-logo.svg
Se beigan as imachens de Commons sobre Croazia.


Estatos d'Europa
Abjasia3 | Albania | Alemaña | Alto Karabakh3 | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia e Erzegobina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croazia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslobaquia | Eslobenia | España1 | Estonia | Finlandia | Franzia1 | Grezia | Islandia | Irlanda | Italia1 | | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Lusemburgo | Mazedonia | Malta | Moldabia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Ongría | Osetia d'o Sur3 | Países Baxos | Polonia | Portugal | Reino Unito | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suezia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Ziudat d'o Baticano
Dependenzias: Åland | Akrotiri e Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Jèrri
1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relazions istorico-culturals con Europa. 3 Parzialment reconoxito
En atras luengas