Aragonés centro-oriental

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Aragonés centro-oriental
Variedat de l'aragonés
Parlas centro-orientals de l'aragonés.svg
Localización cheografica
Territorios Val de Bielsa, Valle de Tella, Valle de Puertolas, Valle de Vio, Val de Broto, Ribera de Fiscal, Valle d'A Solana
Sociolochía
Vitalidat Baixa
Literatura
Escritors principals Leonardo Escalona
Rasgos dialectals (Nor)Centrals, de transición ta's orientals

L'aragonés centro-oriental ye l'aragonés que se charra entre a Val de Broto y a Val de Bielsa y entre Cotefablo y a Cinca. Presenta as caracteristicas foneticas de l'aragonés central y lexico común con l'aragonés oriental. Conserva bien elementos morfolochicos y sintacticos desapareixitos de l'aragonés occidental y centro-occidental.

Fonetica[editar | editar código]

A -e final se conserva en casos que l'aragonés cheneral la perdió por apocope dende fa muitos sieglos (ya no yera present en a scripta medieval y no ye present en os residuos lexicos y toponimos aragoneses d'o castellán d'Aragón):

L'aragonés d'a cuenca alta d'a Cinca (Valle de Puértolas, Valle de Tella y Val de Bielsa), pierde por apocope a -o final en más casos que l'aragonés cheneral, fenomeno que observamos tamién en chistabín en continuidat cheografica. Este fenomeno se troba mas a sobén dezaga de -n- y -l-, pero se troba tamién dezaga de -y-:

  • cul, goi, truc, truen, chiner, ferrer, ecetra

D'acuerdo con l'aragonés central presenta una menor resistencia a la sonorización d'as oclusivas xordas intervocalicas latinas que l'aragonés cheneral, conservando-se a xorda localment en parolas como capeza u vita, encara que no en atras parolas como presiego, que presentan a xorda conservata en aragonés meridional. A conservación afecta a lo participio, que ye en -ato, -ito reblando debant d'as formas chenerals en -au, -iu.

En a evolución d'o grupo latín -CT- trobamos con cierta freqüencia formas en -t-, que corresponden a -it- en aragonés cheneral: feto, muto, ecetra.., que pueden coexistir con a forma cheneral feito y con formas castellanizatas como fecho.

O bergotés, l'aragonés d'a Valle de Vio y d'A Solana presentan mayor tendencia que atras variants d'aragonés a la sonorización dezaga liquida, coincidindo con o tensín, que ye centro-occidental:

A evolución d'a -X-, -SK- y -PS- latina ye en -ix-, como en aragonés oriental, a diferiencia de l'aragonés occidental y centro-occidental.

Morfolochía[editar | editar código]

As primeras presonas d'os pasatos imperfectos d'indicativo rematan en -abe, -ebe, -ibe, coincidindo con o chistabín:

  • puyabe, metebe, ubribe.

Qualques variants conservan una conchugación como verbo incoativo pa qualques verbos d'a tercera conchugación u conchugación en -ir.

O pasato imperfecto de subchuntivo no presenta vocal final en a primera presona singular y a tercera presona singular, rematando en -ás, -és, -ís en cuenta de -ase, -ese, -ise de l'aragonés centro-occidental y occidental y coincidindo con o que se troba en qualques textos medievals.

  • yo aduyás, yo debés, yo partís.

Bi ha una millor conservación d'os participios fuertes que en atras variants d'aragonés.

Indefinitos belaún, belauna con variants, que se fan servir dende o tensín dica o benasqués.

Uso d'os adverbios guaire, nunca, cosa con sentito positivo en oracions interrogativas y condicionals. Se documenta en Belsetán y aragonés d'a Val de Tella a l'egual que en benasqués.

Sintaxi[editar | editar código]

L'aragonés d'a valle de Vio, l'aragonés d'a valle de Tella y o belsetán mantienen u manteneban dica fa poco encara o uso d'o verbo ser como verbo auxiliar en qualques verbos intransitivos, encara que en decadencia, porque o belsetán ha perdito recientment o uso d'este verbo auxiliar en os verbos de movimiento.

Variants[editar | editar código]

Son parlas aragonesas centro-orientals:

L'aragonés de Sierra Ferrera presenta actualment una fonetica pareixita a lo chistabín u fobán, clasificatas como aragonés oriental.

Bibliografía[editar | editar código]


Dialectos de l'aragonés
Aragonés occidental | Aragonés central (centro-occidental y centro-oriental) | Aragonés oriental | Aragonés meridional


 
Variedatz centrals de l'aragonés
Aragonés centro-occidental Aragonés tensino (incluyindo o panticuto) | Aragonés d'a Tierra de Biescas | Aragonés d'a val d'Acumuer | Aragonés sarrablés | Aragonés de Vallibasa | Aragonés de Sobrepuerto
Aragonés centro-oriental Aragonés d'a Ribera de Fiscal | Aragonés d'a valle de Broto y d'a valle de Vio | Aragonés d'a valle de Puértolas | Aragonés d'a valle de Tella | Belsetán | Aragonés de Sierra Ferrera