Aragoneses

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Aragoneses
Aragonesos
Aragoneses.jpg
Alifonso I · Goya · Serveto · Amaral
Ramón y Cajal · Bunbury · Buñuel · Palafox
Población total
2.227.000[1]
Rechions con comunidatz importants
Flag of Aragon.svg Aragon 1.277.471
Flag of Catalonia.svg Catalunya 112.315[2]
Flag of the Land of Valencia (official).svg País Valencián 44.401[3]
Flag of the Community of Madrid.svg Comunidat de Madrit 32.418[4]
Flag of Andalusia.svg Andalucía 11.635[5]
Flag of Navarre.svg Navarra 11.444[6]
Flag of Castile and León.svg Castiella y Leyón 7.445[7]
Flag of the Basque Country.svg País Vasco 6.560[8]
Flag of France.svg Francia 6.459[9]
Bandera Castilla-La Mancha.svg Castiella-La Mancha 5.467[10]
Flag of the Balearic Islands.svg Balears 4.400[11]
Flag of Argentina.svg Archentina 4.208[12]
Flag of the Canary Islands.svg Canarias 4.093[13]
Flag of La Rioja (with coat of arms).svg A Riocha 3.970[14]
Idiomas
Aragonés, catalán y castellán.
Relichión
Catolica romana
Pueblos relacionatos
Catalans, valencians, occitans, castellans y atros pueblos latins

Os aragoneses son un pueblo latín considerato como nación que vive en a rechión historica d'Aragón, situata entre o centro y o noreste d'a Peninsula Iberica.

Identidat[editar | editar código]

A identidat aragonesa tien un d'os suyos orichens en a existencia d'un estato medieval creyato por una clase dirichent cristiana sobre una población de mayoría autoctona d'orichen hispanorromán, o Reino d'Aragón, con unas institucions propias baixo una monarquía y con l'uso oficial d'a luenga romanz autoctona (l'aragonés en o suyo standard medieval u scripta aragonesa), chunto con o latín dende o reinato de Pero III dica Alifonso V lo Magnanimo.

Por a naturaleza de tierra de paso Aragón ha recibito influencias de totz os países y pueblos d'arredol (Occitans, Gascons, Vascos, Catalans, Castellans), y ye especialment permiable. O proceso de formación d'Espanya significó pa os aragoneses una tendencia a uniformar-se con os pueblos d'o centro d'Espanya, en especial os castellans.

Dende o punto de vista cultural bells autors como Julio Caro Baroja destacan a heterocheneitat cultural (que por atra part existe en totas as rechions espanyolas y en totas as nacionalidatz historicas en as que dengún no destaca ixa heterocheneidat). Julio Caro Baroja considera que as arias con una cultura més chenuína son as vals d'o Pireneu y a Val de l'Ebro, estando o semontano pirenenco un aria de transición, y considera que a chent d'as sierras d'o Sistema Iberico no presentan diferencias culturals significativas con os castellans y que os habitants d'a Francha de Levant son de cultura catalana.

Autors catalans consideran a los habitants d'a Francha de Levant como part d'o pueblo catalán. Dende un punto de vista historico os catalanoparlants d'Aragón no constaban en a Edat Meya como catalans por perteneixer a lo Reino d'Aragón, pero dende o punto de vista etnolingüistico si que farían part d'una mesma unidat etnolingüistica con os valencians, balears y habitants de Catalunya, seguindo criterios filolochicos y de continuidat cultural con arias mugants.

Luenga[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo idioma aragonésveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Actualment Aragón ye un territorio trilingüe, pero os suyos habitants no en son. A suya luenga orichinal d'Aragón ye l'aragonés, que se charraba u se conoixeba en tot o Reino d'Aragón en a Edat Meya, y que hué ye una luenga en periglo de disapareixer, charrata nomás por bells mils de fablants etnofonicos nativos en bellas localidatz de l'Alto Aragón. Tamién bi ha neoparlants de l'aragonés, pero amés gran part no s'expresan bien en aragonés ni en tienen una conoixencia completa.

A mayor parti d'os aragoneses (90% u más) son alofonicos tienen hué como luenga nativa o castellán en a suya variedat aragonesa, que presenta restos de l'anterior idioma aragonés, sobre tot en o lexico asociato a l'agricultura, a ganadería, l'artisanía y a una vida rural en definitiva en a que l'aragonés yera vehiclo d'una cultura u unas culturas propias.

En a zona oriental, conoixita como La Francha, bells 47.686 aragoneses catalanoparlants (un 3% d'a población total) a población autoctona charra variants locals d'o mesmo catalán[15] nordoccidental que se charra en as provincias de Leida y Tarragona como consequencia de repoblacions medievals feitas con catalans.

Demografía[editar | editar código]

Aragón ye un país muit rural con una densidat de población muit baixa, 25,4h/km2.[16] Zaragoza, a capital, agrupa un 70,5% d'a población.[16] Existen grupos importants d'aragoneses y os suyos descendients establitos en o País Valencián y Catalunya,[16] con quasi a metat d'a población resident difuera d'Aragón y aintro d'o Estato Espanyol. Asinas Barcelona ye dimpués de Zaragoza a segunda ciudat d'o mundo con mayor población aragonesa, más de 200.000 aragoneses viven en a ciudat condal y a suya aria metropolitana[17] (alto u baixo un 6% d'a población d'ista ciudat[18]).

Modo de vida tradicional[editar | editar código]

Un labrador aragonés (1825)

En os semontanos pirenenco y iberico, en os Prepireneus y en o Sistema Iberico bi ha una agricultura mediterrania con policautivo de secano (coltura promiscua), con oliveras, vinya, almendreras y cerials. En bells puntos amanixioron monocautivos en forma d'amplos vinyers u oliverals.

En as riberas d'os ríos d'a Depresión de l'Ebro y parte d'o sistema Iberico bi ha una agricultura mediterrania con reganos, que encomenzoron a estar de gran mida dende tiempos d'os romans, y no dende tiempos d'os musulmans como a sobén se diz. A Val de l'Ebro y a Huerta Valenciana son os puestos d'a peninsula iberica con tradición de reganos estensos més antiga. Cautivos tradicionals de regano son a perera, a manzanera, l'abricoquera, a presquera, etc...En a ribera d'o Guadalaviar, clima més frido, ye més común o cautivo d'a perera.

En as vals d'o Pireneu Axial a base d'a economía yera o pastoreyo transuant, y o bestiar pasaba o hibierno en as tierras planas d'a Depresión de l'Ebro. As rotas transuants se dicen "cabanyeras".

En a metat d'o sieglo XIX y sobretot a fins d'o sieglo XX os modos tradicionals de vida quasi han desapareixito, sustituitos por l'agricultura y ganadería intensivas y comercials. Por atra parte a industrialización y modernización han feito que a mayor parte d'a población no se dedique a o sector primario.

Historia[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Historia d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Cultura[editar | editar código]

Relichión[editar | editar código]

O 95% d'os aragoneses se declaran catolicos[1]. A patrona d'os aragoneses ye a Virchen d'o Pilar.

Gastronomia[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Cocina d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].
Torta de Sobrarbe

A cocina d'Aragón ye una cocina d'interior, continental. Se troba en o cruce entre as cocinas d'a mediterrania catalana, l'atlantica vasca y de l'altiplán castellán. Ye asinas que se puet trobar platos como o salmorejo andaluz, o chilindrón vasco y – en a Francha – a coca catalana.

Os productos y comidas prencipals son os embutitos, o pernil, a cecina y atros derivatos d'o tocín, ciervo, uella y a cazata en cheneral. A zona central ye una gran productora de vin tinto, fruita y hortalicias, y en a Plana de Uesca, os lamins. En l'este bi ha a longaniza y l'aceite d'oliva, chunto con as cocas. En tot o Pireneu abundan os fongos y a cazata. Atros productos locals son a miel, mermelada, avellanas y o queso de tronchón y de Radiquero.[19]

Platos habituals son o pollo a la chilindrón, o potache, l'ajoarriero, as migas, o rancho, a fritada, a truita de río frida, carne a la pastora, y o salmorejo.[20]

Veyer tamién[editar | editar código]

Referencias[editar | editar código]

Bibliografía[editar | editar código]

  • Julio Caro Baroja "Los Pueblos de España". Ediciones Istmo Colección Fundamentos. 1981