Ansó

De Biquipedia

Esta fuella ye escrita en ansotano.

Ansó
Ambista d'Ansó con a suya Ilesia de San Per, d'estilo gotico, con as colors d'agüerro en as fuellas d'os arbols.
Comunidat autonoma	Aragón
Probinzia	Uesca
Comarca	Chazetania
Codigo postal	22728
Latitut Lonchitut	42° 45’  0’’ Norte  0° 49’  1’’ Ueste
Superfizie	224,05 km²
Altaria	860 m.
Distanzia	103 km enta Uesca
Poblazión	496 ab. (2008)
Chentilizio	ansotano/a
Ríos	{{{ríos}}}
Pachina web	{{{web}}}

Ansó ye un monezipio aragonés d'a probinzia de Uesca, en a comarca de Chazetania y partiu chudizial de Chaca.

A suya poblazión ye de 496 abitans (2008) en una superfizie de 224,05 km² y una densidá de poblazión de 2,21 ab/km².

Contenius 1 Cheografía 2 Demografía 3 Puestos d'intrés 4 Fiestas 5 Enrastres esternos

[editar] Cheografía

O monezipio d'Ansó ye situau en o estremo Norueste d'Aragón, fendo búa con Nabarra, y tamién con Franzia en muitos kilómetros. Muga á l'Ueste con a Bal de Roncal; á o Norte con Franzia (58 km de longaria de muga), á l'este con a Bal d'Echo; y tamién fa búa con a Bal d'Aragüés á o Sur por o costau mas oriental.

O Beral yé o río que bertebra ista bal, se li clama, asina, O Beral, sin a parola "río", ye o río, por anonomasia, no fa falta calale por deban pon. Naxe con o nombre d'o Barranco Petrechema, o sia en a Bal de Linza, que ye o más ta o Norte d'a Bal,dimpués baxa ta Bal de Zuriza, do se chunta con o Barranco d'A Taxera, dende astí se li clamará Beral. Pa acabá o suyo curso chuntandose con o Río Aragón en a Canal de Berdún, en o término de Billarreyal d'a Canal. As suyas aguas baxan furas por a diferenzia d'o nibel que si troba en ista zona de mons, por ixo bí-ha una fuerte azión sobre as rocas de os suyos costaus y ye normal trobase grans zaborros en a metá d'o Beral`por a fuerza ´d'istas aguas furas.

As bals d'o Pirineu son, en a suya mayoría,tanto en costau de Franzia como d'España, perpendiculars ta a suya línia zentral, que yé paralela ta as lineas d'os paralelos terrestres, Este- Ueste o bicebersa. Ista Bal d'Ansó ye estreita y por ixo, estió sempre muito defizil treballá en as tareas agrícolas, no bi-sta espazio pa cultibá en os lugás zercanos t'a Billa. Pero, agún, en Ansó pueden biese muitos huertés en as eslinaderas que baxan ta o Puente Beral y tamién en otris lugás similars de barranqués. Muitos huerté baxan dende as mesmas casas, en o cobalto, ta orilla d'o Beral. As prácticas agrícolas intensas se dexaron de fe muitas añadas antis, cuando comenzipia a crisis d'a soziedá tradizional o sia en as añadas de 1960s.

[editar] Demografía

Eboluzión demografica

1362 f 1495 f 1842 1857 1860 1877 1887 1897 1900 - - 1.187 1.686 1.773 1.615 1.354 1.205 1.192

1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 1.136 950 1.078 957 992 831 682 486 426

1992 1994 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 - - 509 - 527 528 529 533 523

2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 - 529 523 525 509 500 496 - - -

1717-1981: poblazión de feito; 1990- : poblazión de dreito. Fuent: Interzensal en l'INE, Series de poblazión en l'INE y Relazión d'unidaz poblazionals en l'INE.

[editar] Puestos d'intrés

• Ilesia de San Per, d'estilo gotico,en o suyo atrio firmoron as chens d'as Bals de Baretous y de Roncal o acuerdo de pastá con os abríos y ganau, en os terrenos d'istos zagueros. Iste acuerdo mediebal se inmortaliza con iste rito clamau Tributo d'As Tres Bacasque os baretoneses entregan cada añada ta os roncaleses en os altos puertos d'a búa. Os ansotanos estioron os testigos neutrals d'ista alcordanza pirinenca.
• A Torraza u Torreta. Una torre esfensiba d'o sieglo XVI. En ista torre s'ha feito un proyeuto, con aduya d'as almenistrazions, pa fé o Museu d'o Trache Ansotán ya que agora no ye posible bié as bariedás qu'iste tié, asina como una adecuada amostranza etnologica de toz.
• Museu Parroquial. En a ilesia de San Per se troba o Museu Parroquial, que ye en reyalidá un museo etnológico con muita informazión, asti bi-sta dende os traches típicos d'a billa dica as ferramientas de treballá en os diferens ofizios. Iste museo s'ubrió en as añadas de 1980, siendo uno d'os primés d'Aragón y naxié por a iniziatiba d'o que estió mosén d'o lugá durante muitas añadas, Dámaso Lapetra, natural de Luesia (Zinco Billas) que tenió ista ideya pionera.

[editar] Fiestas

• Día d'o Trache Ansotano, o zaguero domingo d'agosto. En iste diya muita chen d'o lugá, y tamién forastés, se calan os biellos traches d'a suya familia u os traches d'o Ropero Munizipal. Os mellós y más polius son os traches d'as mullés y d'os chicorrons. En bi-stá una gran bariedá, en o caso d'os traches d'as mullés. O trache d'os ombres ye parexiu con os que bisten en a redolada y ye mas común y simple. Enta o final d'o sieclo pasau, se podeban bié por as carreras d'Ansó bellos biellos con o trache típico qu'eban bestiu dende que yeran mozés y comenzipiaban á treballá como adultos. As zagueras presonas que bistioron o trache enta o fin d'os suyos diyas estioron, por as mullés, María de Casa Soro enta 1987 y por os ombres Jorge Puyó de Casa Monreal, que s'en fue en 1997. Agora as chens que si lo calan, o fan rememorando o que feban os suyos lolos.
• Fiestas patronals, 21 de setiembre.En realidá o patron d'a Billa ye San Sebastian, 20 de chinero, pero se zelebra en ixa fecha en razón qu'as chens d'o lugá que feban "cabañera" u que beniban de Franzia de treballá en as fábricas de Mauleon, podeban chuntá-sen en ixas fechas.
• Os Carnabals (metá d'o mes de chenero). O Carnabal d'Ansó yera dormiu dende as añadas d'a Guerra Zebil Española,dende entonces estió betau, como en muitos otris lugás d'España y s'oblidó. En iste sieglo XXI, cuan yera alcalde d'a Billa Enrique Ipas, y con a suya rasmia, se fizió a primera reedizión d'O Carnabal d'Ansó, dimpués de muitas añadas. Agora se fá chunto con as chens d'o Biarn que plegan t'a Billa con o personache clamau Sanpanzard. Iste presonache ye conoxiu en os dos costaus d'os Perineus y tamién en as bezinas bals d'os Perineus de Nabarra.
• Romería de Puyeta. Se fa en o primé domingo de setiembre, sempre que sia dezaga d'a Virxen de setiembre. Como a mayoría d'istas romerías, o sincretismo ye presen,con a mezcla d'as práticas cristianas con as paganas que fan o sustrato d'a suya realidá. Agora, como en muitas utras romerias, s'han perdiu muitos d'os viellos rituals. O mas conoxiu y caracteristico yera a existencia d'a Cofradía de Puyeta, que teneba y expresaba muitas d'as clabes d'o poder d'as chens d'o lugá.

[editar] Enrastres esternos

• Se beigan as imachens de Commons sobre Ansó.

• (es) Ansó
• (es) Asociazión A Gorgocha