Aragonés fovano

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Fovano
Variedat de l'aragonés
Mapa situazión fobano.svg
Situación d'o fovano
Localización cheografica
Territorios Val d'a Fueva
Lugar(s) principal(s) A Fueva
Sociolochía
Vitalidat Meya
Literatura
Rasgos dialectals Aragonés oriental

O fovano ye una variedat dialectal de l'aragonés que se charra en A Fueva, que fa parte d'a comarca d'o Sobrarbe.

Fonetica[editar | editar código]

  • O grupo -it- procedent d'o grupo latino -CT-, -ULT-, nomás se conserva que en chitar-se y cuitre, y s'ha castellanizato enta -ch: fecho, dicho, estrecho, pecho, mucho u trucha.
  • A x prepalatar fricatiba xorda se corserva bien (si nos miramos as redoladas a l'ueste dende A Fueva) y como ye normal en l'Alto Aragón oriental va con una -i- semivocalica: caixigo (/kaiʃigo/), vuixiga (/buiʃiga/), encara que atras parolas como cruixir (/kru.ʃir/), falandraixo (/fa.lan.'dra.ʃo/), muixordón (/mu.ʃor.'don/) y muixardina (/mu.ʃar.di.na/) no la presientan.
  • O grupo latino -SC- que en aragonés evoluciona a -x- gosa estar castellanizato: conocer, paecer, crecer, florecer, etc...
  • O grupo final -NTE (correspondient en muitos casos a restos d'o participio activo de present), que en aragonés medieval pierde a E y en aragonés moderno a T, ye castellanizato: rusiente, fuente, diente, puente, fueras d'os casos malament (/ma.la.'mén/), chent (/tʃen/), calient (/ka.'ljen/).
  • En Sant Per son casos de pronunciación d'a -r final en os plurals: lugars, pastors, colors, fenomeno que se troba tamién en bellos lugars d'o Sobrarbe central.
  • Mos trobamos un caso isolato y poco freqüent de conservación de -m- deribata de -M'N- que en castellán ha dato -mbr-:
    • LAMINA > lamna > lama.

Morfolochía[editar | editar código]

L'articlo ye como en aragonés cheneral: o, os, a, as, pero en Pano y Panillo, lugars amán d'a Ribagorza s'emplega es, (es cans). En o sieglo XVII s'emplegaba l'articlo lo, los, la, las en Foradada d'o Toscar.

Existe un pasato perfecto perifrastico como en ribagorzano y chistabín:

  • va cantar
  • vas cantar
  • va cantar
  • vamos cantar
  • vatz cantar
  • van cantar

A diferencia notable ye que o morfema presonal no ye -n como en ribagorzano y que a -r final se prenuncia. Tamién ye notable que este preterito indefinito coexista con a forma sintetica normal en aragonés: canté, cantés, cantó, cantemos, cantetz, cantón. L'emplego d'una forma u atra pende en factors como o verbo, o lugar, etc...

En conclusión o fovano ye un dialecto de transición entre l'aragonés d'o semontano de Balbastro y Viello Sobrarbe y l'aragonés baixorribagorzano. No ye tant castellanizato como o semontanés (conserva bien a "x") ni como o baixorribagorzano, y ye más amán de l'aragonés cheneral que este zaguero.

Referencias[editar | editar código]

  • F. Romanos, F. Sánchez. L'aragonés de A Fueba. Bocabulario y notas gramaticals. Uesca, Publicazions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa (col. «Puens enta ra parola», 9) (1999).

Vinclos externos[editar | editar código]


Variedatz orientals de l'aragonés
Altorribagorzano (Benasqués) | Chistabín | Fovano | Meyorribagorzano (incluindo o campés) | Baixorribagorzano (incluindo o foncense, estadillano y grausino)