Alifonso I d'Aragón

De Biquipedia

Ir ta: nabego, busca
[[{{{4|Wikipedia:Articlos destacatos|...]]
Wikipedia:Articlos destacatos
Alifonso I lo Batallero
Alifonso I lo Batallero
Informazión
Rei en Aragón e  Nabarra Aragón e  Nabarra
dende 1104
dica 1134
Prezedito por Pietro I
Suzedito por Remiro II
Naximiento 1073
Muerte 1134

Alifonso I d'Aragón dito Lo Batallero (1073 u 1074 - † Poleñino, 7 de setiembre de 1134) estió lo rei d'Aragón e de Nabarra d'entre 1104 e 1134.

Se feba dezir «Rei e Emperador de Castiella, Toledo, Aragón, Pamplona, Sobrarbe e Ribagorza». Emperador, emparato en a teyoría politica que le atorga lo imperio á qui domine tres u més reinos. Os cronistas musulmans le deziban Ibn Rudmir («fillo de Remiro») per una error, pos en reyalidat yera lo fillo naixito d'o segundo matrimonio de Sancho Remíriz (lo rei d'Aragón e Pamplona d'entre 1063 e 1094) e de Felicia de Roucy. Ixo ye, que en reyalidat yera lo nieto de Remiro I d'Aragón, no pas lo fillo.

Estió lo chirmán chico d'o rei anterior, Pietro I d'Aragón, per a man d'o pair, anque estasen fillos de diferents mairs. As muertes casuals e prematuras d'o chirmán Pietro, e d'os fillos d'éste (lo prenzipe Pietro, muerto en 1104, e la infanta Ainés, muerta en 1103), e una miqueta d'antes que Pietro, lo infant Ferrando tamién (primer fillo de Sancho e Felicia de Roucy) lo fayoron estar lo primer en a linia de suzesión, cosa que no eba estato dica ixe inte.

Lo carauter presonal suyo, que diz que yera tan furo e capezuto (alimentatos talment tamién per lo mito), e la formazión que eba puesto tener como infant no ereu (ta estar melitar lo educoron) debuixan la fegura que la istoria mos ha quiesto mostrar, d'un rei encapuzato con as guerras e las conquiestas, estremadament relichioso, que no s'estaba de pretensions anque pareixesen masiato grans ta lo modesto reino que eba erebato. Presonache controbertito ta os istoriadors, beluns l'han tratato como un éroe, ta altros no yera si que un pretenzioso, que destaca per las bitorias melitars que otenió contra os musulmans d'a marca septentrional, resaltando-se-ne lo setio e conquiesta d'a que dimpués abría d'estar a capital d'o suyo reino, la ziudat de Saraqusta (enguán, Zaragoza).

As bozes d'as suyas bitorias trescruzoron as fronteras d'Aragón. En a cronica de San Chuan d'a Peña (S. XIV) se i lei «clamabanlo Don Alfonso Batallador porque en Espanya non ovo tan buen cavallero que veynte e nueve batallas venció». Prenió parte en a conquiesta d'a ziudat de Uesca que esdebinió dempués d'a batalla d'Alcoraz (l'año 1096), en chunto con o chirmán suyo, cuan éste encara reinaba. Con Ruy Díaz, lo Zit Campeyador, i colaboró en cuentra d'os almorábez, indo-se-ne enta lo Reino de Balenzia con una espedizión ta aduyar á lo famoso caballero castellán, prenendo parte d'as maniobras que permetioron consolidar-ie lo primer anque efimero domenio cristiano d'ixas tierras.

Contenius

[editar] Infanzia e chobentut

O Monesterio de San Pietro de Ziresa (bal d'Echo, Uesca) on s'educó lo infant Alifonso Sánchiz.

Perque no eba naixito lo fillo ereu de lo rei Sancho, os primers años d'a suya bida los pasó en o monesterio de Ziresa (bal d'Echo, Perineu de Uesca) formando-se en «letras» e artes melitars, ta no serbir si que de siñor baixo gubierno d'o suyo chirmán gran Don Pietro cuan éste reinase. Lo suyo mentor diz que estió Lope Garzés, á qui més luego en adubir Alifonso lo tron reyal, entregó lo siñorato de Pedrola en agradeixemiento.

As primeras menzions d'a suya actibidat como gobernant diz que son de diferents localidaz en a Chazetania e las Zinco Billas, que ta par d'alabez, yeran en o estremo meridional d'o Biello Aragón, billas que estioron Biel, Luna, Ardenes e Bailo. En ixes tiempos siñaba os decumentos como «Alifonso Sánchiz», fillo de Sancho.

[editar] Coronamiento e innobazions d'o reinato

Dimpués que lo rei Sancho Remíriz, pair de Pietro, Ferrando, Alifonso e Remiro, morise d'un sayetazo en o setio de Uesca, lo 7 de chunio de l'año 1094, lo tron reyal recayó en o suyo fillo mayor, que abría d'estar Pietro I d'Aragón e Nabarra dillá d'ixa calendata. O reinato de Pietro I estió curto (només duró 10 años) e en estió carateristica la continidat con a politica d'os suyo predezesor: Lo setio de Uesca, que s'eba bisto periglar en morir-ie lo rei Sancho, se replantificó dica que la ziudat se conquerió en 1096, perduta la zaguera esperanza d'os soldatos moros que la guardaban per aber-ie redotato os aragoneses lo exerzito que les beniba á ausiliar, en a dita batalla d'Alcoraz. En 1100 yera conquiesta la ziudat de Balbastro, la billa de Sariñena e lo bastión de Boleya, que eba quedato de posesion mora á dintro d'o territorio aragonés cuan a muga meridional d'o Reino s'eba dentrato en a plana de Uesca con as zagueras conquiestas en bida de Sancho. Tamién se miró de conquerir per primera begata la billa de Tamarit de Litera (1104) anque lo intento fracasó e abioron d'alzar-ne lo setio.

Toz os setios que fayó Pietro se fayoron con a mesma tendenzia que lo suyo pair; ixo ye, sin d'alianzas con altros países independients d'a Europa cristiana (u cuasi que garra alianza, pos lo condato d'Urchel eba estato aliato tradizional d'os monarcas aragoneses, e Chenoba aduyó en o primer e fracasato intento de conquerir Tortosa, aportando-ie belas galeras) e bien poquet á poquet, con gran esfuerzo ta lo reino, que yera chicot e montañoso encara en ixes tiempos. Á més, en o reino d'Aragón pareix que per ixes tiempos encara no s'eba puesto posar á rodar garra equipe de maquinaria de setios competitibo (pos éstas yeran caras de fer, e s'eban de manullar con inchenieros que yeran bien caros de tener), como sí que los emplegaban en os altros territorios cristians. En totas as concaratas que tenió Pietro I, Alifonso, que yera destacato per as suyas aptituz en a guerra, bi estió present e diz que ya soleba conduzir presonalment as tropas aragonesas en combate.

A muerte de Pietro I en a bal d'Arán (alabez, parte d'o condato de Ribagorza), lo 28 de setiembre de 1104, poquez meses dimpués que lo chirmán d'Alifonso e d'éste, lo infant Ferrando, e que los dos fillos d'o rei (lo prenzipe Pietro e la suya chirmana Agnés) deixó á Alifonso en o talle d'estar o primero en a linia de suzesión, cuan nunca no l'eban preparato ta ixo, con as cuatre muertes escaítas en menos d'una añata.

[editar] Matrimonio (1109 - 1114)

Lo rei castellán Alifonso VI lo Templato, suegro d'Alifonso I d'Aragón.

O coronamiento d'Alifonso en 1104 suposaba tamién un problema dinastico que eba de subsanar-se como més rapedo se podese: Lo nuebo rei pasaba d'os 30 años e yera encara soltero. Ixa condizión, que no se les feba banal á os altros reis cristians d'a Peninsula, bien rapedo le aganó os amigos d'entre las casas reyals con fillas casaderas. L'alabez rei de Castiella, Alifonso VI, teneba una filla bídua (Doña Urraca) sabendo como buen yera lo monarca aragonés en a guerra, pensó que talment si se casasen ibi abría buen aliato contra d'os moros e ebentual lider ta os exerzitos de Castiella.

Lo matrimonio entre Alifonso e Urraca se fayó en a billa leyonesa de Sahagún, en l'año 1109 (l'añata mesma d'a muerte d'o paire d'Urraca), anque en o futuro abría de tener consecuenzias desastrosas.

As motibazions d'ixe fracaso son bien dibersas: per un costato, la politica nobiliaria d'Alifonso en Aragón e Nabarra s'eba caraterizato dica ixe inte per premiar siempre os meritos, espezialment os melitars, fenomén posiblement esplicable perque surtiba de territorios chicoz e demograficament pobres, sin de guaire nobleza pre-esistent, e alabez eba basato la conzesión de titols nobiliarios ta las nuebas tierras conquiestas en a caballería e os meritos melitars, fendo-se con bien poquet costumbre de quitar-se con noples de luengo linache, como en eba muitos en Castiella. O reino castellán, con una nobleza que i yera bien consolidata, dende os prenzipios estió un puesto poco comodo ta lo rei aragonés, muito més encapuzato con as balors morals de lo rito cristiano romano (s'ha de pensar qué relichioso yera) d'entre elas destacando-ne la fidelidat. Á de més, lo rei aragonés se miraba d'introduzir en os suyos territorios bels focos de burguesía (artesanos, comerzidants, etz) que contrarrestás o poder d'a nobleza

Urraca, á la cuentra d'ixo, diz que yera una muller tan capezuta como él, pero que per a formazión que eba tenito en a cort d'Alifonso VI, més s'estimaba formar una cort de noples coneixitos, e despreziando-los, no deixar que os burgueses tenesen cosa que dezir en a politica d'os reinos. Cuan lo monarca aragonés dezidió (unilateralment) que estaría buen que os burgueses s'establisen en diferents billas e ziudaz de lo camín de San Chaime en territorio de Castiella e de Leyón, alentando que se i comerziás, arrulló posiblement sin pensar-se-lo guaire lo mensache que yera él la un qui disposaba qué s'eba de fer en Castiella, e no pas a suya muller. Ixo causó gran maldato en a nobleza castellana, que no beyoron mica bien que un rei foraneyo fese ixas cosas, e á demés, innorando la boluntat de la suya reina que yera, á lo cabo, la reina lechitima de Castiella e de Leyón.

[editar] Fracaso d'a politica d'Alifonso en Castiella e rebelions nobiliarias e clericals

O Signum Regis de Alifonso I, identico de la un que emplegaba Pietro I.

Antes de casar-se, pareix que Urraca e Alifonso eban siñato un combenio per lo cual os dos se desinnaban reziprocament en soberana potestas («Potestat soberana») en as posesions de l'altro. D'estar zierto ixo, alabez Alifonso no abría feto cosa que no le estás permesa como co-rechent d'os territorios d'a suya muller. Talment, a oposizión nobiliaria contra d'Alifonso, que teneba lo foco més important en o reino leyonés, e més que més, en os condatos de Galizia, se basaba de primeras més en as nulas posibilidaz d'esnebenir-se rei que le quedaban á lo fillo d'o primer matrimonio d'Urraca, lo prenzipe Alifonso Reimúndiz (lo pair eba estato Reimundo de Borgoña, † 1107), més amparato d'os intereses suyos que no lo rei aragonés.

Alifonso continó con a suya politica de desinnar tenenzas de castiellos e plazas fuertes ta os noples d'a suya confianza, compañers de batallas e caballers fidels, e ixo el fayó ganar-se més enemistaz en Castiella, pos nombró bels siñors d'oríchen aragonés ta bels castiellos d'ixe altro reino e de Leyón. Beyendo os castellans e leyoneses que perdeban poder en as corz, prenzipeyoron á conspirar contra lo rei d'Aragón. Estió lo conte de Candespina Gomo González lo primer d'alzar a boz, anque no prenió garra azión contra Alifonso, pero ixo sí que lo fayoron cualques miembros d'a nobleza de Galizia, que se debantoron en armas contra lo matrimonio reyal e enristioron intereses reyals en a suya rechión.

A respuesta d'Alifonso, beterano guerrero e curto de pazentia, estió rapeda e biolenta, e replegando-ie las suyas güestes nabarro-aragonesas en Castiella, se'n fué dreito enta Galizia e les infrinchió una bergoñant redota en o Castiello de Monterroso (autual probinzia de Lugo), en 1110. Si s'analiza con a perspetiba istorica, la batalla de Monterroso estió una forma planera de dezir lo Batallero que yera bien resuelto á escannar cualsiquier intento de rebelión en contra suya fendo uso d'as armas; ixo sennificaba que de benidero, si os noples castellano-leyoneses quereban librar-se d'él, abrían d'organizar-se millor, e ixo estió lo que pasó en os años siguients, afogando los reinos hispanicos en un contino estato de guerra zebil.

L'altra fazión contraria d'Alifonso en Castiella e Leyón estioron os lumerosos eclesiasticos d'oríchen franzés e espezialment borgoñón que s'eban establito á redol d'o camín de San Chaime en o reinato d'Alifonso VI -perque lo primer cherno d'éste yera borgoñón, recordemos, e teneba buenas relazions con a ilesia d'allá- e que á par d'alabez ostentaban ya mutos siñoratos en ixes territorios. Ixo sennificaba, que cas que se tirase ta debant a politica d'Alifonso d'Aragón d'establir-ie un poder burgués en ixas billas e ziudaz, éls teneban las de perder con l'asunto. Estes eclesiasticos estioron los qui argumentoron bien furo debant de lo papa Pascual II ta que éste declarase nulo lo matrimonio d'os dos reis, esgrimendo l'argumento que ixas bodas (que os cronistas castellans gosoron dica dezir-ne «las malhadadas bodas», "mal-abitas bodas") yeran inzestuosas e contra d'a boluntat de Dioz, perque tanto Urraca como Alifonso yera beznietos de Sancho lo Mayor de Nabarra.

[editar] Nulidat matrimonial, o rei d'Aragón no quiere perder os dreitos sobre Castiella

Urraca I de Castiella, en una representazión d'o sieglo XII.

D'entre l'año 1110 e lo 1111 lo conte de Candespina miró de combenzer á la reina Urraca que lo prenzipe Alifonso eba d'estar lo rei lechitimo de Castiella, como unico fillo biolochico d'a reina natural de Castiella e Leyón, ta que secundese l'alzamiento d'a nobleza contra d'Alifonso d'Aragón. Ixo ye, ta bels istoriadors, lo que dezidió que las tensions d'entre Urraca e Alifonso deixasen d'estar no més que tensions maritals e politicas, e se combertesen en una guerra ubierta d'entre lo monarca aragonés e las fazions castellanistas.

Diz que Alifonso pensaba que la prosimidat en a relazión d'entre lo conte de Candespina e la suya muller se traduziba en infidelidat per partes d'ésta á os botos matrimonials, razón que ese puesto fer que la repudiase escapato, pero embeyendo que con mans que meyaban per a nulidat matrimonial en Roma (que feba poquet que eba sabuto que tamién l'arzobispe de Toledo yera demandando-la á lo Papa) e á demés con a reina conspirando con un d'os suyos confesatos detrators, yera inminent que perdese os dreitos conchugals en o reino de Castiella e Leyón, e alabez dezidió de quitar-la forzosament, declarando-la unilateralment incapaz ta gubernar, e la fayó trancar en o castiello de lo Castellar, en tierra aragonesa, declarando la guerra ubiertament á lo conte de Candespina e os suyos seguidors, e enzetando una sorprendentment exitosa imbasión de Castiella con as tropas de lo chicot reino d'Aragón e caballers nabarros, con a unica aduya en o costato castellano-leyonés que d'os contes de Portugal (que encara no yera independient).

En pocas semanas chusmetió las ziudaz rebels de Palenzia, Burgos, Osma, Sahagún, Astorga e Orense, con una belozidat sorprendentment rapeda que forzó que d'entre os enemicos castellanistas se comenzás á dezir que lo monarca aragonés e los suyos beterans talment yeran «invincibles».

Aprobeitando que lo rei aragonés teneba fayena en l'ozident peninsular, lo conte de Candespina Gomo González fayó una incursión rapeda enta Lo Castellar, liberando-ne la reina Urraca, qui en fuyó escapata enta lo monesterio de Sahagún. As notizias que rezibió d'ixa incursión prebocoron que Alifonso Sánchiz marchase con o exerzito enta lo sur d'as posesions castellanas, con a intenzión de castigar lo conte González. La ziudat de Toledo cayó en a primera metat de 1111, e Alifonso d'Aragón s'aprestó á fer cambeyar-ie l'arzobispe conspirador.

A batalla de Candespina ocurrió lo 26 d'otubre de 1111 en Candespina (contrazión decumentata de Campo del Espino), en l'atual monezipio segobiano de Fresno de Cantespino. Bi prenioron parte las tropas nabarro-aragonesas d'Alifonso e lo conte Enrique I de Portugal per a man aragonesista, e las tropas fidels d'Urraca e lo conte de Candespina per a castellanista. A redota d'os castellans e la muerte d'o conte de Candespina en o combate deixó á la reina de Castiella en una situazión prou mala, que resolbió fendo las pazes con o suyo marito.

En 1112 lo Papa Pascual II fayó ofizial una menaza ta que os dos reis fesen patent a nulidat d'o suyo matrimonio, baixo pena d'escomunión si encara s'estaban chuntos. Alabez, Alifonso, prefundament relichioso e con motibo d'una nueba disputa con Urraca, aprobeitó ta repudiar-la definitibament. Lo repudio se consolidó e fayó ofizial en un conzilio zelebrato en Palenzia en l'año 1114.

En repudiando á la reina de Castiella perdeba ofizialment os dreitos sobre iste reino per os que tanto eba luitato en as añatas anteriors. Ixo sennificó ta Alifonso un cambeyo de direzión en o suyo procheuto, tonando-se-ne enta Aragón e reprenendo lo complexo procheuto de conquiesta de Saraqusta que en 5 años de matrimonio (1109 - 1114) eba deixato cuasi de tot albandonato.

[editar] Estratechia melitar, reconquiesta d'Aragón

A debisión d'os territorios cristians e musulmans d'a Peninsula Iberica á redol de l'año 1080. Saraqusta yera una d'as taifas més importants d'Al-Andalus, e ixo eba impedito que Aragón creixese.

A reconquiesta d'Alifonso en o reino d'Aragón se debidió en dos fases. A primera, rapeda e carauterizata per ganar puestos de gran importanzia estratechica, escomenzó á prenzipios de 1105 (poquez meses dempués que lo coronesen rei) e remató en 1107 con a conquiesta d'as billas prenzipals en a redolata d'A Litera. O matrimonio suyo con Urraca I de Castiella en 1109 sennificó una pausa de 5 años en l'abentura de reconquerir contra d'os moros de Zaragoza. A segunda fase, á partir de 1114, anque de primeras estió més lenta, encluyó tamién l'anesión de nucleyos ta lo reino de Nabarra, e que se fese chugar un nuebo papel á la diplomazia esterior, que dica l'inte no en eba chugato garra: Una fuerte alianza con os gascons d'o bezconte de Bearn Gastón IV, e la promulgazión d'una bula papal que atorgaba os mesmos benefizios de liberazión espirital á os qui luitesen á lo costato d'Alifonso contra os moros que á os qui se'n isen enta las Cruzatas, produto d'un ésito diplomatico en o Baticano.

[editar] Primera etapa (1104 - 1109)

Tan buen diya como lo coronoron rei d'Aragón e Nabarra, Alifonso comenzó á sembrar a simient d'ixo que 14 años dimpués abría de culminar con a conquiesta de la Madinat Albaida, cambeyando de tot a estratechia que eban emplegata os suyos predezesors. Enzetó e remató la presa d'Exeya en 1105 e per lo fuero tan prenzipal que le dió toz os suyos abitants abutos e benideros estioron dende alabez caballers (per ixo tien ixe nombre). Completó en a mesma añata la conquiesta d'a resta d'as Zinco Billas, fendo-se con Taust e Sadaba, e luego fendo un contino per a bal de l'Ebro dica encorralar-ie la capital de tot per l'ueste, en una operazión que si se mira con a perspetiba d'ixa epoca (d'os tiempos que costaban as conquiestas), puet bien dezir-se-ne "relámpago".

En a mesma añata d'o 1105 gosó mandar que i construisen dos castiellos en a campa de l'Ebro debant de Saraqusta, á tiro d'escazilo, talment como si gosase menazar con a suya presenzia lo rei Al-Mustain II; os castiellos de ChuslibolDeus lo vol» en aragonés d'ixa epoca) e lo Castellar.

En ixes primers años, s'encorraló Zaragoza en completando la conquiesta d'a Plana de Uesca, os Monegros (encara no s'eba puesto conquerir mica més ta lo sur d'a sierra d'Alcubierre) e l'areya de Balbastro e Monzón. Conquerió Tamarit e San Esteban de Litera en l'año 1107, rematando asinas a fayena que lo suyo chirman mayor eba deixato per imposible, pero no podió estar-se més tiempos reconquerindo per as autuals Francha d'Aragón e Leida, que quedoron como redutos musulmans dica lo reinato d'a suya sobrina Peronella. Con ixas conquiestas, lo monarca eba establito una muga inferior ta lo suyo reino que conzidiba en a més gran parte d'a suya largura con o río Ebro, treito de lo baixo corso d'éste e d'a Zinca, on plazas como Fraga u Mequinenza yeran encara posesions moras.

[editar] Segunda etapa (1114 - 1134)

O setio cristián de Cherusalén de l'año 1099, en a Primera Cruzata.

Abendo feito una unica interbenzión en termins melitars en a guerra de reconquiesta nabarro-aragonesa en l'año 1110, lo diya que redotó Ámhad Al-Mustain II de Saraqusta (qui ibi perdió la bida) en a batalla de Baltierra (Nabarra), lo rei aragonés abió d'organizar a nueba estapa en territorio propio con nuebas estratechias: S'entrebistó con Gastón IV de Bearn cuan éste tornó d'as Cruzatas en orient, establindo una alianza que abría d'estar prenzipal ta lo procheuto de reconquiesta en o canto sur d'o Perineu. Os primers mobimientos los fayó en reconquirendo la redolata de Tudela en 1117, fendo-se con Fitero, Corella, Murchant, Cascant, Mont Agut e Zintruenigo en a mesma añata, que dende l'ataque de Al-Mustain II 7 años antes eban quedato en posesión musulmana.

En una calendata, que ta os istoriadors encara ye confusa, d'entre las conquiestas en Tudela de 1117 e la primera metat de 1118, Alifonso marchó enta lo Bearn ta estreitir as relazions con Gastón IV. Gastón yera un beterano oczitán d'a guerra de Tierra Santa, de costumbres guerrers e ferbor cristiano semilars de lo rei aragonés, siñor d'un bezcondato como yera lo Bearn de dimensions e poder economico pareixitos d'Aragón, lo qui eba feto contruir e emplegato armas de setios en a presa de Cherusalén -l'año 1099- cuan i luitaba baixo las órdens de Reimundo IV de Tolosa (ixa esperienzia abría d'estar importantisma en a guerra de Saraqusta més luego).

Se'n sabe poqueta cosa de cómo s'establió tan buena relazión d'entre Alifonso e Gastón, talment perque teneban tantas esperienzias en común, diz que se fayoron dica muit amicos. Lo prenzipio d'ixas relazions no se sabe cuan pasó, e bi han indizios que Alifonso I e Gastón IV ya se coneixeban d'antes e eban encluso colaborato (d'ésto si que no bi ha garra prueba) d'antes de 1117: Lo bezconte de Bearn apareixe de siñor de Balbastro en 1113, pero lo motibo que ixo estase asinas només s'ha puesto concheturar. Se sabe per seguro que d'entre 1117 e 1118 zelebroron un conzilio en Bearn en o cual siñoron un compromiso de cooperazión en Aragón que abría d'estar dezisibo en os años siguients.

Tampoco no se sabe si Gastón de Bearn enfluyó guaire en a dezisión d'os altros noples oczitans d'aduyar en a reconquiesta. En 1117 se fayó en Tolosa un conzilio con partizipazión de diferents bispes franzeses e sobre tot ocizitans, e tamién noples d'ixes países, que con o respaldo d'o Papa de Roma dezidioron conzeder os benefizios d'un Cruzata á os qui combenisen en reconquerir a poderosa ziudat de Zaragoza. S'ha de pensar que en a man norte d'o Perineu, lo nombre de Saraqusta encara i rebellaba emozions, car que en l'año 778 dica lo emperador franco Carlemaño i eba perduta una gran batalla en mirando de conquerir-la, e ye prezisament á comienzos d'o sieglo XII cuan se considera que lo poema de Rolando (o cantar que parla d'aquelo) se i yera fendo popular; alabez, a caldereta yera bien parata ta que lo esprito d'ixa nueba cruzata atrayés un gran lumer de caballers ta que i aduyesen lo rei aragonés. Una bula de lo papa Chelasio II á finals d'xa añata gosó ratificar as conclusions d'o conzilio de Tolosa, e alabez la tabla se fayó finalment cazinglata ta que un gran exerzito se conzentrás pensando de conquerir a ziudat blanca.

[editar] Saraqusta
O palazio de l'Alchafaría, que estió lo palazio d'os reis taifas de Saraqusta.

A ziudat de Saraqusta, altrament dita Madînat Al-baida «la ziudat blanca» per os poetas arabes, yera una d'as ziudaz més importants d'a Peninsula Iberica, capezana siñoral d'un reino (la dita taifa de Saraqusta) que eba puesto mantener a suya autonomía dintro d'Al-Andalus per estar tan á lo norte, e estar a prenzipal ziudat que se trobaba en o norte tan amanata d'a muga primer con o imperio franco, e sieglos dimpués con os territorios d'a Marca Hispanica que yera combertindo-se en enemicos cosirants. Estar un baluart defensibo esitoso le eba permeso fer-se con un grau d'autonomía singular d'entre las ziudaz andalusinas dillá de lo reinato d'os omeyas.

Á prenzipios d'o sieglo XII gobernaban Saraqusta la casa de Banu Hud, tenendo lo més gran esponent d'a dinastía en Al-Mustaín II (perdedor en l'Alcoraz e muerto en Baltierra en 1110). Zaga que morise Al-Mustaín, lo suyo sobrino Abdelmalik eretó lo reino, pero la contumanzia per la debilidat que se trobó per aber-se cazegato tota la tropa saraqustiana en Baltierra le fayó de mirar-se protezión fendo-se basallo de Doña Urraca de Castiella en ixe año mesmo (que yera fendo la guerra contra d'Alifonso). Os periglos prenzipals que espantaban á Abdelmalik yeran a combinazión de lo creixent poderío melitar d'Aragón per o norte, e l'amenaza d'os almorábez que ya s'eban feto chusmeter la resta de taifas d'Al-Andalus.

As peitas que pagaban á Castiella á cambio d'ixa protezión no les fayoron mica grazia á las faczions pro-almorabez que bibiban en a ziudat, perque en 1110 encara feban poquez tiempos d'a conquiesta de Toledo -d'entre altros factors- e os sentimients d'os islamistas saraqustins encara se'n resentiban. Ta mutos musulmans saraqustins, a imposizión d'un poder unificato en Al-Andalus baixo lo gubierno almorabet yera una posibilidat de recuperar la hechemonía islamica en a Peninsula que s'eba puesto adubir en o reinato d'os biellos califas cordobeses. Una rebelión urbana en a medina blanca remató lo reinato d'Abdelmalik en poquez meses, abendo-ne de fuyir con a cort e las riquezas enta la bal de Xalón, on que i fundó un nuebo reino en Rueda. A enemistat que le quedó á Abdelmalik con os almorábez dempués d'a suya espulsión de la ziudat lo combirtió en un ebentual aliyato d'Alifonso I d'Aragón enta bels ebentos posteriors.

Os almorábez gubernoron en Zaragoza dende 1110 dica la suya caíta en 1118, con Muhammad ibn al-Hayy (1110 - 1115) e Ibn Tifilwit (1115 - 1117). Muhammad ibn al-Hayy eba estato lo conqueridor de Balenzia en 1102 dempués que morise lo Zit Campeyador, e como gubernador de Saraqusta á partir de 1110, miró de reconquerir-le tierras á Alifonso d'Aragón, sin de guaire més ésito que de prener-le la fortaleza de Chuslibol. Dempués que morise Ibn al-Hayy, Ibn Tifilwit ocupó lo suyo puesto, nombrando bisir d'a ziudat á lo filosofo Avempace, anque per desabinenzias presonals éste gosó deixar lo gubierno e marchar bel tiempo dempués. Dende 1117 dica la suya caíta, Saraqusta estió gubernata per lo rei de Murzia.

Zaragoza yera en ixes tiempos la ziudat més important en a bal de l'Ebro, entorrecata con una dople muralla, teneba bels 20.000 abitants, estando superata en a suya meda només que per Toledo, Sebilla e Cordoba. Ni Balenzia ni la Medina Mayûrqa (Palma de Mallorca) no la superaban. O cheografo Al-Idridi la describiba asinas:

A ziudat de Zaragoza ye una d'entre las prenzipals ziudaz d'Al-Andalus. Tienei una gran estensión, populosa e ampla; tienei carreras bien amplas e bías, e bonicas casas e bibendas. Ye embironata de chardins e berchels, e tienei una gran muralla feta de pietra, inespugnable. (...) A ziudat de Zaragoza prene tamién o nombre de medina albaida (la ziudat blanca) e ixo ye per l'abundanzia de calso e enluzitos en as parez .
Al-Idrisi, Kitab nuzhat al-mustaq fi ihtiraq al-afaq (Cheografía d'Al-Andalus), S. XII

[editar] A conquiesta d'a capital
l'Articlo prenzipal d'este alpartato ye Conquiesta de Zaragoza.
O torrecón de La Zuda (modificato en o S. XVI), seu d'o gubierno de Saraqusta en a epoca musulmana.

En marzo de 1118, gran lumer de caballers e siñors franzeses e gascons s'achuntoron en Ayerbe baixo lo mando d'Alifonso lo Batallero. Marchoron enta lo sur e en pocos diyas bi eban completato un setio á la ziudat que abría de durar nueu meses, dica l'abiento d'ixa añata.

Se sabe poquet de como se i desarrolló lo setio. Bels istoriadors consideran que lo corto d'o soministro d'augua, que alabez entraba en a capital per a dita canal de la Romareda, estió l'azión que gosó azelerar a caíta d'a esfensa. Os meses que eban pasato setiando la capital sennificoron una deficultat important ta la moral e la salut d'as tropas cristianas, doncas l'apleganza de l'ibierno ese, segurament, forzato una retirata perque la més gran parte d'os ombres dormiban á lo raso.

Saraqusta estió conquiesta lo 18 d'abiento de l'año 1118, dempués de grans penuras ta la tropa cristiana en nueu meses de setio, considerando-se-ne lo colofón prenzipal la presa de lo torrecón de La Zuda, que á par d'alabez yera lo edifizio d'o gubierno musulman d'a ziudat, con fortificazión propia en un estremo d'o rezinto amurelato.

O palazio de l'Alchafaría, a residenzia reyal d'os monarcas Saraqustins, Alifonso les ne dió á os monches beneditins ta que en fesen un monesterio. l'Alchafaría de Zaragoza no estió emplegata como residenzia reyal d'os monarcas d'Aragón dica lo reinato de Pietro IV lo Zerimonioso, dos sieglos dempués.

A caíta en mans cristianas d'a capital sennificó lo final d'o proteutorato d'esta ziudat sobre muitas altras poblazions e billas en l'autual Aragón, que remanioron poquez tiempos independients dica que miqueta á miqueta os cristians las conquerioron.

Zaragoza otenió lo fuero Totum per totum, que confiaba la protezión d'os intereses particulars á os cuerpos armatos seculars que se i podesen formar, garanziando asinas l'autodefensa, e con l'establimento d'una rechimen d'alchamías, se garanziaba tamién o respeto d'entre las comunidaz relichiosas (la musulmana establita, e os cristians nuebos arribatos) e lo emplego d'as mezquitas d'a ziudat mientres d'un año dica que se i fese lo treslato d'os musulmans enta os rabals.

O trautato d'as capitulazions que siñoron en l'Alchafaría con os musulmans d'antes que se rendisen encluyiba lo dreito d'éstes á praticar a suya relichión en a ziudat de Saraqusta, en pagando impuestos espezials, e continar bibindo-ie dica l'añata siguient, en que s'abrían de tresladar enta os rabals (l'alchamía nueba) os que se i queresen quedar, mientres que os qui tenesen garra puesto altro ta on que marchar lo podeban fer librement. A intenzión d'Alifonso yera que la ziudat no s'espoblás de tot, e que conserbás os artesans e comerzidants musulmans que ya i bibiban ta que no s'arruinás la economía. Este fenomén d'asimilazión d'os moriegos abrían d'estar a radiz de tot l'arte mudeixar que floriría en Aragón en os sieglos siguients.

As condizions d'o trautato de capitulazión de Zaragoza, seguntes o istoriador J.L. Corral, encluyiban:

  • O dreito d'os musulmans qui lo queresen de quedar-se-ie á bibir, anque abrían de pagar de benidero bels tributos per profesar una relichión diferent.
  • O dreito d'os musulmans que queresen marchar de fer-lo librement, liebando-se las cosas que queresen.
  • O dreito d'os musulmans d'emplegar as mezquitas d'a medina blanca e las suyas casas dica que, pasato l'año, abrían de tresladar-se á estramuros.

Zaga d'ixas desposizions, en a medina (a ziudat biella) de Zaragoza s'establioron numbrosos cristians de tot puesto que eban partizipato en a reconquiesta d'a ziudat, combertindo-la en una ziudat cosmopolita e rica, que anque no esisten datos de cuanta poblazión conserbó d'entre os 20 000 moriegos orichinals que eba puesto tener, creixió con l'aporte cristián e s'espandió con bicos nuebos á estramuros. Gastón IV de Bearn rezibió lo siñorato d'a nueba capital aragonesa per recompensa d'aber estato tan buen aliyato d'o monarca aragonés.

[editar] Espansión d'Aragón enta lo sur de l'Ebro
Embiesta de Daroca (Z) con as restas d'a suya muralla, e lo paisache en a dita Estremadura Aragonesa d'allá enta lo sur.

Con a caíta de Zaragoza en mans cristianas, lo rei d'Aragón adebantó los suyos plans de conquiesta contra d'as copiosas billas e lugars d'o baixo Aragón e la bal de l'Ebro que eban quedato sin prener. En 1119 conquerió Fuents d'Ebro, Alfacharín, Tudela (la zaguera billa prenzipal de Nabarra que quedaba sin conquerir-se), tota la defesa d'o Moncayo encluyendo Tarazona e la redolada (estes puestos, dempués d'a muerte d'o rei, abrían de tener importanzia cabal per estar la muga con Castiella), la bal natural d'o río Alfama (en a Rioxa) con Zerbera d'Alfama en a capeza, Tudillén e Castillón (fortalezas en Nabarra, enguán arruinatas), Noballas, Agreda, Magallón, Alberit, Borcha, Alagón, Nobiellas, Rueda de Xalón (chusmetió lo rei moro Abdelmalik á basallache, anque respetó lo reino que i eba constituito) e Epila.

Probablement, en ixa añata mesma (1119), recostruyó e repobló l'arruinata ziudat de Soria e bels lugars d'a redolata suya, anque bels istoriadors e cronistas castellans han atrebuyito tradizionalment ixa fayena á lo rei Alifonso VII de Castiella, lo fillo d'Urraca. Mudernament, pareix que os decumentos atestigüan que l'autual ziudat castellana fayó parte d'o reino d'Aragón mientres de cualques años, dica que con a muerte d'Alifonso lo Batallero (1134) la prenioron definitibament as tropas d'o rei castellán.

En 1120 yera setiando la ziudat de Calatayú cuan i rezibió notizias d'un gran exerzito almorabet que puyaba dende Balenzia ta reconquerir Zaragoza. Bien escapato, quitó las tropas que teneba, e aduyato per lo gascón Guillermo IX, duque d'Aquitania, marchó enta surtir-les á lo paso d'as tropas musulmanas d'antes que no plegasen enta Zaragoza. Os almorábez, que puyaban per una antiga calzata romana per a cuenca d'o río Turia e Guadalabiar, pasata la billa de Tirwal (l'autual Tergüel) yeran fendo camín enta la bal de l'Ebro cuan a fuerza aragonesa os encalzó, á par d'o lugar de Cutanda (bal d'o río Xiloca) parando la que s'ha puesto recordar como la més gran batalla d'o Batallero; la dita batalla de Cutanda, que remanió en o imachinario popular aragonés en os sieglos siguients, dica que en o sieglo XIV encara se deziba "peyor estió aquelo de Cutanda" ta referir-se á las contumanzias que pareixen imposibles pero que dempués encara se solbentan.

En a batalla de Cutanda, las fuerzas aragonesas que yeran inferiors en o lumer d'efetibos, otenioron una bitoria lo 17 de chunio de 1120 e forzoron lo retacul d'as tropas almorábez, que albandonoron garra intento posterior de reconquiesta. La fama de Cutanda s'estendilló tamién per oczitania.

En os diyas siguients, lo exerzito bitorioso prenió Calamocha e Mont Reyal de lo Campo, on que pareix que s'establioron temporalment (en fundando, se diz, que l'autual monezipio), d'antes que no reprenesen e rematesen la conquiesta de Calatayú que sennificaría la consecuzión d'un domenio aragonés definitibo en as bals de lo río Xalón e d'o Xiloca en chunto. Bubierca, Alfama d'Aragón, Daroca e Fariza se fayoron conquiestas d'antes que s'acabás l'año 1120.

Recreyazión escultorica d'Alifonso I d'Aragón (S. XVIII) en o Parque d'o Retiro de Madrid.

En l'año 1122 constituyó en Mont Reyal de lo Campo la primera orden melitar d'a Peninsula Iberica, la dita Militia Christi («Melizia de Cristo») seguindo lo eixemplo d'as que ya s'eban establitas en Cherusalén en As Cruzatas, en atorgando-les o castiello de la dita localidat (que, en ixas embueltas, yera en a muga con l'Al-Andalus), e la enfluyenzia sobre d'as billas e localidaz d'o río Xiloca e Tergüel (lo rebaño de lugarons que costituiban la suya redolata), plegando ixes domenios dica Segorb. A intenzión de lo Batallero yera que cas que no s'arreglasen as relazions con os contes de Barzelona (tenioron muitas tensions en ixes años), dende l'orient de l'autual probinzia de Tergüel se'n podese ixar una espedizión de reconquiesta contra Tortosa (deseyato ochetibo d'os monarcas aragoneses dende Sancho Remíriz) que permetese fer-se un paso enta la Mediterraneya ta lo reino d'Aragón.

A enfluyenzia de lo ideyal Cruzato en Alifonso I estió grandisma, e anque nunca no marchó presonalment enta Tierra Santa, prenió muitas ispirazions d'as azions d'os guerrers d'orient meyo. A Militia Christi estió uno d'os puntos fuertes d'os siguients 14 años d'o suyo reinato, e anque estió remodelata per Alifonso VII de Castiella en 1136, dempués que morise lo rei aragonés, reasentando-la con seu nueba en o castiello de Belchit, Ramon Berenguer IV (princeps d'Aragón 1137 - 1162) la fusionó con a orden d'o Temple en a Concordia de Chirona de setiembre de 1143. A Militia Christi tenió los benefizios d'una cruzata permanent en a cuentra d'o islam, dillá d'os establimientos d'a suya fundazión, per a espresa conzesión d'o Papa de Roma. La més gran parte d'os datos que s'han puesto recopilar d'ixes comienzos s'han estraito d'una carta de l'arzobispe oczitán Guillermo d'Aux, de 1122.

En 1123 s'enfrentó con o conte de Barzelona, Ramón Berenguer III (pair d'o futuro Ramón Berenguer IV), per o dreito de posesión sobre la rezient reconquiesta ziudat de Leida, lo redotó e prenió la dita ziudat que estió incorporata á lo reino d'Aragón.

[editar] Espedizions per dintro de l'Al-Andalus (1124 - 1126)

Con a cantidat de nuebas billas e territorios que eba incorporatos á lo reino d'Aragón, lo Batallero prezisaba de gran cantidat de presonas ta repoblar os campos, billas e ziudaz, ta formar una economía que permetese lo ritmo d'as conquiestas. Sabendo que esistiban muitos mozarabes (cristians baixo gubierno musulmán) en as prenzipals ziudaz d'Al-Andalus, e que eban esclatato belas rebueltas per lo fanatismo islamista d'os gubernants almorábez, Alifonso d'Aragón beyó que talment en podeba quitar buen probeito si conseguiba atrayer-los enta Aragón.

En 1124, con 50 años d'edat, lo monarca aragonés emprenió un arriesgato procheuto de captazión demografica en o interior d'Al-Andalus, deixando lo reino baixo gubierno d'os suyos aliyatos, marchó presonalment á la capeza d'un exerzito e se dentró en o reino moro de Balenzia, plegando dica Benicadell (Penya Cadiella en as cronicas). l'Añata de 1225 estaría prenzipal en ixa clamata de pobladors: Surtindo per Tergüel e baixando més luego per debant encara de Balenzia, en poquet més d'una añata arrulló una ofensiba contra lo reino de Granada con pretensión de formar-ie un prenzipato cristiano en o sur de l'Al-Andalus, e recorrio importants localidaz d'a bal d'o Guadalquibir (Córdoba) e plegó dica la la costa de Motril, tornando-se-ne con un gran botín melitar (os debiditos reinos musulmans no eban puesto fer-le la cuentra) produto de saqueyar billas e ziudaz musulmanas, e replegando-ne una comitiba que s'ha calculato de bels 10 000 mozarabes andalusins que s'instalarían en territorio aragonés.

[editar] Alifonso VII de Castiella
Retrato d'Alifonso lo Batallero de 1885 per Manuel Aguirre y Monsalbe.

O 8 de marzo de 1126 morió Urraca I en librando una criatura con 44 años, la que eba estato la suya muller e reina de Castiella, deixando la corona castellano-leyonesa en as mans d'o suyo fillo natural, Alifonso Reimúndiz, fillo de Reimundo de Borgoña, que dende alabez gubernaría como Alifonso VII de Castiella.

As tensions d'entre Alifonso d'Aragón e lo suyo antigo fillastre lieboron altra begata las dos coronas enta una situazión de guerra, car que lo rei castellán no quereba deixar-se perder as billas que eban quedato en posesión aragonesa dempués d'a redota de Candespina. O esclate d'una nueba guerra d'entre Castiella e Aragón fayó que éste perdese las posesions en A Rioxa e Soria d'entre l'año 1127 e 1128, dica que la siñatuera d'una paz, la dita Paz de Támara (1128), d'entre os dos Alifonsos afixó os lemites de muga d'entre os dos reinos.

En os dos años de guerra, Aragón només i eba ganato Molina d'Aragón e Longars.

En 1129 repobló Zella, Ribota e Monzón, conzedindo-les fueros. Marchó enta Balenzia e i redotó os almorábez en Cullera e posó lo setio d'a ziudat de Balenzia, anque dempués lo alzó e se'n abió de tornar ta lo norte per aber-ie de esfensar os condatos basallos de Foix e Cominches, penetrando con o suyo exerzito per a bal d'Arán e establindo-ie lo campamento e base d'operazions prenzipal en 1130.

[editar] Testamento

En otubre de 1131, mientres setiaba la ziudat bascoata de Bayona, fayó lo problematico testamento que abría de separar os reinos d'Aragón e Nabarra dempués d'a suya muerte. O testamento deixaba os suyos reinos á os Caballers d'a Orden d'o Temple, os Caballers d'o Espital de Cherusalén e la ilesia d'o Santo Sepulcre de Cherusalén, tres istituzions relichioso-melitars cruzatas que teneban una gran independenzia respeutibe d'a Ilesia Catolica de Roma:

En o nombre d'o bien més gran e incomparable que ye Dioz, Yo, Alifonso, rei d'Aragón, de Pamplona [...] pensando en a mía suert, e reflesionando que la naturaleza mos fa mortals á toz os ombres, me proponié que mientres encara tenese bida e salut, destribuiría lo reino que Dioz me conzedió e las mías posesions, e las rentas, en a maniera més combenient ta dempués d'a mía esistenzia. Per consiguient, temendo lo chudizio dibino, e enta la salbazión d'a mía anima, e la d'a mía mair e lo mío pair e la de toz os míos familiars, foi lo testamento ta Dioz, ta lo Nuestro Siñor Chesucristo e ta toz os suyos santos. E con buen animo e buena boluntat le'n oferixco á Dioz, á la Bírchen María de Pamplona e á San Salbador de Leyre, lo castiello d'Estella con tota la suya billa [...], dono á Santa María de Nachera e San Millán [...], dono tamién á San Chaime de Galizia [...], dono tamién á San Chuan d'a Peña, [...] e tamién, ta dempués d'a mía muerte, deixo como ereu e suzesor mío lo sepulcre d'o Siñor que i ye en Cherusalén, [...] Tot ixo yo lo foi ta la salbazión de l'anima d'o mío pair e la mía mair, e la remisión de toz os míos pecatos e ta mereixer un puesto en a bida etierna...
'

Este testamento, que ta muitos istoriadors s'ha feto á saber-lo de controbertito mientres de muitos años, pos no le trobaban garra sennificato si que la osesión d'o monarca aragonés con a relichión, tenó, no ostant, una esplicazión en o libro de 1975 d'a istoriadora Elena Lourie "El testamento de Alfonso I el Batallador, rey de Aragón y Navarra". Ta Lourie, la enemistat d'entre Alifonso d'Aragón e Alifonso VII de Castiella yera preeminent, doncas este segundo teneba á demés d'os domenios en a Peninsula, altros condatos e posesions en Franzia e Borgoña que eba erbato d'o suyo pair (ixo ye, que yera un monarca muit poderoso, e con buenas aliyanzas), e sobrebuenas relazions con o pontificato romano. Ta lo rei d'Aragón, que eba estato casato con a maire de Alifonso de Castiella, yera un periglo ta la independenzia d'os suyos domenios dezaga que morise que talment lo rei de Castiella gosás demandar-los como ereu en no aber-ie garra altro que en estás de natural. Si las buenas relazions de Castiella con Roma s'esen trasformato en cualque cosa d'apoyo pontifical enta ixa causa, talment lo papa ese puesto coronar rei d'Aragón e Nabarra lo mortal enemigo de lo Batallero. Alabez, en consegüenzia, fer-se erebar per as ordens melitars de Tierra Santa yera la unica maniera que trobó lo rei aragonés ta pribar-ie d'ixa situazión, car que ni lo Espital, ni lo Temple teneban prou relazión con o tron de San Pietro como ta que lo Papa dezidiés que eban éstes de fer.

A ziudat de Fraga. Alifonso estió redotato en mirando de conquerir-la.

Tamién que lo rei i nombrás ereus á belas congregazions relichiosas con important presenzia en Castiella e en Leyón s'ha d'entender, seguntes Lourie, como una maniera que os relichiosos d'ixes reinos fesen de freno ta os ebentuals intereses d'Alifonso de Castiella. Estió asinas talment, tot pensato, que lo rei d'Aragón deixó bien paratas as cosas ta que lo suyo enemigo en bida no i podese fer cosa en os suyos domenios cuan fuese muerto.

[editar] Zagueras batallas

En 1131, mientres que lo rei yera esfensando Gascuña contra d'os franzeses, os gascons Gastón IV e un caballero d'éste, per nombre Esteban, combatioron en o sur-este d'Aragón contra d'una nueba menaza d'os almorábez. Prenioron lo Mayestrato e i consolidoron lo domenio aragonés que se i eba feblito en os zaguers ataques moros, e en una d'ixas concaratas (que se'n tienen pocos datos) lo bezconte de Bearn i cayó muerto, fendo-se apresato lo calabre en mans d'os musulmans.

Os musulmans decapitoron o calabre d'o bezconte gascón, e tenioron a capeza en Granada, punchata en alto en una lanza, ta que os reis d'a ziudat se congratulesen per a muerte d'un d'os enemigos que eban quiesto atacar a ziudat bels años d'antes. O cuerpo estió finalment recuperato, en chos de pagar-les una important suma de diners, e s'enterró en a Basilica d'o Pilar de Zaragoza, anque ixes despulles se perdioron en una remodelazión en 1681 u 1717.

A muerte en Aragón de Gastón lo Cruzato sennificó lo retorno d'o rei enta lo reino, deixando os intereses oczitans ta os suyos caballers que bien luego i marchoron. En 1133 setió e se fayó con Mequinenza, un d'os zaguers bastions musulmans que quedaban en o interior d'Aragón, anque con o exerzito menguato per a perduga de muitos gascons que en abendo muerto Gastón lo Cruzato marchoron ta la suya tierra.

En o estíu de 1134 yera lo rei d'Aragón setiando la fortaleza de Fraga con un exerzito chicot (només que 500 caballers, cuasi toz només que aragoneses e nabarros) cuan un ataque d'a fuerza mora les i sorprenió sin de guaire esfensa. A redota d'os aragoneses se produzió lo 17 de chulio d'ixe año, rezibindo-ie lo beterano monarca graus feritas que, anque podió salbar a bida de primeras, rematoron per matar-lo lo 7 de setiembre en a localidat monegrina de Poleñino. Seguntes a Cronica de San Chuan d'a Peña teneba 61 años e en eba reinatos a metat.

As 30 añatas d'o reinato d'Alifonso lo Batallero s'han quiesto recordar como las més intensas en a reconquiesta en o reino d'Aragón, cuasi triplicando-ne la estensión, e combertindo un chicot reino perinenco en a primera potenzia melitar cristiana en a Peninsula Iberica, capaz d'aber mantenito guerras en diferents frents tanto contra cristians como musulmans, reformando la economía e los fueros, establindo billas e ziudaz, nucleyos burgueses, e relazions diplomaticas que enantes no s'ibi eban feito.

[editar] Suzesión

O casar biello en Mequinenza (antes d'a construzión d'o pantano) con o castiello en alto. Mequinenza estió la zaguera conquiesta d'Alifonso lo Batallero.

Muerto Alifonso sin de garra deszendenzia, lo testamento que eba deixato no fayó mica contentos ni á los noples ni á los eclesiasticos. En o sieglo XII no eba pasato nunca que un reino quedase sin de suzesor dinastico, e menos encara que se querese posar de gubernant una orden melitar.

l'Asambleya de noples e notables d'os reinos alcordoron que la soluzión abrías d'estar posar-ie rei lo chirmán chico d'Alifonso, Remiro, que á par d'alabez yera lo bispe de Roda-Balbastro e con os suyos 59 años d'edat lo zaguer miembro bibo d'a casa d'Aragón. A nobleza de Nabarra no azeptoron un rei eclesiastico e proclamoron lo suyo nuebo rei un d'os noples nabarros, emparentato con els per estar fillo d'un borde de Sancho Remíriz, lo infant Garzía Remíriz alabez Garzía Remíriz lo Restaurador. Con a proclamazión d'o nuebo monarca ta Nabarra, Aragón e lo dito reino se deseparoron dempués de 50 añatas d'unión personal en a fegura d'o monarca común, ta no tornar-se a chuntar nunca.

En Aragón, a coronazión de remiro tampoco no i estió fazil. Atrimatas de diferents fazions noples que no refiaban d'un eclesiastico sin d'esperienzia melitar fuoron esclatando per tot lo país, dica lo punto que lo rezient coronato Remiro II d'Aragón en abió de fuyir enta lo condato d'Urchel dica que las cosas se calmesen. Os nobles aragoneses abioron d'esfensar a integridat d'o reino contra d'un borde de leixos relazionato con a familia reyal, Pietro d'Atarés, que con l'aduya d'os nabarros ocupó Taust, e tamién contra d'Alifonso VII de Castiella que como s'eba esperato querió reclamar lo tron tamién. A conzesión de basallache per a ziudat de Zaragoza á lo monarca castellán permetió firmar a paz con él, e que interbenise en espulsando os nabarros d'Aragón.

Remiro lo Monche reinó d'entre 1134 e 1137, se casó ebentualment con Agnés d'Aquitania de qui en naixió la futura Peronella, e siñó con Ramón Berenguer IV de Barzelona las ditas capitulazions de Balbastro per as cuals prometeba la man d'a suya filla á lo conte e establiba las condizions en que este eba de gubernar lo reino anque sin de dinnidat reyal, dica que un ebentual fillo d'ambos (como finalment en estió Alifonso II) podese eretar lo reino e lo dito condato en calidat de chunión presonal (como d'antigos tamién s'eba feto con Nabarra) parando asinas lo que dempués abría d'estar a Corona d'Aragón.

[editar] Se beiga tamién

[editar] Fuents

[editar] Enrastres esternos

Se beigan as imachens de Commons sobre Alifonso I d'Aragón.


Predezesor:
Pietro I
Rei d'Aragón
1104 - 1134
Suzesor:
Remiro II
Predezesor:
Pietro I
Rei de Pamplona
1104 - 1134
Suzesor:
García Remíriz


Ferramientas presonals