Ir al contenido

Estonia

De Biquipedia
Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la Ortografía de l'aragonés de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla.
Republica d'Estonia
Eesti Vabariik
Bandera d'Estonia Escudo d'Estonia
(En detalle) (En detalle)
Lema nacional:
Himno nacional: Mu isamaa, mu õnn ja rõõm
Situación d'Estonia
Situación d'Estonia
Capital
 • Población
Tallinn
401.821
Mayor ciudat Tallinn
Idiomas oficials Estonio
Forma de gubierno Republica
Kersti Kaljulaid
Kaja Kallas
Independencia
- Declarata
- Reconoixita
- Perdita

- Declarata
- Reconoixita
d'a Rusia Imperial
24 de febrero de 1918
2 de febrero de 1920
chunio de 1940
d'a Unión Sovietica
16 de noviembre de 1988
20 d'agosto de 1991
Superficie
 • Total
Mugas
Posición 133º
45.226 km²
633 km
Población
 • Total (2020)
 • Densidat
Posición 153º
1.328.360
28 hab/km²
PIB (PPA)
 • Total (2020)
 • PIB per capita
Posición º
$32.742 millons
$ 21.094
Moneda Euro (€ EUR)
Chentilicio Estonio/a[1]
Zona horaria
 • en Verano
UTC+2
UTC+3
Dominio d'Internet .ee
Codigo telefonico +372
Prefixo radiofonico ESA-ESZ
Codigo ISO 223 / EST / EE
Miembro de: UE, OTAN, ONU, OSCE

A Republica d'Estonia (en estonio Eesti Vabariik u Eesti) ye un país d'o nord-este d'Europa y fa parte d'a Unión Europea (UE) dende o 1 de mayo de 2004 y d'a OTAN dende o 25 de marzo de 2004.[2]

Constituita por una parte en o continent y un archipelago, muga con o Mar Baltico a l'ueste, o Golfo de Finlandia a lo norte, o estau baltico de Letonia a lo sud y Rusia a l'este. O pueblo estonio tien connexión lingüistica y etnica con o pueblo finés y o pueblo sami, y conexions historicas y culturals con os países nordicos (Suecia, Dinamarca y Noruega). Antiparte, l'idioma estonio, una luenga fino-ugrica, d'as luengas uralicas, como o finés y l'hongaro.

A suya población ye de 1.328.360 habitants (2020) en una superficie de 45.226 km², con una densidat de población de 28 hab./km². A suya capital ye a ciudat de Tallinn.

Encara que Estonia declaró a suya independencia de l'Imperio Ruso o 24 de febrero de 1918 y encara que a independencia fue reconoixita por a comunidat internacional o 2 de febrero de 1920, en 1940, como consecuencia d'o Pauto Molotov-Ribbentrop entre a Unión Sovietica y o Tercer Reich en a Segunda Guerra Mundial, o país fue ocupato por l'Exercito Royo y se convertió en a Republica Socialista Sovietica d'Estonia dentro d'a URSS. No recobró a suya independencia dica a disolución d'a URSS en 1991. Encara que proclamó a suya independencia o 16 de noviembre de 1988, ista no fue reconoixita por a comunidat internacional dica o 20 d'agosto de 1991. Sindembargo, en a suya historia Estonia estió ocupata por atros países, a cual cosa fa patent a influencia d'Alemanya, Dinamarca, Rusia u Suecia en a Cultura d'Estonia.

Cheografía fisica

[editar | modificar o codigo]

Estonia ye un país muit plano, con una altaria meya de 50 metros, y 318 m d'altitut maxima, en a montanya Suur Munamägi, situada en o cabo suroriental. Con un aria de 45.000 km², Estonia ye mayor que cualques países europeus como Dinamarca u Suiza. As suyas dimensions s'extienden 350 km d'este a ueste y 240 km de norte a sud. As islas oceanicas corresponden a 1/10 d'o territorio, y o numero d'islas y islotes ye d'unas 1.500, con dos que son pro grans pa formar os suyos propios condaus: Saaremaa / Ösel y Hiiumaa / Dago, amás d'as Vormsi / Worms y Muhamas / Moon, mientres que os lacos ocupan o 5 % d'a superficie d'o país. 20 Troban uns 1.400 lacos y estanques (beluns muit chicoz, encara que o mas gran, o laco Peipsi, en a buega con Rusia, tien 3.555 km²), numbrosos paúls y 3.794 km de litoral maritimo accidentado por un gran numero de badías, golfos y estreitos. Tamién i hai numbrosos lacos, como que o Peiper, Pihkwa y Võrtsjärv. As selvas cubren un 47 % d'a superficie total. Os prencipals ríos d'o país son os Narva, Virgala, Parnu, Põltsamaa, Halliste, Navesti, Pedja, Emajõgi, Kunda, Loksa, Jaggovel, Keghel y Fickel.

En contrapartida, a población ye relativament chicota. En l'anyo 2000, solament 1.361.242 personas habitan Estonia, o que da una densidat de solament 30,2 habitants/km².

A ciudat mas gran d'Estonia, y tamién a suya capital, ye Tallinn, an reside un tercio d'a población (398.434 personas). Atras grans ciudaz son a universitaria Tartu (101.140 habitants), a industrial Narva (68.117 personas) y a de veraneyo Pärnu (45.040 personas). Pärnu ye apreciada en estiu, a causa d'o suyo aire suau y a temperatura de l'augua agradable, que recuerda pro o litoral mediterranio.

A ciudat gran mas cercana a Tallinn ye Helsinki, capital de Finlandia, que dista 85 kilometros por o golfo de Finlandia. Atras ciudaz cercanas son Riga, a 307 km, Sant Petersburgo, a 395 km y Estocolmo, a 405 km.

O clima en Estonia se divide entre l'oceanico y o continental. O factor prencipal que afecta o clima en Estonia ye l'oceano Atlantico, prencipalment a corrient d'o Golfo, as actividaz ciclicas d'o como en la parti norte d'o oceano provocan variacions repentinas de temperaturas, asinas como l'aparición d'aires fuertes y un gran livel de precipitacions (750 mm / anyo pa o clima maritimo).

O prencipal factor que caracteriza a diferencia climatica entre o litoral y as planas de l'interior ye a distancia d'a mar Baltica. En hibierno, as corrients d'aire mantienen o litoral mas calient, mientres que l'interior ye amán de 4 °C, mas fredo. En primavera, ista situación s'invierte. As tierras d'as planas calientan mas rapidament que as auguas d'a mar Baltica, y mantienen a temperatura en l'interior 3,5 °C mas calient d'o que se da en o litoral, o que no escayeixe en verano.

L'hibierno en Estonia ye rigoroso. A meya en febrero ye de -9 °C; a primavera ye suau y con pocas plevidas. O verano ye relativament calient, a meya de chulio ye de 16 °C, y l'agüerro ye larga y suau.

A temperatura meya a lo largo de l'anyo en Estonia queda entre 4,3 °C y 6,5 °C. O día mas calient d'a historia se convirtió en Võru, l'11 d'agosto de 1992, con 36,5 °C. Lo mas frío estió de -43,5 °C, a Jõgeva, o día 17 de chinero de 1940.

O clima, en cheneral, en Estonia, ye humido, con una meya anyal de humedat relativa entre 80 % y 83 %. A nieu, que ye frecuent, ye present entre 75 y 135 días por anyo, y cubre entre tot l'hibierno as tierras altas de l'interior. Plega, ocasionalment, en as comarcas costeras y en as islas como que Saaremaa.

Politica y gubierno

[editar | modificar o codigo]

Estonia se riche por o sistema republicano de gubierno, con un president trigau por cinco anyos por o parlamento unicameral. O gubierno u poder executivo ye exerciu por o primer ministro, designau por o president, de conchunta con atros 14 ministros con cartera. L'actual president d'o país ye Kersti Kaljulaid, y a primera ministra ye Kaja Kallas.

Lista de primers ministros d'Estonia dende 1990

[editar | modificar o codigo]
Nombre Anyadas Partiu politico
Edgar Savisaar 1990-1992 Frent Popular d'Estonia
Tiit Vähi 1992-1992 Independient
Mart Laar 1992-1994 Pro Patria
Andres Tarand 1994-1995 Moderates
Tiit Vähi 1995-1997 Partiu d'a Coalición Estonia
Mart Siimann 1997-1999 Partiu d'a Coalición Estonia
Mart Laar 1999-2002 Pro Patria
Siim Kallas 2002-2003 Partiu Reformista Estonio
Juhan Parts 2003-2005 Partiu Res Publica
Andrus Ansip 2005-2014 Partiu Reformista Estonio
Taavi Rõivas 2014-2016 Partiu Reformista Estonio
Jüri Ratas 2016-2021 Partiu d'o Centro Estonio
Kaja Kallas 2021-hue Partiu Reformista Estonio

O Poder Lechislativo l'exerce o Riigikogu (u Asamblea d'Estau), composau por 101 miembros trigaus sobre a base d'o sistema proporcional. Os deputaus son trigaus por un periodo de cuatro anyos. Por a suya parti, o Poder Chudicial ye composau por tribunals de primera y segunda instancia, dencima d'os cuals se troba a Riigikohus (u Corte Nacional), con 19 miembros vitalicios trigaus por o Parlamento a propuesta d'o President.

Estonia s'ha convertiu en un d'os primers países con voto electronico, tanto pa as eleccions presidencials como que pa as parlamentarias.

Organización politico-administrativa

[editar | modificar o codigo]

Estonia se troba trestallada en 15 condaus (en estonio: maakond). Un condau ye endrezau por un gubernador, nombrau por o gubierno nacional y que lo representa en l'ambito local. O suyo mandato ye de cinco anyadas de durada, asinas como o d'o president y tien como función basica, fer a connexión entre os departamentos d'o suyo estau y os concellos d'o suyo condau con o gubierno nacional.

O prencipal condau ye o de Harju, an ye a capital, Tallinn, y an reside o 38,8% d'a población d'Estonia. Atros condados importants son os de Pärnu, Ida-Viru y de Tartu.

Condaus d'EstoniaCondau de HiiuCondau de LääneCondau de SaareCondau de HarjuCondau de Lääne-ViruCondau d'Ida-ViruCondau de RaplaCondau de PärnuCondau de JärvaCondau de ViljandiCondau de JõgevaCondau de TartuCondau de ValgaCondau de PõlvaCondau de Võru
Condaus d'Estonia
Condau de Harju Condau de Harju (Harjumaa) Condau de Hiiu Condau de Hiiu
(Hiiumaa)
Condau d'Ida-Viru Condau d'Ida-Viru (Ida-Virumaa) Condau de Järva Condau de Järva (Järvamaa) Condau de Jõgeva Condau de Jõgeva (Jõgevamaa)
Condau de Lääne Condau de Lääne (Läänemaa) Condau de Lääne-Viru Condau de Lääne-Viru (Lääne-Virumaa) Condau de Pärnu Condau de Pärnu (Pärnumaa) Condau de Põlva Condau de Põlva (Põlvamaa) Condau de Rapla Condau de Rapla (Raplamaa)
Condau de Saare Condau de Saare (Saaremaa) Condau de Tartu Condau de Tartu (Tartumaa) Condau de Valga Condau de Valga (Valgamaa) Condau de Viljandi Condau de Viljandi (Viljandimaa) Condau de Võru Condau de Võru (Võrumaa)

Diez ciudaz mas importants

[editar | modificar o codigo]

As diez ciudaz mas importants son:

Puesto Ciudat Población en 2014[3] Población en 2018[4] Condau (maakond)
1. Tallinn 411,063 430,805 Harju
2. Tartu 98,449 93,715 Tartu
3. Narva 59,049 56,103 Ida-Viru
4. Pärnu* 40,005 39,375 Pärnu
5. Kohtla-Järve 37,198 34,394 Ida-Viru
6. Viljandi 17,602 17,525 Viljandi
7. Rakvere 15,400 15,413 Lääne-Viru
8. Maardu 17,315 15,189 Harju
9. Kuressaare* 13,152 13,276 Saare
10. Sillamäe 14,122 12,989 Ida-Viru

Mas d'o 68 % d'o PIB estonio deriva d'o sector de servicios, 29 % d'a industria y amán de 9 % d'o sector primario, agricultura incluida. O sector de servicios practicament no existiba en la yera sovietica, y obtenió un increyible y rapido creiximiento a l'inicio d'os anyos 1990. Hue, a industria ye qui pasa por un buen inte y creixe con taxas superiors a la os servicios.

O PIB d'Estonia, en 2006, quedó en 26,85 billons de dolars, con un creiximiento de l'11,4 % respective a 2005. A renta per capita ye de 20.300 dolars estausunidenses, y o livel de desemplego ye de solament o 4,5 %. O livel d'inversión plega a o 32,4 % d'o PIB y a deuda publica no pasa d'o 3,6 % d'o PIB.

Os prencipals productos agricolas son: trunfa, vechetals, pescaus y leit. Por lo que fa a os sectors d'a industria estonia, que creixió o 8 % en o 2006, os prencipals estioron os d'incheniería, electronica, fusta y derivaus, textil, TIC y telecomunicacions.

Estonia exporta 2/3 de tot o que produz, d'os cuals solament un tercio ye en servicios, prencipalment turismo. En 2006, as exportacions d'Estonia sumoron 9,68 billons de dolars, tenendo como prencipals productos d'exportación y prencipals socios: Finlandia, Suecia, Alemanya, Letonia, Lituania y Rusia.

Cheografía humana y sociedat

[editar | modificar o codigo]

Etnografía

[editar | modificar o codigo]

Os ciudadans d'orichen estonio representan o 68,4 % (909 552 habitants), mientres que os ciudadans d'orichen ruso suposan o 24,7 % (327 802 habitants).​ A resta d'a población ye composada por grupos minoritarios d'ucraineses (1.9 %), belarrusos (0,8 %), finlandeses (0,6 %) y atras nacionalidaz (3,6 %).​ A población d'orichen estonio predomina en o conchunto d'o país, pero a d'orichen ruso representa un tercio d'o total en Tallinn y ye mayoritaria en o condau d'Ida-Viru, en a marguin nord-este d'a buega con Rusia.

A sociedat estonia ha estau tradicionalment homochenia; dica finals d'o sieglo XIX os estonios representaban o 90 % d'o censo y i heba una significativa minoría d'alemans d'a Baltica (5 %) y rusos (3 %). Dimpués que a elit alemana fuese reemplazada en o decenio de 1920, os rusos se convirtioron en a minoría prencipal. A influxo ruso creixió con a ocupación d'a URSS en 1940 y a constitución d'a RSS d'Estonia, que motivó a plegada de inmigrants d'atras republicas sovieticas. Entre o stalinismo se producioron tamién deportacions de estonios nativos. Encara que a población estonia se mantenió en cifras estables, en haber-ie mas habitants totals pasó d'un 88 % d'o censo en 1934 a o 61,5 % en 1989. Dende 1991 muitos ciudadans d'orichen ruso se marchoron d'o país, pero a un ritmo menor que en a vecina Letonia.

Gastronomía

[editar | modificar o codigo]

Historicament, a cocina d'Estonia ha dependiu en gran medida d'as estacions y yera minchada labradora sencilla. Hue, incluye muitas minchadas tipicas internacionals. Os alimentos mas tipicos d'Estonia son o pan negro, a carne de cochín, as trunfas y os productos lácteos. Tradicionalment, en verano y primavera, a os estonios les fa goyo minchar tot lo fresco: lulos, hierbas, verduras y tot o que venga dreitament d'o chardín. A cazata y la pesca tamién han estau muit habituals, encara que en l'actualidat a cazata y la pesca se desfrutan mayoritariament como que pasatiempos. Hue en día, tamién ye muit popular rustir a l'aire libre en verano.

Tradicionalment en hibierno se levan a la mesa mermeladas y conservas. A recolección y conservación de fruitas, fongos y verduras pa l'hibierno a tota hora ha estau popular, pero hue en día a recolección y conservación se ye tornando menos comuna porque tot se puede mercar en as botigas. Manimenos, a preparación de alimentos pa l'hibierno sigue estando muit popular en o campo.

O Mulgipuder ye o plato nacional d'Estonia y ye elaborau con trunfas, cerials y carne.

Referencias

[editar | modificar o codigo]

Vinclos externos

[editar | modificar o codigo]
Condaus d'Estonia Bandera d'Estonia
Harju | Hiiu | Ida-Viru | Järva | Jõgeva | Lääne | Lääne-Viru | Pärnu | Põlva | Rapla | Saare | Tartu | Valga | Viljandi | Võru


Bandera d'a Unión Sobietica Ex Unión de Republicas Socialistas Sovieticas (URSS)
Armenia | Azerbaichán | Belarrusia | Cazaquistán | Cheorchia | Estonia | Letonia | Lituania | Moldavia | Kirguizistán | Rusia | Tachiquistán | Turkmenistán | Ucraína | Uzbekistán


Estaus d'Europa
Abkhasia3 | Albania | Alemanya | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia y Herzegovina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croacia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslovaquia | Eslovenia | Espanya1 | Estonia | Finlandia | Francia1 | Grecia | Hongría | Islandia | Irlanda | Italia1 | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgo | Macedonya d'o Norte | Malta | Moldavia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Osetia d'o Sud3 | Países Baixos | Polonia | Portugal | Reino Uniu | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suecia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Vaticano
Dependencias: Åland | Akrotiri y Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Islas Feroe | Jèrri | Svalbard
1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relacions historico-culturals con Europa. 3 Parcialment reconoixiu. 4 No reconoixito