Mammalia

De Biquipedia

Ir ta: nabego, busca
Mamiferos
Rechistro fosil: d'o Triasico dica l'autualidat.
Potret tetando d'a eugua
Equus caballus
Clasificazión zentifica
Reino: Animalia
Filo: Chordata
Clase: Mammalia
Linnaeus, 1758
Sozclases

Os mamiferos (ditos zentificament Mammalia) son una clase d'animals bertebratos dintro d'o filo d'os cordatos. A desziplina zentifica que ne fa l'estudeo se diz teriolochía, mamiferolochía u mastozoolochía.

Contenius

[editar] Carauteristicas

A prenzipal carauteristica, que fa referenzia ta lo nombre d'a clase ye la posesión de glandulas mamarias en as fembras de totas as espezies d'o grupo. Ixas glangulas escretan leite ta alimentar os cadiellos en os suyos primers tiempos de bida.

Altros carauters son a semplificazión d'o esqueleto d'o craneo e d'a mandibula, fendo que con un solo güeso (dito dentario) e con dients més espezializatos, l'aparizión d'un paladar secundario, condils osios en a parte ozipital que eban de permetir l'articulazión d'o cranio en relazión con a columna bertebral, a cadena de güesez d'a oida meya -que fan posible la transformazión d'os sonitos-, l'olfato prou més desarrollato que no en altros bertebratos, a complexidat d'o zerebro, a eboluzión d'un diafragma muscular ta deseparar as cabidaz torazica e abdominal, e dezaga tot, una capa de pelo per alto de tot o cuerpo suyo.

Son animals sinapsidos (con una sola ubridura temporal) e amniotas (toz os grupos tienen embrión, mimbrana e closcana).

Pueden ser claseficatos, dende lo suyo rechistro fosil, per carauteristicas como:

  • Heterodonzia (diferents menas de dienz en o mesmo indibiduo).
  • Caixa cranial gran.
  • Estremidaz anterioras bentrals.
  • Tres güesos de l'oyiu meyo: martiello (malleus), enclusa (incus), estrepo (stipes) d'os güesos dende la mandibula enta la oida meya.
  • Mandibula inferior con només un güeso compacto (dentario) que exerze a presión sin garra riesgo de fisura.

[editar] Piel

A piel, per usual espesa, ye formada per una capa exterior u epidermis, una capa més profunda, dita dermis, e un estrato sozcutanio plen de grasa que permite la protezión contra d'as perdugas de calor corporal, perque os mamiferos son animals homeotermos.

Os pelos son utils ta l'homeostasia, camuflache e proteizión. Os pelos s'orichinan d'a epidermis (compuestos prenzipalment de queratina) e á dintro d'els se i puet destinguir una parte que surte per alto d'a superfizie d'a piel e una parte més interna, dita radiz, que ye més ampla e gosa clamar-se bulbo piloso. A radiz d'o pelo se troba guardada dintro d'una suerte d'estuchet d'orichen epidermico dito foliclo, ta lo cual i esembocan as glandulas sebazias (encaregadas de lubricar o pelo) e s'insertalro musculo piloeretor que ha de fer alzar o pelo. En as espezies que biben dintro de l'augua e tabién en aquelas que fan bida en paises tropicals, os pelos tienden a desminuir a suya mida e numbro, cosa que tamién puet pasar no pocas begadas con a edat de l'indibiduo en espezies d'altros habitaz.

Os pelos pueden estar clasificatos, seguntes a suya estrutura e funzión, en:

  • Pelos
  • Zerdas
  • Espinas
  • Mimbrisas (sensorials):
    • Mistacals (en o mueso á canto e canto d'o naso)
    • Chemals (dezaga d'os güellos e d'as orellas)
    • Mentals (en o mentón)
    • Supraziliars (per alto d'o güello)
    • Carpals (en o carpo)

En a piel, á más d'os pelos, s'implantan as glandulas mamarias e las glandulas sudoriparas, as cuals escretan á trabiés d'a epidermis de l'animal as sostanzias toxicas enta l'organismo en forma de sugor.

Altras formazions cutanias de naturaleza cornia que s'apresentan en os mamiferos son as unglas, cuernos, e un pico en o caso esclusibo de l'ornitorrinco.

As unglas, fetas prenzipalment de queratina, son utils en a proteizión d'as tobas d'os ditos de l'animal, como ferramienta e tamién son utils ta mirar-ne lo grupo á on s'eba de cuaternar l'animal seguntes a suya estrutura.

Os cuernos son utils como esfensa d'a bestia, como atrautibos sexuals e tamién enta la claseficazión. D'ixa traza, zentificament se'n consideran dos tipos, d'as cosas que son bulgarment ditas cuernos, que son:

  • Astas, que son caducos, formatos per güeso que no ye asoldato enta lo frontal e una zicatriz en a suya chuntura con a cabeza de l'animal. Per l'usual, son añals e propios d'os zerbidos.

[editar] Sistema osio

Contiene tres rechions prou bien definidas: a cabeza, con o cranio e la cara, o tronco e las estremidaz (dos torazica e dos abdominals):

  • o cranio ye bien desarrollato, con una dentizión permanent implantada en él cuan l'animal plega enta l'estadío adulto. A mayoría d'os mamiferos tienen dients de cuatro tipos diferents:
    • Enzisibas, que redallan l'alimento.
    • Caninas, que son mas punchudas e s'emplegan ta desgarrar.
    • Premolars, planas e destinadas ta esclafar es alimentos.
    • Molars, d'estrutura parellana de la d'as anteriors, pero més amplas.

Toz es mamiferos tienen una formula dental bilateral.

  • Os molars pueden ser lofodontos (puntas chuntas en sentito lingual-labial), selenodontos (puntas chuntas antero-posteriorment). Fendo la referenzia á l'altura d'els, pueden ser Hipsondontos (puntas altas -felins, erbiboros) u Braquidontos (puntas baixas -omniboros-). Pendiendo d'a forma se'n diz que son Tribosfenicos (forma de trianglo), escuairatos (en os hominidos), carnasals (aquels que tienen una d'as puntas tan alta que n'ha feto as altras més chiquetas) e bunodontos (puntas arrodoladas).
  • En o tronco se sitúan a columna bertebral, debidita en rechions zerbical, torazica, lumbar, sacra e caudal (en os mamiferos con coda). En cualques espezies as bertebras d'a rechión caudal se troban muit reduzidas. Á l'alto d'as bertebras torazicas ye á on s'articulan as costiellas

As estremidaz, anque basicament son totas d'o tipo d'os Quiridios e presentan cuasi siempre la mesma organizazión, pueden manifestar modificazions seguntes as trazas ta desplazar-se de cada espezie. D'ixa manera, en os mamiferos acuaticos son transformatas en aletas ta nadar, e en os afogacandils os didos d'as anterios son prou més liergos d'o normal e son unitos per una mimbrana u petachio. D'entre las espezies terrestres tamién bi ha modificazions dibersas á reseñar, seguntes as trazas que manifiesten en caminar: Os mamiferos que caminan con o piet plano son clamatos plantigrados; d'os uns que lo fan con os didos se'n diz dichitigrados, e d'es unos que nomás tocan o suelo con as suyas zagueras falanches, unguligrados.

[editar] Sistema dichestibo

O sistema dichestibo d'os mamiferos ye formato per una boca con dients, labios e luenga en a cual i libran as glandulas salibals; una farinche curta; un esofago que tresruza lo diafragma, lo estomago con forma de saco á on desembocan totas as glandulas gastricas; un intestín fino liergo e dibidito en tres grans partes: o duodeno, o yeyuno e l'íleon, en o cual se produze l'absorzión d'as sostanzias alimentizias, e un intestín terminal (popularment dito bodiello) en o cual se i troba lo zieco (muito important en os erbiboros) l'intestín grueso e lo reuto u cabidat reutal que ye lo zaguer d'antes no s'ubra ta l'esterior á trabiés de l'ano.

Á més d'ixas estruturas zentrals, os mamiferos tienen una colla de glandulas anexas, d'entre elas s'han de mentar o ferito, gran e acompañonato d'a besicla biliar, e dimpués un pancreas que decha las suyas secrezions enta l'intestín per partes d'o duodeno.

[editar] Sistema respiratorio

A respirazión d'os mamiferos ye pulmonar en toz casos, e ta fer-la s'emplegan os pulmons, os cuals son libres dintro d'a cabidat pleural, con una carauteristica estrutura ramificada en bronquios, bronquiols e albeols pulmonars.

[editar] Sistema zirculatorio

A zirculazión ye dople e completa. O corazón ye sozdibidito en dos auriclas e dos bentriclos, bombeyando la parte dreita la sangre benosa e la parte ezquierda l'arterial. Á més, bi ha una complicada rete de basos benosos e arterials que plegan enta toz os puestos de l'organismo. Ye carauteristico d'os mamiferos que os suyos ematíes (globules royos) no tiengan garra nuclio.

Á més d'ixa zerculazión de la sangre, esiste en os mamiferos una zirculazión paralela de liquidos e bels tipos zelulars á trabiés d'os conductos limfaticos.

[editar] Sistema nerbioso

O enzefalo gosa tener una gran mida, estando particularment desarrollatos os hemisferios zerebrals. O zerebelo ye también més gran en relazión enta los altros grupos de bertebratos.

l'Atibidat psiquica ye prou més gran que no en altros grupos animals, e á dintro d'as formas més eboluzionadas se-bi beyen trazas de memoria e d'intelichenzia.

[editar] Reproduzión

Toz os mamiferos tienen os sexos deseparatos e la reproduzión suya ye bibipara, con l'eszepzión d'os monotremas, que la fan obipara.

O esdebenir d'o embrión ye siempre acompañonato d'a formazión de bels anexos embrionarios, como en están o corion, l'amnios, l'alantoides e lo saclo bitelín. As bellosidaz d'o corion, con l'alantoides, son bincladas enta las parez de l'utero d'a fembra e mientres d'a chestazión eboluzionan ta dixar puesto á la plazenta. Ista ye relazionada con l'embrión á trabiés d'o cordón umbilical e, prezisament á trabiés d'iste zaguer, ye per on l'embrión prene las sostanzias nutritibas d'a suya mai.

O periode de chestazión e lo numbro d'os cadiellos en a libranza penden muto con o grupo. Per o regular, mesmo més gran ye l'animal més s'alierga l'embarazo e ye menor o numbro d'as crías. A mayor parte d'os mamiferos dan, dimpués de librar-los, atenzions familiars ta os suyos cadiellos.

[editar] Destribuzión cheografica

O més gran numbro d'espezies de mamiferos son terrestres e son adaptadas ta bibir en una bariedat d'abitaz ampla sin de guaires dificultaz; se pueden trobar espezies en os desiertos, as tundras, montañas e selbas de tot o planeta.

Dos ordens de mamiferos plazentarios e cualques cheneros d'una terzera orden son animals acuaticos. Os monotremas son autualment restrinchitos enta Australia, Tasmania, Nueba Zelanda e Nueba Guinea, igual que la mayoría d'os marsupials (encara que ne bi ha dos grupos naturals d'America). Dos d'as ordens se troban esparditas per tot o planeta menos l'Antartida: os rosigadors e os quiropteros. Os mamiferos plazentarios, que son o mayor de toz os grupos, también se troban en l'Antartida e cualques espezies en Australia (només o dingo, un can salbache que podría aber estato introduzito per l'ombre, e la rata que bi plegó con os baxels europeyos).

Os primates son orichinals d'as rechions tropicals e soztropicals. Os inseutiboros, lagomorfos, rosigadors e artiodactilos se pueden trobar en toz es continents, eszepto Australia e l'Antartida; os perisodactilos (equidos e semilars) son naturals d'Europa e Asia. Os perezosos, armadillos, onsos fornigueros e semilars només son trobiatos en America. Os colugos només se troban á Tailandia, peninsula de Malaisia, Indonesia, Borneo e las islas Filipinas. Os oricteropos son esclusibament africanos mientres que os pangolins pueden mirar-se en Africa e Asia per igual, etz.

[editar] Clasificazión d'os mamiferos

Os primeros mamiferos amaneixoren en a tierra en o triasico, fa bels 210 millons d'años, eboluzionando dimpués á trabiés d'a era Terciaria. En os exemplars fosils d'aquela epoca se pueden trobar encara belas afinidaz con os reptils.

[editar] Taxonomía

Os mamiferos autuals pueden estar clasificatos en dos sozclases prenzipals:

  • Sozclase Theria: os mamiferos no obiparos; sozdibiditos á dintro de dos infraclases:
    • Infraclase Metatheria (u Marsupialia): reproduzión plenament bibipara pero sin de garra plazenta u tenendo-la muit premitiba; 270 espezies en 77 cheneros, 16 familias en una sola orden.
    • Infraclase Eutheria (u Placentalia): con reproduzión bibipara e plenament plazentaria, tenendo las suyas glandulas mamarias perfeutament desarrolladas; son belas 4000 espezies en 970 cheneros, 112 familias en 18 ordens. Nusaltros en semos una.

[editar] Arbol filochenetico

  ,_______ Morganucodonta +
  |
_|      ___ Prototheria _____  Monotremata
  |      |
  |___|___ Multituberculata +
      |
      |             ,__ Metatheria (marsupials)
      |___ Theria___|
                    |__ Eutheria

[editar] Orichen ebolutibo

Anque tienen uns orichens bien antigos, os mamiferos abioron d'aguardar muitos millons d'años ta desarrollar-se enta lo papel relebant que fan güei en día. A suya dibersificazión ebolutiba estió prou més relazionada con o final d'os dinosaurios que con altra cosa.

A clase d'os mamiferos bien d'un grupo de reptil cotilosaurios que, fa bels 250 millons d'años, abió una gran dibersificazión, deixando puesto ta os pelicosaurios. D'ixes en deriboron altros reptils con carauteristicas peculiars, á saber-las d'as cuals yeran comuns con os autuals mamiferos: os tetrapsidos.

Ixes reptils mamiferoides no podioron pas resistir a competenzia d'os dinosaurios, per a cual cosa itoron progresibament enta una estinzión paulatina encara que no plegoron mai prou luen como ta desaparixer. Bels grupos, cubillatos en ambients boscanos prenzipioron á fer una bida noturna.

Tot pareix endicar que fa uns 180 millons d'años ya s'eba plegato enta las carauteristicas propias d'os mamiferos: a homeotermia ("sangre calient"), desarrollo d'o zerebro, pelo corporal e, talment, o bibiparismo.

Mientres d'os siguients 100 millons d'años, aquels mamiferos primitibos, de la mida mesma que un ratón, abioron de bibir de nueit. A suya alimentazión yera, fundamentalment, alazetada en os inseutos e uebos.

A mayor esplosión ebolutiba d'os mamiferos abió lugar dimpués d'a estinzión masiba de finals d'o cretazico, fa uns 65 millons d'años, en a cual desaparixoron os dinosaurios no abianos.

As primeras restas fosils de mamiferos semilars d'os autuals datan d'ixa epoca e, per a suya dentadura, se'n sabe que teneban una alimentazión inseutibora. Os suyos deszendients multiplicoron-se estraordinariament en aquelas nuebas condizions ambientals e, bels millons d'años dimpués, ya eban puesto l'alazet ta la mayoría d'os grupos filochenicos que se conoixen güei.

[editar] Enrastres externos

Biquiespezies
 Se beiga a informazión de Biquiespezies sobre Mammalia.

Otenito de "http://an.wikipedia.org/wiki/Mammalia"