Dialectos de l'aragonés
A lengua aragonesa tiene parlas locals, que s'agrupan en parlas de val, de comarca u parlas de bellas comarcas. O termin dialecto ye ambigo y se gosa fer servir pa parlas de val, bien definitas (cheso, ansotano, etz...). Tamién existe a propuesta de clasificar as parlas aragonesas en cuatro grupos, complexos dialectals u dialectos (seguntes as apreciacions d'os autors), que dimpués explicaremos. A diversitat lingüistica podemos clasificar-la asinas:
Contenius |
[editar] Vals y Semontano
Veyemos graus d'erosión-pureza, homocheneidat-localismo, evolución-arcaismo:
[editar] Vals d'o Pireneu axial
Millor conservación d'a luenga, pero con arcaismos. A topografía en forma de vals bien separatas ha feito que l'aragonés aiga evolucionato en un dialecto u parla local en cada val:
- Ansotano
- Aragonés cheso
- Aragüesino
- Aisino
- Tensino
- Bergotés
- Aragonés d'a valle de Vio
- Belsetán
- Chistabín
- Benasqués
[editar] Prepireneu
Millor conservación d'os rasgos chenuinos que en o Semontano, pero peyor que en as vals d'o Pirineo Axial. Son parlas de transición entre o Semontanés y a parla de cada val.
[editar] Semontano
O Semontanés ye relativament uniforme en zonas más amplas, pero mui castellanizato, con perduga de muitos caracters chenuinos. As diferencias cheneracionals son más grans que as cheograficas. S'ha perdito o emplego d'a particla pronominoadverbial de locativo i, (bi en as vals axials).
[editar] Polos occidental y oriental
Existe una distribución de diferencias entre l'este y l'ueste, con mugas que no coinciden, pero que fan que unos se veigan más que más dende Broto y Cotefablo enta la Ribagorza, (y más luent), y atros se veigan más que más dende Tena y Cotefablo enta Navarra. Podemos veyer-lo en as parellas:
[editar] Fonetica
- -x- / -ix: por eixemplo baixo / baixo.
A muga ye en Cotefablo, pero a o sud no ye clara por a perduga d'o fonema a causa d'a cheada tipica d'o semontano.
Ciertos matices foneticos esporadicos visibles en ciertas parolas presentan una distribución d'alcuerdo con estos polos.
Parolas que conservan millor a traza fonetica orichinal u en a part occidental u en a oriental:
Se suposa que sartana se dició enantes sartaina. Relacionato con esto tenemos a forma verbal de primera presona d'o pasato imperfecto d'indicativo -ebai de l'ansotano, que corresponde a -ebe d'o chistabín.
- tenebai / tenebe.
[editar] Morfolochía
- con mi/con yo
- nos / mos
- vos / tos
- bi / i: "bi" se troba en Ansó, Echo, Tena, Sarrablo, plegando como minoritario ta Bielsa y ta o Viello Sobrarbe. "i", estió a forma mas extendita quan se alzaba en o resto d'Aragón.
- sindembargo / manimenos, conchuncions adversativas.
- allora u alora / alavez
- a ormino / a sobén: A sobén se deciba en aragonés meyeval d'a depresión del Ebro y se documenta en o Baixo Aragón en o sieglo XX.
- de raso / de tot
- pro / prou: A primera forma, d'Ansó a Tena, tamién un poquet en Bielsa. A segunda forma de Broto a Benás. Prou por o sud plega ta o Somontano, Baixo Aragón y Sierra de Gúdar con a suya forma alofona prau.
- cosa / res: En a zona este de l'Alto Aragón se troba res, pero dezaga de ni: no he visto ni res, no n'ha quedau ni res. En Pandicosa, Viello Sobrarbe y Ribagorza, en especial en Benás.
- puedes / puetz
- chulio / chuliol
[editar] Lexico
- Almadía / Navata.
- Calderizo / Cremallos.
- Clamar / Dicir (con sentito de "denominar").
- Clamar-se / Dicir-se.
- Cornizas / .
- Fablar, (Ansó, Echo) / Parlar, (Chistau, Viello Sobrarbe, Ribagorza, Monegros).
- Lacuna-Laguna / Estanyo.
- Melón / Formas d'a familia Taixo-Teixón-Texugo
- Milloca / Panizo.
- Odir (ansotán), Oyir / Sentir.
- Paxaro / Muixón.
- Pez / Pegunta
- Toballa / Xugamanos
- Xorrontar / Espantar
- / Demoret
- / Enfilar
- / Vidolla, Virolla.
[editar] Parolas con a mesma radiz y diferent sufixo
- Felz(e) / Felequera, Falaguera.
- Fraxín(o) / Freixe(ra).
[editar] Atros aspectos
En os verbos deícticos de movimiento ir y venir se veye que l'uso d'estos verbos coincide con os usos castellans en aragonés occidental (o emisor ye o solo centro deictico d'a comunicación) y con os usos catalans y occitans en aragonés oriental (o interlocutor puet estar tamién centro deictico d'a comunicación, d'astí se de diga venir referindo-se a lo puesto on ye):[1]
- Iré ta Binéfar lugo, (aragonés cheso).
- Vendré ta Binéfar luego, (aragonés ribagorzán).
[editar] Propuesta d'os cuatro dialectos
A propuesta más asolada de clasificación dialectal, ye a de Francho Nagore, que clasifica as parlas aragonesas en 4 grupos (occidental, central, oriental y meridional).[2][3] Ta beluns, istos grupos son complexos dialectals, y as parlas que bi ha adintro de cadagún (como o cheso, o chistabín...) serían dialectos. Ta belatros, os 4 grupos son os dialectos constitutivos de l'aragonés, y os parlaches que incluyen serían sozdialectos, parlas comarcals u locals.
[editar] Atras propuestas de clasificación dialectal
Encara que a propuesta d'os quatro dialectos ye a más estendillata, atros autors en han propuesto variacions. Asinas, ta Ch. R. Usón y Ch. Tomás, bi habría tres dialectos historicos (occidental, central y oriental), que se corresponden alto u baixo con os tres viellos condaus pirinencos (Aragón,Sobrarbe y Ribagorza).[4] Seguntes istos autors, as variedatz meridionals serían a continación d'ístas, que s'habrían castellanizau y uniformau en un proceso favoreixiu por a suya orografía más plana.
Atro autor, F. Sánchez, ha propuesto en zaguerías una clasificacion que postula a existencia de dos grans variedatz u dialectos, l'occidental y l'oriental. Istos tendrían, amás, unas sotzvariedatz más estremas: l'ansotano (y en bella mida, o cheso y l'ayerbense), con caracteristicas occidentals extremas, relacionatas con l'antigo romance navarro, y o ribagorzano, con prous solucions de transición enta o catalán.[5]
[editar] Referencias
- ↑ Alberto Hijazo-Gascón e Iraide Ibarretxe-Antuñano Tipología, lexicalización y dialectología aragonesa. Archivo de Filología Aragonesa, 66.
- ↑ Nagore, Francho y Gimeno, Chesús L., El aragonés hoy. Informe sobre la situación actual de la lengua aragonesa, Uesca, IberCaja/Publicacions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, 1989. 119 págs.
- ↑ Nagore, Francho. Gramática de la Lengua Aragonesa. Zaragoza. Mira Editores. 1989.
- ↑ Usón, Ch.R. y Tomás, Ch. Bellas consideracions sobre criterios en a estandarización de l'aragonés en III Trobada d'estudios y rechiras arredol d'a luenga aragonesa e a suya literatura, autas, Uesca, Instituto de Estudios Altoaragoneses. Pachinas 435-460.
- ↑ F. Sánchez Pitarch. Aproximación a la situación dialectal de l'aragonés: Pirinioetako hizkuntzak: lehere eta oraina. XVI Biltzarra. (As luengas d'os Pirineus: pasau y present, actas d'o XVI Congreso d'Euskaltzaindia). pp. 857–892. Euskaltzaindia, Bilbau, 2011.
[editar] Bibliografía
- Francho Chabier Nagore Laín. El Aragonés Hoy. Ibercaja e CFA.
- Anchel Conte et al. EL ARAGONÉS IDENTIDAD Y PROBLEMÁTICA DE UNA LENGUA. Colezión Aragón. Librería general.
- Chabier Tomás Arias. El aragonés del "biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses, 1999. ISBN 84-8127-095-4
| Dialectos de l'aragonés | ||
|---|---|---|
| Aragonés meridional | Aragonés oriental | Aragonés occidental | Aragonés central | ||