Aragonés benasqués

Benasqués Patués
Variedat de l'aragonés
Localización cheografica
Territorios	Val de Benás
Lugar(s) principal(s)	Benás
Sociolochía
Charradors	Entre 1000 e 2500 (?)
Vitalidat	Alta
Literatura
Escritors principals	Carmen Castán, José Antonio Saura, Chusé María Ferrer
Rasgos dialectals	De transición ta o catalán

O benasqués u altorribagorzano, dito patués per a chent que lo charra, ye a parla propia d'a Val de Benás, en l'Alta Ribagorza aragonesa y fa part d'un conchunto de parlas de transición entre o catalán y l'aragonés, podendo clasificar-se como aragonés por predominar a diftongación d'as Ĕ y Ŏ curtas latinas en -ié- y -ué-. Por o suyo aislamiento representa una alfacha lingüistica dentro de l'aragonés por conservar os numers y os días d'a semana en aragonés, perditos en aragonés cheneral.

Localización

O benasqués se charra en os lugars de Benás, Sarllé, Ansils, Grist, Saunc, Chía, Castilló de Sos, Elorrú, Bisagorri, Renanué, Urmella, Vilanova, Sesué, Erisué, Ramastué, Sos, Llire, Arasán, La Muria, Sant Feliu y Sant Martí.

Filiación

O benasqués ye uno d'os sistemas lingüisticos de transición d'a familia de luengas romanicas, de manera que a suya clasificación lingüistica ye un tema de debate prou enreligau.

Se tracta d'un conchunto prou homochenio de parlas altorribagorzanas que se charran a la Val de Benás, con particularidatz propias que lo fan diferent de la resta de variedatz ribagorzanas –aragonesas u catalanas–. Os elementos gascons que presenta son més grans que en altros dialectos aragoneses, pero muito menors d'o que os no lingüistas han quiesto veyer. Ixa posición especial entre as dos (u tres) luengas fa que bells pocos lingüistas s'aigan inclinau per considerar que forma parte d'a lluenga catalana, encara que a opinión mayoritaria ye a de considerar-lo dentro d'o diasistema aragonés ocupando ixo si, una posición de transición enta o catalán. De feito ta lingüistas de nombre d'a lingüistica hispanica, catalana y cheneral como Menéndez Pidal, Badia, Moll, Alvar u Veny, no i ha brenca duda.

Man y menos, a postura entre os propios benasqueses ye de fer-la dentro de l'aragonés u parando cuenta d'a ideolochía lingüistica localista propia d'as parlas d'Aragón, considerar-la simplemén "patués".

Estructura

Fonolochía

Principals diferencias entre o sistema fonolochico benasqués y o d'a resta de l'aragonés:

• O grau d'ubridura d'as vocals e y o (sèt, còr), que a vegadas puede fer distinción semantica (fòrt~fuerte, fórt~furno), encara que estos casos son bells 3 u 4 pars; os atros elementos fan a diftongación propia d'a resta de l'aragonés.
• En as parlas d'a parte norte d'a val (Saura, 2003) as a d'os plurals y de bellas formas verbals se tornan e, como en catalán, asturián central y bellas parlas mozarabes (Las fransesas se'n tornan ta París~Les franseses se'n tornen ta París).
• A falta d'a interdental xorda, que a grafía aragonesa representa con una c-z u tz, y que en benasqués suena siempre coma /s/ (cielo~sielo, cerenyo~serenyo) u coma /ts/ en os plurals procedents de -T'S (ciudatz~siudats).

Muitos rasgos d'o benasqués se pueden trobar en altras variedatz de l'aragonés, sobretot en l'aragonés oriental.

Encara que el benasqués no diftonga beluns d'os vocables que sí lo fan en a resta de variedatz aragonesas (fèl~fiel, fòc~fuego), puede dicir-se que a diftongación ye muito més cheneral que la no-diftongación, feito que define millor l'aragonesidat d'o benasqués quan se considera ixe rasgo coma una isoglosa clau entre l'aragonés y el catalán.

En quanto a evolucions foneticas historicas que podemos destacar:

• Bi ha bells casos de caida de consonants intervocalicas -C- debant de E, I, y de -TY- debant de l'acento coincidindo con o catalán:
  • RATIONE > ragón, con una etapa intermeya raón.
  • ragoná.

• Bi ha bells casos d'evolucions enta -u final d'os grupos finals -TY-, -C debán de E, I, y -D u "vocalizacions en final absoluto", que tradicionalment s'ha considerau un caracter propio d'o catalán pero que puet estar propio de l'aragonés oriental y centro-oriental:
  • PERDICE(M) > perdiu.
  • PRETIU(M) > preu.
  • PEDE(M) > peu.
  • PRODE > prou.
  • Y as formas verbals deu, creu, riu, chau y diu, correspondients a l'aragonés cheneral "debe", "creye", "ríe", "chace", "dice".

A -n final se conserva en a més gran part d'os casos, pero desapareixe en bells toponimos (Castilló, Sa Martí, El Turbó, en l'adverbio demá ("manyana"), y en parolas con silaba final atona como chove, freixe y came, coincidindo con o catalán y o gascón aranés, y diferenciando-se de l'aragonés "chóven", "fráixin" y "canyimo".

• Talment en relación con o anterior a terminación -MEN d'os sustantivos neutros d'a tercera declinación latina, que en aragonés se queda tarqual, evoluciona a -me, u tamién ta -m como se fa en catalán:
  • FAMEN > fame.
  • GRAMEN > grame.
  • LEGUMEN > llegume.
  • TERMEN > termi (en Renanué y Erisué).
  • LUMEN > llum.
  • NOMEN > nom.
  • Por ixo o sufixo -men prene a forma -me: ixame, vacume, crabame

• Bi ha metatesis tipicas de l'aragonés que son comúns a o gascón:
  • LINGUA(M) > lluenga.
  • CAPRA(M) > craba.

• Ye a parla aragonesa on millor se conserva l'antiga evolución d'o grupo latín -ND- ta -n-, común con o catalán pero actualment minoritaria:
  • espuena, redono, fona, gran, mon, bllano, foner-se, manar, barana, estener, aprener, estona, unada, manimenos tenemos llendre y onda.

Grafía

A forma més emplegada ta escribir en benasqués ye una adaptación propia d'a ortografía d'a luenga aragonesa, que usa l'alfabeto latino.

L'acentuación sigue més u menos as mismas normas, encara que l'accento puede tener función diacritica en casos que l'aragonés cheneral no comparte: mai-mái ("nunca"), mon-món ("mundo").

Morfolochía

I ha casos que a -o final se mantién en singular pero no en plural. Esto ye curioso perque estió prou comuna en l'aragonés dende a Val de Tena y Tierra de Biescas dica a Ribagorza.

• arco/arcs, banco/bancs, chermano/chermans, farsiello/farsiells, lelo/lels, meco/mecs, miollo/miolls, palo/pals, pito/pits, sepo/seps, sueco/suecs, terreno/terrens, tusuelo/tusuels, nugo/nucs, nyedo/nyets, sentido/sentits, canudo/canuts, forau/forats, candau/candats, llinau/llitats, prau/prats, taulau/taulats,uello/uells, casuelo/casuels.

N'estos casos ye dudoso interpretar si ye una -o final antiga u recompuesta. Ye de notar que acompanya a uns diftongos -ie-, -ue- que se pierden en o proceso de castellanización cheneral, (uello, farsiello), y ye una prueba d'a més gran filiacion del benasqués con l'aragonés por o menos en os zaguers sieglos.

As parellas sentido/sentits, forau/forats, prau/prats habrán de tener-se en cuenta a la hora d'interpretar a evolución d'o participio en aragonés.

Tenemos a preposición dan que significa "con".

Se conservan os numerals cardinals ueito (variant ueit) y setze (con a pronunciación seseyant d'o benasqués)

Os participios en benasqués rematan en -au, -eu, -iu (cantau, perdeu, dormiu). Javier Terrado Pablo considera que representan una evolución autoctona por vocalización dende -ad, -ed, -id (que se troban en una estreita francha de localidatz de la Ribagorza catalanoparlant como -at, -et, -it), y que amaneixerían por apocope d'a o final en -ado, -edo, -ido.

Os verbos freqüentativos fan infinitivos rematatos en -iá(r) (babiá, rebitiá), pero en as formas personals de present accentuadas en a radiz amaneixen os incrementos en -ey-, igual como os que se sienten en belsetán. Ballarín documentó en 1978 (mira-te com babeye ixe llimaco, coixeye porque ye despeau).

Lexico

Se veiga la Lista de vocables propios d'o benasqués

O verbo ragonar significa "charrar" referito a charrar en una parla.

O "huembro" se diz muscllo/moscllo, con a mesma radiz que o catalán muscle.

Os días d'a semana tienen trazas més conservativas que en aragonés cheneral, pero tamién pueden tener influencia catalana: Lluns, Martz, Mierques, Chous, Viernes, Sapte y Dimenche/Dumenche/Demenche.

Aspectos socioculturals

Pegallo a favor d'a luenga, diz "Benás ¿qué?" dencima d'un cartel a on apareixe o toponimo castellán "Benasque".

Situación cheografica

O benasqués se charra en un conchunto de vals chicotas coneixidas coma la Val de Benás, a lo norte d'a Ribagorza aragonesa, u Alta Ribagorza occidental, en a compleganza alta de l'Esera.

Situación social

Ye pareixida a la de la resta de variedatz aragonesas, encara que o suyo uso social ye més vigoroso. O suyo prestichio social tamién ha creixiu en os zaguers anyos, gracias a lo treballo d'asociacions y personas d'adintro y de fuera d'a val.

Variación diatopica

Una isoglosa clara ta distinguir as variedatz benasquesas ye a d'os plurals en -as/-es, que desepara a lo norte Benás, Grist, Ansils y Saunc, con plurals en -es, d'os altros lugars d'a val més a lo sur, con plurals en -as como n'aragonés cheneral. José Antonio Saura Rami distingue entre una zona A con plurals femenins en -es, una zona B con plurals femenins en -as y una zona C a lo sureste con plurals femenins en -as y menor freqüencia de diftongación romanz.

• Os lugars d'a zona A son: Benás, Grist, Ansils y Saunc.
• Os lugars d'a zona B son: Sesué, Sos, Erisué, Ramastué, Arasán, Llire, Urmella, Bisaurri, Renanué, Gabás, Castillón de Sos, El Ru, Chía y Villanova.
• Os lugars d'a zona C son: Sant Martín de Veri, Sant Feliu de Veri, Veri, Dos, Buyelgas y La Muria.

Dentro d'as parlas de transición entre l'aragonés y o catalán a zona C representa un grau mayor de coincidencia con o catalán que as atras parlas d'a Val de Benás. A menor freqüencia de diftongacions romances (a diftongación romanz distingue a l'aragonés d'o catalán), se manifiesta en un sufixo -ello en cuenta d'o sufixo -iello. Bi ha una mayor freqüencia de l'apocope d'a vocal final y unas formas en a conchugación que més pareixitas a lo catalán (faigo, diuen, veu, cau, viuen, pot, volé, ecetra); tamién bi ha diferencias lexicas.

Literatura

Se veiga l'articlo Literatura en benasqués

Vinclos externos

• Dicionario de patués (benasqués-castellán) de l'Asociación Guayente.
• Benasqués en a "Gran Enciclopedia Aragonesa".
• Elementos de fonética y morfosintaxi benasquesa.
• Diccionario dichital de benasqués.

Bibliografía

• A. Ballarín, Diccionario del benasqués, Zaragoza, 2ª ed (1978).
• J.A. Saura, Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas, Zaragoza, Gara d'Edizions-Institución Fernando el Católico (2003).