Romance navarro
| Romance navarro | |
|---|---|
|
|
|
| Localización cheografica | |
| Territorios | sud y este de Navarra |
| Sociolochía | |
| Vitalidat | Desapareixito |
| Literatura | |
| Escritors principals | García d'Eugui |
| Rasgos dialectals | Occidentals |
Se dice romance navarro a las formas d'o romance navarro-aragonés que se charraban en o sud y este de Navarra. No existiba deseparación neta entre o navarro y l'aragonés. As denominacions d'aragonés, navarro y riochano no responden a diferencias reals que existisen en una mesma epoca, (podeban estar más grans con una comarca dentro de una mesma rechión), responden a las diferents historias linguisticas d'o romance en ixos reinos u rechions como consecuencia de diferent historia politica. Existiban diferents trazas d'escribir, como consequencia que a Ilesia Catolica perdió o monopolio d'a escritura y lo prenioron as dos monarquías, navarra y aragonesa.
Contenius |
[editar] Denominación
O mesmo "Fuero de Navarra" fa referencia a lo luengache en o que ye escrito, y preveyen a situación en a que fuesse rey ombre de otra tierra o de estranio logar o de estranio lengoage. Una denominación que se documenta en os mesmos textos en romanz ye a de lengoage de Navarra. Lo veyemos por eixemplo en as "Cortz d'Olit de 1329:
Tamién en 1344 Pedro de Laquidáin, escribán de Pamplona, fació una traducción d'o Fuero de Chaca y escribió:
En l'acta de coronación de Carlos II de Nabarra en l'anyo 1350 escriben en latín:
Y en l'acta de coronación de Carlos III de Nabarra en l'anyo 1390 repite a mesma formula y se leye In ydiomate Navarre terre.
[editar] Ortografía
- Lo diftongo -ua- s'escribiba -oa-: coal, coatro, jegoa.
- Los fonemas palatals ny y ll se representaban con una I debant (-in-, -ill-, -yll-): castieyllo, castieillo, sieillo.
[editar] Fonetica
- Mayor tendencia a perder a -e final:
- Etxe (etxa- en composicion) Berri ("Casa nueva" en vasco) > Exavierre (1091) > Xavier, (y atras variants dende 1102)
- Sindembargo, igual que en o fuero de Teruel, no se produciba en os adverbios rematatos en -ment porque i yera una -t- entre meyo: -MENTE > -mentre
- No se rechistran evolucions d'a -LL- enta -t-, -ch-, ecetra...de tipo che vaqueira
- Se conserva o grupo latino -MB-, que en aragonés y burgalés evoluciona enta -m-
- palomba, ambos
[editar] Morfolochía
O demostrativo masculín singular ye esti u aquesti en cuenta d'estar est(e) u aquest(e), coincidindo n'esto con l'aragonés d'as comunidatz aragonesas, (se i documenta en la versión romance d'o Fuero y encara en textos de lo S XV y no ye estranio porque os navarros intervinioron en a repoblación d'esta zona), y con o riochano. En os documentos d'o Monesterio d'Irache se documenta esti pero no aquesti.
[editar] Historia
O texto més antigo conoixito en romance navarro seguntes P. Moret ye a concesión d'o Fuero de Chaca en 1171 a os pobladors d'o Pueyo de Castillón de Sangüesa por parte de Sancho lo Sabio:
[editar] Pervivencias
Igual que en as Cinco Villas y en cheneral en tota a provincia de Zaragoza, bi n'ha muitos repuis lexicos. Ye de destacar:
- En a redolada d'Eslava a chent viella emplegaba de chóven a desinencia -i pa a primera persona d'o present d'os imperfectos egual que en ansotano.
- O navarrismo más estendillato, ye l'antroponimo Xabier, adaptato a muitas luengas occidentals.
- En o dreito foral navarro encara existe o termino dominio concellar.
- Ye posible que o chentilicio Salacenco d'os habitadors d'a Val de Sarasaz siga d'orichen navarro-aragonés, como a pervivencia d'a denominación de Selva d'Irati, que en castellán sería bosque porque perdió o uso de selva pa esta clase de formación vechetal dende antigo.
| Variants meyevals d'o navarro-aragonés | ||
|---|---|---|
| Aragonés d'as Comarcas Churras | Aragonés d'as comunidatz aragonesas | Aragonés meyeval de l'Alto Aragón y Val de l'Ebro | Chodigo-aragonés | Navarro | Riochán | ||