Cheada
A cheada ye un fenomeno linguistico consistent en que o fonema d'a /ʃ/ pasa a pronunciar-se /ʧ/, fonemas que en aragonés se representan con as letras x y por o digrafo ch respectivament. En aragonés se produce por presión d'o castellán por o menos dende o sieglo XVII, sieglo en o que o fonema /ʃ/ d'o castellán pasó a la j velar actual castellana. A cheada no siempre ye total. Bi ha puestos en os que os demostrativos ixe, ixa, ixo y atras parabras conservan a x y as atras sufren cheada.
A cheada ye tipicament de l'aragonés meridional, producindo-se en o semontano y zonas d'o Prepirineu, plegando parcialment ta o Campo de Chaca y de bella val occidental d'o Pireneu Axial. En o Viello Sobrarbe Chabier Tomás Arias la documenta en as cheneracions chovens, (bucho, frachenco, cocho, tacho, frachín, tichidor).
En puestos d'o Baixo Aragón u Cuencas Meneras podemos trobar casos de cheada sobretot en toponimia, menos en o lexico, y que mos informan d'o proceso de perduga de l'aragonés y que l'aragonés se i perdió en un periodo posterior a lo sieglo XVII, muito més recientment d'o que en os manuals de filolochía hispanica quieren fer creyer. Encara os habitants de Muniesa, Zaila y la Puebla d'Íxar tienen de embotata Bachanos, por estar auguas enta "baixo" d'un río.
Os casos de cheada no ofreixen polemica en a grafía de l'aragonés, tanto l'anterior grafía de Uesca como a grafía actual proponen que o Fonema postalveolar africato xordo s'escriba con x en os casos de cheada.
