Etiopia

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Articlo d'os 1000
የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ
(Ityop'iya Federalawi Demokrasiyawi Ripeblik)
Bandera d'Etiopia Escudo d'Etiopia
(En detalle) (En detalle)
Lema nacional: n/d
Himno nacional: Whedefit Gesgeshi Woude Henate Ethiopia
Situación d'Etiopia
Capital
 • Población
 • Coordenatas
Addis Abeba
2.757.730 (2005)
9°1' N 38° 44' E
Mayor ciudat Addis Abeba
Idiomas oficials Amarico
Forma de gubierno Republica federal
Mulatu Teshome Wirtu
Haile Mariam Desalegn
Independencia
 • Calendata
Superficie
 • Total
 • % augua
Mugas
Costas
Posición 26º
1.127.127 km²
0.7
5.311 km
0 km
Población
 • Total
 • Densidat
 • Densidat
Posición 16º
78.529.836 (2008)
60 ab./km²
60 hab/km²
PIB (PPA)
 • Total (2008)
 • PIB per capita
Posición 62º
US$ 84.299 millons
US$ 1122,93
Moneda Birr (ETB)
Chentilicio Etiopián
Zona horaria
 • en Verano
MSK (UTC+2)
MSK (UTC+3)
Dominio d'Internet .et
Codigo telefonico +251
Prefixo radiofonico 9EA-9FZ, ETA-ETZ
Codigo ISO 231 / ETH / ET
Miembro de: ONU, UA

A Republica Democratica Federal d'Etiopia (en amarico ኢትዮጵያ, Ityop'iya, en guiés ኢትዮጵያ, en oromo Fereralawa Dmokratawa Repabliikii ItiyoPiya) ye un país d'Africa oriental. Muga a l'ueste con Sudán; a o norte con Eritrea y Chibuti; a l'este con Somalia y a o sud con Kenia; dende a independencia d'Eritrea en 1993, o país no tien salida a la mar Roya. D'antis más se clamó Abisinia.

A superficie d'o país ye de 1.127.127 km², con una población de 2.757.730 habitants (2005), y una densidat de población de 2,45 hab/km². Ye o segundo país d'Africa por a suya población dezaga de Nicheria y o deceno por a suya superficie.

A capital d'o país ye a ciudat d'Addis Abeba. Politicament, o país ye una Republica federal, estando l'actual president Mulatu Teshome Wirtu y l'actual primer menistro Haile Mariam Desalegn.

Etiopia estió o segundo país d'o mundo en fer d'o cristianismo a suya relichión oficial, dimpués d'Armenia. Sindembargo, estió o primer lugar en recibir exilatos de relichión islamica provenients d'Arabia, y asinas tamién bi ha en o país una important población de relichión islamica.

A ciudat más poblata d'o país ye a suya capital, Addis Abeba, con arredol de 2,5 millons d'habitants, pasando d'os 100.000 habitants atras 9 ciudatz, y d'os 200.000 nomás a ciudat de Dire Dawa.

Cheograficament, o país s'estendilla en un altiplano central, con altarias de 1.800 dica 3.000 metros, con bellas tucas que plegan dica os 4.620, como por eixemplo o Ras Dashen, que ye asinas a maxima altaria d'o país. Addis Abeba, situata a 2.400 metros d'altaria, ye considerata a capital de mayor altaria d'o mundo. En iste altiplano tienen a suya naixencia bellos ríos, como o Nilo Azul, una d'as brancas d'o río Nilo, que tiene o naixedero en o lago Tana.

Etiopia ye considerata como a cuna d'a Humanidat, y ye amás o puesto a on se trobó a Lucy. Ye, chunto con Kenia, o país a on s'an feito as troballas arqueolochicas d'hominidos más antigos.

A civilización etiopica, con a civilización de l'Antigo Echipto, ye a mas antiga civilización africana, con centros historicament tan importants como o reino d'Aksum. A ran internacional, Etiopia estió miembro d'a Sociedat d'as Nacions dende 1923, sinnó a Declaración d'as Nacions Unitas en 1942 y estió uno d'os 51 países fundadors d'a Organización d'as Nacions Unitas. Addis-Abeba ye tamién a seu d'a Unión Africana (Haile Selassie estió uno d'os prencipals promotors, quan se clamaba OUA, Organización para la Unidat Africana), y tamién ye a seu d'a Comisión Economica ta Africa (CEA).

Historia[editar | editar código]

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Historia d'Etiopiaveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

A Prehistoria[editar | editar código]

Seguntes as excavacions arqueolochicas, a rechión d'Etiopia ye una d'as más antigas poblatas en a Prehistoria por l' homo sapiens, y ye posible que en sía o suyo lugar d'aparición, antis d'a suya ezpansión ta atros lugars. Tamién bi ha chacimientos arqueolochicos con restos de Hominidae, como o más conoixito, Lucy (por una canción de The Beatles), trobata en 1974, d'una edat de 3,18 milions d'anyadas. Hue os restos de Lucy se troban en o Museu Nacional d'Addis Abeba, chunto con os restos d'o Ardipithecus kadabba descubiertos en 2001 por l'antropologo etiope Yohannes Hailé-Sélassié.

Primeras citas historicas[editar | editar código]

Bi ha pocos datos historicos de l'actual territorio d'Etiopia, que ye facil que fese parte d'o clamato país de Punt entre o 3000 aC y o 1000 aC y d'o reino de D'mt en os sieglos IX-VIII aC.

Sindembargo, os orichens historicos de l'actual Etiopia se troban en o reino d'Aksum, naixito arredol d'o sieglo II aC d'os contactos comercials y d'as luitas con l'Antigo Echipto, en o norte de l'actual Etiopia. Aksum ye o primer gran estato conoixita de l'Africa negra, cun una población cosmopolita orichinaria d'a propia Etiopia, d'o sud d'Arabia u de l'Antiga Grecia, y tamién con población d'orichen chodigo.

O cristianismo[editar | editar código]

En o sieglo IV bells misioners cristians bi facioron plegar o cristianismo, que esdevenió a relichión oficial d'o reino.

O reino d'Aksum perdió parte d'o suyo esplendor quan plegoron os musulmans ta Echipto, a fins d'o sieglo VII, y a suya expansión ta o sud por a val d'o río Nilo.

O Imperio d'Etiopia[editar | editar código]

En o sieglo XII plega ta o tron a dinastía Zagwe y comienza a renaixencia d'o país. En 1270 prencipia con Yekuno Amlak o reinato d'a clamata dinastía salomonica (autoproclamata descendient de Menelik I, rei en o sieglo X aC), fundadora d'o Imperio d'Etiopia, que reconquiere parte d'os territorios perditos a mans d'os musulmans, dica o sieglo XVI.

En 1527 bi ha una guerra santa entre musulmans y cristians, con a bitoria d'os musulmans d'Ahmed Ibn Ibrahim Al-Ghazi, soldán de Harar, y a redota d'os cristians de David II d'Etiopia, encara que iste recibió l'aduya d'os portugueses. Sindembargo, en 1543 ye redotato Ahmed Ibn Ibrahim Al-Ghazi en una batalla en o laco Tana. encara que dixó un país enronato.

A meyatos d'o sieglo XVI plegan ta Etiopia os misioners d'a orden d'a Companyía de Chesús, que convierten ta o catolicismo a l'emperador Susenyos en 1621, encara que isto fació que bi ese perturbacions, dica plegar ta una autentica guerra civil, rematata con l'abdicación de Susenyos en fabor d'o suyo fillo Fasilidas, que forachitó a os chesuitas en 1633.

L'aislamiento[editar | editar código]

En os sieglos XVII-XVIII a capital d'o país ye tresladata ta la ciudat de Gondar (1635) por Fasilidas, prencipiando asinas un periodo d'aislamiento internacional d'o país, que antis más heba tenito contactos diplomaticos con Portugal y atros países europeus.

Dende meyatos d'o sieglo XIX prencipia o final de l'aislamiento d'o país, con os emperadors Teodoro II, Chuan IV y Menelik II.

O colonialismo europeu[editar | editar código]

Haile Selassie emperador d'Etiopia de 1930 dica 1974, que estió o zaguer emperador d'o país.

Etiopia ye l'unico país d'Africa que en os sieglos XIX y XX no quedó chusmeso a o colonialismo d'os países d'Europa, y mantién a suya independencia dende muitos sieglos; asinas, as tropas etiopes de Menelik II redotoron a o Regio Esercito italián en a batalla d'Adua (1 de marzo de 1896), mientres a Primera Guerra italo-etiope.

Sindembargo, bi habió una excepción, un periodo d'ocupación melitar d'a Italia faxista de Benito Mussolini entre 1936 y 1941. Dimpués d'a redota d'o Regio Eserzito italián por l'Exercito britanico, reforzato por tropas d'a Francia Libre en 1941, durante a Segunda Guerra Mundial, o país recobró a suya independencia.

Dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, o Negus (o emperador Haile Selassie) recuperó o trono, con a redota d'os faixistas italians.

Derrocamiento d'a monarquía[editar | editar código]

En 1974 bi habió un golpe d'estato d'ideyas marxista-leninistas, que derrocó a Haile Selassie y a Monarquía y proclamó a Republica, con un sistema politico de ditadura en rechimen de partito unico, dirichito por Mengistu Haile Mariam. Bi habió dimpués d'atros golpes d'estato y una situación de crisis politica por as condicions climatolochicas, a qual cosa s'agrabó con a guerra contra os independentistas eritreus.

En 1991 bi habió un golpe d'estato triunfador, y en 1992 se'n independizó Eritrea.

En 1994 s'adoptó una Constitución y un sistema politico democratico, anque en 1998 esclató una guerra con Eritrea.

Esporte[editar | editar código]

Vinclos externos[editar | editar código]


Estatos d'Africa
Alcheria | Angola | Azawad2 | Benín | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Cabo Verde | Camerún | Chad | Chibuti | Comoras | Costa de Vori | Echipto1 | Eritrea | Etiopia | Gabón | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea-Bissau | Guinea Equatorial | Kenia | Lesoto | Liberia | Libia | Madagascar | Malawi | Mali | Marruecos | Mauricio | Mauritania | Mozambique | Namibia | Nícher | Nicheria | Republica Centroafricana | Republica d'o Congo | Republica Democratica d'o Congo | Ruanda | Sahara Occidental2 | Sant Tomé y Prencipe | Senegal | Seychelles | Sierra Leone | Somalia | Somalilandia2 | Sudafrica | Sudán | Sudán d'o Sud | Swazilandia | Tanzania | Togo | Tunicia | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependencias: Ascensión | Canarias | Ceuta | Madeira | Mayotte | Melilla | Pantelleria | Reunión | Santa Helena | Socotra | Tristán da Cunha
1 Parcialment en Asia. 2 Parcialment reconoixito u en disputa