Uncastiello

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
[[{{{4|Wikipedia:Articlos destacatos|...]]
LinkFA-star Aragon.svg
Uncastiello
Municipio d'Aragón
Bandera Escudo d'armas
Anvista d'Uncastiello
Anvista d'Uncastiello.
Entidat
 • País
 • Provincia
 • Comarca
Municipio
Flag of Aragon.svg Aragón
Flag of Zaragoza province (with coat of arms).svg Zaragoza
Cinco Villas
Superficie 230,60 km²
Población
 • Total

731 hab. (2012)
Altaria 601 m.
Distancia
 • 115 km

enta Zaragoza
Codigo postal 50678
Parroquial
 • Diocesi
 •Arciprestato
 • Parroquia

Bispau de Chaca
Val d'Onsella
Santa María d'Uncastiello
(d'antis más tamién Sant Martín d'Uncastiello)
Ríos Riguel y Cadena
Coordenatas 42°21’21’’N 1°11’13’’U
Uncastiello en Aragón
Uncastiello
Uncastiello
Situación de Uncastiello en Aragón
www.Uncastillo.es

Uncastiello (Uncastillo en castellán) ye un municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza situato en a comarca d'as Cinco Villas. A suya población ye de 814 habitants (2008) en una superficie de 230,60 km² y una densidat de población de 3,68 hab/km².

Fa parte d'o partito chudicial d'Exeya d'os Caballers, y eclesiasticament, de l'arciprestato d'a val d'Onsella (ye a suya capital), perteneixent a la diocesi de Chaca dende 1785 (dica ixa calendata perteneixeba dreitament a l'archidiocesi de Pamplona).[1]

Chunto con as localidatz de Sos d'o Rei Catolico, Exeya d'os Caballers, Sadaba y Taust, ye una d'as villas que dan o suyo nombre a la comarca d'as Cinco Villas.

En 1966, declaroron Uncastiello Conchunto Historico-Artistico, por a importancia d'os suyos molimentos romanicos, d'os mas importants d'Aragón.

Cheografía[editar | editar código]

A localidat d'Uncastiello se troba situata a 601 metros d'altaria dencima d'o ran d'a mar, a una distancia de 115 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.

O termin municipal d'Uncastiello muga a lo norte con os termins de Sos d'o Rei Catolico, Petiella d'Aragón, Isuerre y Lobera d'Onsella; a l'este con Luesia y Biota; a lo sud con os de Biota, Layana y Sadaba; y a l'ueste con Sadaba, Castiliscar y Sos d'o Rei Catolico. Totas istas localidatz fan parte d'a comarca d'as Cinco Villas, fueras de Petiella d'Aragón, que ye un enclau de Navarra en territorio aragonés, chunto con a suya dependencia d'os Bastans.

Sos d'o Rei Catolico, Petiella d'Aragón, Isuerre y Lobera d'Onsella
Sadaba, Castiliscar y Sos d'o Rei Catolico Uncastiello Luesia y Biota
Biota, Layana y Sadaba

En o casco viello d'Uncastiello, a os pietz de Penya Ayllón, en do ye o castiello d'Uncastiello, confluye o río Riguel, que proviene d'o norte, d'a sierra de Santo Domingo, con o suyo afluyent, o río Cadena (creixito con o barranco d'as Anas) que provién tamién d'a mesma sierra, a mán d'o termin municipal de Petiella d'Aragón. Dimpués, o Riguel sigue o suyo camín ta o sud, ta Layana y Sadaba, para dimpués encarar ta las Bardenas d'Aragón y o río Arba, ya a mán d'Exeya d'os Caballers.

Sindembargo, una parte d'o termin municipal d'Uncastiello, en o sector d'o castiello de Sibirana, a o canto de Luesia y de Petiella d'Aragón, desemboca dreitament en o río Arba (en a suya branca clamata Arba de Luesia), por meyo d'o barranco de Sibirana. Atra parte d'o termin d'Uncastiello, en o sector d'os Ramblars, en a muga con o lugar de Malpica d'Arba (termin municipal de Biota) ye tamién tributaria de l'Arba.

O termin municipal d'Uncastiello ye montanyoso, mas que mas a parte norte, en a suya muga con Petiella d'Aragón, en a sierra de Santo Domingo, en do bi son os monts Selva (1.159 m) y Cruz (1.132); u en a suya muga con Luesia, con l'Alto de Banyón (1.130 m). Tamién bi ye o monte de Fayanars (1.128 m), en a muga d'Uncastiello con Lobera d'Onsella y Luesia.

Luengas y parlas[editar | editar código]

A luenga actual d'Uncastiello ye o castellán d'Aragón, con substrato aragonés. O lexico d'intrés etnografico d'Uncastiello se conoix relativament bien por figurar esta localidat en l'ALEANR, con a sigla Z 101.[2]

Historia[editar | editar código]

O gallipuent román que levaba l'augua ta os Banyals dende o río Arba de Luesia, en a Fuent d'o Diaple, debaixo de Malpica d'Arba.

Encara que no se conoix a existencia d'o lugar dica a reconquiesta d'o territorio a principios d'o sieglo X por os navarros, ye fácil que en o lugar bi hese población dende muit antigo, por os repuis trobatos en os chacimientos arqueolochicos d'o suyo termin municipal. Destaca a presencia de chacimientos d'epoca d'o Imperio Román.

Antiparte, dimpués d'a suya conquiesta y d'adhibir-se a o primitivo reino d'Aragón, Uncastiello esdevenió a principal localidat habitata d'a redolada, mesmo dimpués d'a conquiesta de Sadaba u Exeya d'os Caballers, tenendo mesmo una d'as mas antigas Universidatz d'Aragón, que financió o bispe Pedro del Frago Garcés, que yera naixito d'o lugar.

Prehistoria[editar | editar código]

Conoixemos pocos datos sobre a prehistoria d'Uncastiello, pero sí sabemos que o suyo territorio fació parte d'o territorio que ocuporon os suessetans antis d'a plegata d'os romans. Os suessetans yeran un pueblo celta, enfrentato con os Iaccetans y os vascons, y los romans los redotoron en o 179 aC, con a destrucción d'a suya capital, Corbio,[3] por os romans de Terencio Barón.[4]

Dominio román[editar | editar código]

En un primer momento, os romans cedioron o territorio suessetán a os suyos aliatos, os vascons, pero dimpués l'almenistroron dreitament.

En istos primers intes d'o dominio román, ye posible a presencia en a redolada d'Uncastiello de melitars d'a Lechión romana, en razón d'a situación cheoestratechica d'a localidat.

A parte sud d'o termin municipal d'Uncastiello, en a muga con Sadaba y Layana, estió profundament romanizata, y estió o centro d'o dominio d'a rica familia agraria d'os Atilios, que construyoron bells molimentos en a rechión, entre os que destaca o Mausoleu d'os Atilios, en a muga Uncastiello-Sadaba, cerca de Layana.

Tamién amanato a Layana, pero en o termin d'Uncastiello, se troba o conchunto arqueolochico d'os Banyals, compuesto por una antiga ciudat prerromana (bells autors afirman que ye l'antiga Corbio), unas tiermas, una villa romana y una ermita d'o sieglo XVIII construita dreitament sobre as enrunas romanas: l'ermita de Nuestra Senyora d'os Banyals. Cerca d'o conchunto se troba una serie de pilars d'o gallipuent que portaba l'augua ta os Banyals dende o río Arba, en a Fuent d'o Diaple, en Malpica d'Arba, en trabesando lo Pui Foradau.

Edat Meya[editar | editar código]

Anvista d'o castiello de Sibirana.

Fácil que a redolada d'Uncastiello fese parte d'os dominios d'a familia d'os Banu Qasi, una familia arabe d'orichen muladí, descencient d'un comes Casius convertito ta o Islam.

A principios d'o sieglo X, o reino de Navarra conquerió a linia d'a sierra de Santo Domingo, y bi construyó bellas fortalezas, entre as que bi yeran as de Biel, Luesia, Uncastiello, Sibirana, Petiella, Royta u Nabardún, ta protección d'os camíns ta o interior d'o reino d'Aragón, en a val d'Onsella y a val d'o río Aragón.

Sancho Remíriz, rei de Navarra y d'Aragón, ordenó a construcción d'un castiello en Penya Ayllón, baixo o que naixió un poblato, que yera en mesma Penya Ayllón, en o sector sud d'a Penya, y no pas en a plana de chos o castiello en que ye hue a villa. O castiello refuerza as esfensas naturals d'a penya, fendo obras ta millorar as suyas posibilidatz d'esfensa. Allora ya bi ha referencias escritas de variants latinizatas d'o toponimo actual pa clamar a lo castiello y o poblato: Unius Castri, Uncastellum u d'atros. Agustín Ubieto Arteta charra d'os nomes de: Unicastello, Un castello, Uno castello, Uno Kastello, Unu Castello, Kastella, Uno castro, Unicastro, Uncastello y Uncastillo, estando a suya primer cita a quaternada en 921, en o Cartulario de Sant Chuan d'a Penya, en a suya propia edición de 1962, en Valencia.[5]

O castiello heba una gran importancia melitar mientres a Reconquiesta, como plaza fuerte debant d'as fortalezas musulmanas de Sadaba, Biota y Exeya y a torre de Malpica d'Arba, importancia que perdió con a reconquiesta d'istas localidatz a principios d'o sieglo XII. Pero mientres os reinatos de Sancho Garcés III de Navarra y Remiro I d'Aragón se establioron as bases d'o creiximiento posterior d'a villa.

Sindembargo, mantenió o suyo potencial economico, manifestau en as suyas seis ilesias romanicas d'o sieglo XII, que contrimuestran a suya importancia y tamién o numero d'habitadors d'a villa en ixas envueltas.

Seguntes Marisa Melero Moneo,[6] en Uncastiello bi habió un important taller d'escultura activo a meyatos d'o sieglo XII, formato por escultors provinents d'a Gascunya. Os mesmos escultors treballoron en as ilesias de Santa María a Reyal de Sangüesa y Sant Martín d'Unch, totas d'a diocesi de Pamplona.[6]

Istas construccions estioron vinclatas con a posesión d'a villa d'Uncastiello por o bizconde de Biarn Gastón IV y a suya esposa Talesa, tenients d'Uncastiello. Concretament, con a ilesia de Santa Blasa y o espital de La Comanda; con a ilesia de Santa Fe de Morlans (ista, fundata por Céntol V); y con a Seu de Santa María d'Aulorón y a Seu de Nuestra Senyora de Lescar, reconstruitas por Gastón IV de Biarn.[6]

En 1136, dimpués d'a muerte de Gastón IV, Talesa refirmó a García Remíriz de Navarra debant Remiro II o Monche, y este s'apoderó d'Uncastiello.

O 25 d'agosto de 1363 o conte Alifonso IV de Ribagorza churó homenache a o rei Carlos II de Navarra en presencia d'o rei Pero IV d'Aragón, en a capiella d'o castiello d'Uncastiello que ixe mesmo día heba consagrato Chuan Fonts, capellán reyal.[7]

Renaixencia[editar | editar código]

Edificio d'a Casa d'a Villa, d'estilo renaixentista.

En o sieglo XVI, en o periodo historico d'a Renaixencia, Uncastiello i habió atro periodo d'explendor, manifestato en a costrucción de nuevos edificios d'estilo renaixentista, como o edificio d'a Casa d'a Villa, con a suya esplendorosa portalada.

En 1543 se fundó o Estudio d'Artes d'Uncastiello, que en a suya epoca compitió con o d'a ciudat d'Uesca.

Economía[editar | editar código]

A economía d'Uncastiello ye principalment basata en l'agricultura y a ganadería (especialment de uellas). Sindembargo, modernament apareixió una industria chicota, basata en a transformación d'os productos agrarios. Tamién ye un important centro toristico en a comarca, por o suyo arte romanico.

Administración[editar | editar código]

Reparto de concellers[editar | editar código]

Eleccions municipals
Partito 1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011
Partido de los Socialistas de Aragón 3 4 3 2 3 5 3
Partido Popular 0 0 1 0 0 3
Partido Aragonés 4 3 3 4 0 1 1
Independients 1 0 3 0 -
Chunta Aragonesista 0 1 1 0
Total 7 7 7 7 7 7 7 7 7

Fuent: Menisterio d'o Interior.

Alcaldes[editar | editar código]

Lista d'alcaldes
Lechislatura Nombre Partito politico
19791983 Jesús Marco Jiménez Unión de Centro Democrático
19831987 Jesús Marco Jiménez Coalición Independiente de Uncastillo
19871991 Gerardo Fuertes Torrea Partido Aragonés
19911995 María Pilar Caudevilla Partido de los Socialistas de Aragón
19951999 José Luis Abenia Pardos Partido Aragonés
19992003 Mª Pilar Caudevilla Partido de los Socialistas de Aragón
20032007 José Luis Abenia Pardos Coalición Independiente de Uncastillo
20072011 José Luis Abenia Pardos Partido de los Socialistas de Aragón
20112015 Gemma de Uña Tarragó Partido Popular[8]

Demografía[editar | editar código]

Datos demograficos d'Uncastiello dende 1842 dica 2007:[9]

Evolución demografica
1362 f 1495 f 1842 1857 1860 1877 1887 1897 1900
- - 1.905 - - 2.571 2.562 2.814 2.758
1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991
3.094 3.429 3.832 3.629 3.120 2.729 1.506 999 961
1992 1994 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002
- - - - - - - 883 -
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
- 863 - - 819 814 - 781 754
 1717-1981: población de feito; 1990- : población de dreito.
Fuent: Intercensal en l'INE, Series de población en l'INE y Relación d'unidatz poblacionals en l'INE.

Molimentos[editar | editar código]

Modillón d'a ilesia de Sant Lorient, obra d'o taller d'o clamato mayestro d'Agüero u mayestro de Sant Chuan d'a Penya.
Detalle d'a portalada d'a ilesia de Santa María, una d'as primeras obras d'o clamato mayestro d'Agüero u mayestro de Sant Chuan d'a Penya.

Toponimia[editar | editar código]

En o suyo termin bi ha microtoponimos en aragonés como La Torraza.

Fiestas[editar | editar código]

  • Zaguer demenche de mayo.

Veyer tamién[editar | editar código]

Referencias[editar | editar código]

  1. Uncastillo.
  2. (es) Manuel Alvar: Atlas lingüístico y etnográfico de Aragón, Navarra y Rioja. Institución Fernando El Católico. Departamento de Geografía Lingüística, Institución Fernando el Católico de la Excma. Diputación Provincial de Zaragoza, 1983. Tomo I, Lamina 3, Mapa nº 3.
  3. (es) Cortes d'Aragón: Las tierras de Aragón antes de ser Aragón.
  4. (es) Ros, Tito, Diario El Mundo: Huesca, la Suiza de suessetanos y romanos un siglo antes de Cristo.
  5. Ubieto Arteta, Agustín: Toponimia aragonesa medieval, Valencia, 1972.
  6. 6,0 6,1 6,2 Melero Moneo, Marisa: Navarra i Aragó a les dècades centrals del segle XII (del 1120 al 1180), en El romànic i la Mediterrània. Catalunya, Toulouse i Pisa. 1120-1180, editato por a Generalitat de Catalunya y o Museu Nacional d'Art de Catalunya, Barcelona, febrero de 2008 (pachinas 98-109).
  7. Pergamino conservato en l'Archivo d'a Cambra de Comptos de Navarra, caixa 14, numero 34.
  8. (es) El PP asume las alcaldías de Sádaba, Biota, Uncastillo, Luesia y Sos, en Ejea Digital.
  9. (es) INE - Instituto Nacional de Estadística de Espanya
  10. (es) La Fundación Uncastillo publica un monográfico sobre los judíos en la localidad cincovillesa.
  11. La iglesia de San Felices de Uncastillo en proceso de rehabilitación, EjeaNoticias.com.
  12. (es)Aragón Digital.

Vinclos externos[editar | editar código]


 
Municipios d'a comarca d'as Cinco Villas
Ardisa | Asín | Bagüés | Biel | Biota | Castellón de Val de Chasa | Castiliscar | Exeya d'os Caballers | Erla | O Frago | Isuerre | Layana | Lobera d'Onsella | Longars | Luesia | Luna | Marracos | Navardún | Orés | As Pedrosas | Piedratallada | Os Pintanos | Puent de Luna | Sadaba | Sierra de Luna | Sos d'o Rei Catolico | Taust | Uncastiello | Undués de Lerda | Urriés | Val Palmas