Aragonés d'as comunidatz aragonesas

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Aragonés d'as comunidatz aragonesas
Variedat de l'aragonés
Aragonés d'as comunidatz aragonesas
Situación respecto a l'aragonés medieval
Localización cheografica
Territorios Siñal d'Aragón.svg Comunidatz de Calatayú, Daroca, Teruel y Albarrazín
Sociolochía
Vitalidat Desapareixito
Literatura
Escritors principals En part os traductors que treballaban pa Chuan Ferrández d'Heredia.
Rasgos dialectals Occidentals, navarros y rasgos de transición enta o castellán.

L'aragonés d'as comunidatz aragonesas se charró en as comunidatz de Calatayú, Daroca, Teruel y Albarrazín, amés d'en as capitals d'ixas comunidatz. Esta zona tamién yera conoixita en la Baixa Edat Meya como "estremadura aragonesa".

Contexto historico[editar | editar código]

A repoblación d'estas tierras, en muitos casos poco habitatas en o periodo musulmán, fue feita por cristians d'orichens diferents: aragoneses, navarros, alaveses, riochans, castellans, gascons, atros occitans, mozarabes, dependendo d'as zonas, pero a contribución mayor fue a orichinaria de Navarra. En o Xiloca a contribución d'os occitans y gascons estió gran, en a Tierra d'Albarrazín fue a contribución d'os navarros d'o sud a més important, (os fundadors d'a Senyoría d'Albarrazín yeran navarros, esdevenindo con atros nobles a clase dirichent), y con os navarros d'o sud vinioron riochans.

L'aragonés d'as comunidatz aragonesas teneba caracters de parla de transición enta o castellán, a l'egual que o castellán d'a Estremadura Soriana en o que ye escrito o "Poema de Mío Cid" y as variants de castellán medievals d'as actuals provincias de Guadalachara y Cuenca teneban muitos aragonesismos y teneban caracters de parla de transición enta o navarro-aragonés.

O diferent orichen d'os repobladors, a leixanía con respecto a lo nuclio aragonés d'a Val de l'Ebro y Pireneus, y a cercanía con Castiella y as relacions comercials debió fer que l'aragonés d'as comunidatz aragonesas fuese un aragonés con menos caracters romanicos arcaizants que encara trobamos en o Pireneu Central y Centro-Oriental, y dende o punto de vista d'un montanyés pirenenco sería un aragonés "esbrafato". A influencia de Castiella no se limitaba a l'orichen de pocos repobladors: yera o reino més poderoso y influent d'a peninsula on i heba un standard romanz escrito més desembolicato que en Aragón. Tamién a part castellana de Celtiberia yera una zona interior alta y menos rica que en a parte aragonesa de Celtiberia, més baixa, con més huerta, més ubierta. A Celtiberia castellana yera d'on veniba de contino una corrient migratoria, que trayeba apellitos como Molina,[1] corrient que dura dica os nuestros días.

Coloma Lleal Galcerán comenta en o suyo libro "La Formación de los romances peninsulares" que en a Extremadura Aragonesa a población yera heterochenia por a convivencia de musulmans autoctonos y repobladors aragoneses, navarros, castellans, "francos", mozarabes y chodigos fuyitos d'Al-Andalus y que os rasgos aragoneses yeran diluitos en una luenga de nivelación d'estructura asaber-lo de castellanizata. Este autor tamién diz lo mesmo de l'aragonés d'a Val de l'Ebro, feito que no ye defendible. S'ha de dicir que no en tota a Extremadura Aragonesa bi heba una abundant población musulmana autoctona, por eixemplo en o Xiloca a población musulmana yera quasi inexistent y en a Comunidat de Teruel a mayoría d'os musulmans yeran descendeban de cativos d'atras zonas y yeran arabizatos. Tamién s'ha de dicir que os repobladors occitans muito numerosos en bellas zonas apartarían a luenga d'ixe modelo castellán.

A evolución d'o navarro-aragonés d'os repobladors enta l'aragonés d'as comunidatz aragonesas podió estar un proceso similar a lo que en o norte de Cerdenya s'ha desvenito con o dialecto sasarés d'o idioma sardo, dialecto en o que no son presents ciertos caracters chenuínos d'o sardo por contacto con os romances d'os corsos, pisans, chenoveses y catalans, y en contacto cheografico con o gallurés, de caracter italo-corso pero con substrato sardo.

A luenga escrita[editar | editar código]

Seguntes Coloma Lleal Galcerán a luenga escrita prenió o modelo d'a luenga d'os principals centros urbans. Ye cierto que a luenga escrita teneba muita converchencia con a luenga escrita en Castiella, pero no amostraba bells caracters aragoneses que encara se conservan en a parla actual, por o que a parla que se feba servir en as comunidatz no s'ha d'identificar con os textos escritos, que son una fuent més pa a suya conoixencia chunto con a toponimia, l'aragonés residual actual y os elementos romances d'os textos latins. Os elementos romances d'os textos latins en son millor fuent pa bells fenomenos encara en o sieglo XVI.

Entre os textos escritos en aragonés d'as comunidatz aragonesas bi n'ha beluns de muita importancia historica, como a versión romanz d'o Fuero de Teruel u Fuero romanz de Teruel, con una versión d'o sieglo XIII y atra d'o sieglo XIV, a suya variant adaptata pa Albarrazín u Fuero romanz d'Albarrazín u o fuero d'Alfambra. Tamién cartas puebla como as d'os lugars de Río Deva y Bellestar.

L'aragonés d'a mayor part d'as obras de Chuan Ferrández d'Heredia (de fueras d'o "Libro de los Emperadors" y de "De secreto secretorum"), podría tener una base en este aragonés de zonas güegants mugants con o reino de Castiella. Part d'as "Cronicas d'os Chudeces de Teruel" son escritas en aragonés d'as comunidatz aragonesas. Una muestra de literatura no historiografica ye "La soterrada viva d'Alfambra".

Sin estar guaire diferents d'os textos d'os sieglos anteriors, os textos escritos en a ciudat de Teruel a principios d'o sieglo XV amostraban pocos caracters foneticos aragoneses,[2] 1991, a diferencia d'os muitos caracters aragoneses d'os textos que s'escribiban en Zaragoza y a val de l'Ebro.

Fonetica[editar | editar código]

  • En a mayor part d'os textos predomina una -ch- resultant d'o grupo latín -CT- en cuenta d'una -it- como en aragonés, (fecho, sospecha, pechar, arrecho, ecetra). Manimenos podemos trobar -it- muitas vegatas, sobretot en parolas de muito uso en textos churidicos y notarials como pleito, dreito, usufruito, peita, participios de muito uso n'ixos textos (feyto, eslito), ecetra. Tamién ye posible que en bells casos os transcriptors modernos d'ixos textos no haigan interpretato bien qualques trazas d'abreviar a -it- d'os escribans aragoneses.
  • Analogament a lo que se desvién en o grupo B de l'asturián occidental, a evolución d'os grupos -LY-, -C'L-, -T'L- estió diferent a l'aragonés cheneral -ll-, y talment estió -ch-, (actuals regacho, panocha, o primero ya documentato en os textos d'as propiedatz d'os monches de Piedra en a Sierra d'Albarrazín), y se representaba con ortograficament como i, j u g, (fijo, Torrixo, Peraleios en cuenta de "fillo", "Torrillo" y "Peralellos", que tamién pueden trobar-sen). Muit poquetas vegatas d'escribiba ch (ovecha,[3] Torricho, El Villarecho[4]). Este fenomeno tamién se daba en part d'as comarcas churras (textos medievals con ligaxo en cuenta de "ligallo") y huei en churro encara sentimos "asnacho"). Quan en 1266 Chaime I ordenaba que no se podesen edificar nuevas poblacions u aldeyas en un aria de Chabalambre podemos leyer o toponimo tejares (selva de tilers) en un texto en latín:
nec prout aque vertuntur ad terminum de Cubla et de las Pobediellas, et exit ad fontem Regis, et de dicto fonte Regis cerro cerro usque ad portum de Casedon, et usque ad foz d'Andurria, et prout vadit caminum vetus apud Moram, et exit ad Tejares de Formig et ad Joncosam

Que a grafía -j- u -i- n'este caso correspondeba a l'actual fonema que se representa con o digrafo ch lo veyemos en dos parrafos cercanos referitos a Teruel d'as actas d'as cortz d'Alcanyiz de 1436:

Primerament qui caminara enta Daroca es el estanco e limites el canton del huerto de los frayres Menores, en do sale un regajo de agua de un huerto de Bertholomeo de Alfambra
Primerament qui caminara enta Daroca, es el estanco e limites al canton del huerto de los frayres Menores, en do sale un regacho de agua de un huerto de Bartholome de Alfambra
  • Os textos d'a metat oriental d'a Comunidat de Teruel amuestran a evolución natural en aragonés en -ll- (i veyemos escrito a fins d'o sieglo XV "La Foz de la Viella", a diferencia d'os textos provinients de més a l'ueste on s'escribe de la Vieia, de la Viexa).
  • Por castellanización a -ll- y a -ch- esdevinioron a -j- castellana velar actual, y se producioron hipercorreccions como ceboja u Cirujeda propias d'o castellán actual d'a zona, y que se remontan a formas documentadas por escrito en a Edat Meya como ceboia u cirugeda.

Morfolochía[editar | editar código]

Trobamos o demostrativo masculín esti como en cheso y romanz navarro.

As combinacions de pronombres de dativo y acusativo se feban d'una traza coincident u pareixita a lo castellán medieval: ge-lo, ge-la, ge-los, ge-la, que veyemos en o fuero de Teruel y atros textos. L'orichen d'estas formas ye: ILLI+ILLU(M) > (e)lielo > ljelo > gelo.

N'esto s'esferencia de l'aragonés d'a Val de l'Ebro (incluindo o noreste de l'actual provincia de Teruel), que coincide con l'aragonés de l'Alto Aragón en fer servir las combinacions le lo, le la, le los, le las que en aragonés moderno son "le'n".

Quan o dativo ye plural s'esferencia d'o castellán en que a construcción ye ge les, ye dicir, os pronombres d'acusativo lo, la, los, las dixan d'indicar-sen y son sustituitos por una forma que indica o plural d'o dativo. N'esto s'alinia con as formas aragonesas medievals les lo, les la, les las, les los, que actualment son les ne, y ye a base d'a construcción se les propia d'o castellán d'Aragón y considerata dende a filolochía hispanica un simple vulgarismo.

Os adverbios de modo rematan en -ment como en aragonés cheneral. Manimenos en textos antigos y as suyas copias como o fuero romanz de Teruel, o fuero romanz d'Albarrazín u en un solo caso en o fuero d'Alfambra os adverbios rematan en -mientre como en romanz navarro.

Lexico[editar | editar código]

L'aragonés d'a Comunidat d'Albarrazín presentaba elementos lexicos aislatos propios d'A Riocha y Navarra y que se troban huei en o castellán d'ixas zonas, como Biércol (Calluna vulgaris) y Bercolar/Biercolar, beluns d'estos elementos perviven huei.

Tamién ye posible trobar parolas u accepcions semanticas comuns con o catalán occidental u mes especificament con o catalán valencián como clocha ("gnama").

Se veiga tamién[editar | editar código]

Referencias[editar | editar código]

  1. Carmelo López Esteruelas, Manuel Siurana Roglan: Valderrobres paso a paso. Coedición d'o Concello de Val de Robres, l'Omezyma y l'Asociación Cultural Repavalde. 2005.
  2. Javier Terrado Pablo La lengua de Teruel a fines de la Edad Media. Instituto de Estudios Turolenses
  3. J Angel Sesma, Ángeles Líbano Léxico comercial en Aragón (Siglo XV) Institución Fernando el Católico, 1982
  4. Teresa Iranzo Munío ACTA CURIARUM REGNI ARAGONUM Tomo IX Vol 2º. Cortes del reinado de Alfonso V. Cortes de Alcañiz 1436. Gobierno de Aragón, 2007.

Bibliografía[editar | editar código]

  • Max Gorosch: El Fuero de Teruel; Estocolmo, 1950.
  • Javier Terrado Pablo La Lengua de Teruel a fines de la Edad Media. Instituto de Estudios Turolenses, 1991.
  • Francho Nagore Laín Aspectos lingüisticos de la redacción romance de los fueros de Teruel y Albarracín en comparación con otros textos medievales aragoneses. Tiempo de Derecho foral en el sur aragonés: Los fueros de Teruel y Albarracín I Estudios. El Justicia de Aragón.
  • Francho Nagore Laín "Bellas areas lesicals orichinals en Aragón". Rolde, 100, enero-septiembre 2002, pp. 165–176.


Variants medievals d'o navarro-aragonés
Aragonés medieval de l'Alto Aragón | Aragonés d'as comunidatz aragonesas | Aragonés d'as Comarcas Churras | Aragonés d'a Val de l'Ebro | Chodigo-aragonés | Navarro | Riochán | Scripta aragonesa (estandard)