Asturleyonés
| Asturleyonés Asturllionés |
||
|---|---|---|
| Atras denominacions: | Asturiano, leyonés, mirandés | |
| Parlato en: | Espanya y Portugal | |
| Rechión: | ||
| Parladors: | 300.000-450.000 | |
| Posición: | {{{rank}}} (Ethnologue 1996) | |
| Filiación chenetica: | Luengas indoeuropeas Italica |
|
|
|
||
| Oficial en: | No ye ofizial | |
| Luenga propia de: | {{{propia}}} | |
| Reconoixito en: | {{{reconoixito}}} | |
| Regulato por: | Sin de regulación | |
|
|
||
| ISO 639-1 | {{{iso1}}} | |
| ISO 639-2 | ast – Asturián mwl – Mirandés |
|
| ISO 639-3 | [1] | |
| SIL | ||
L'asturleyonés ye una luenga romanz que amaneixió como a evolución d'o latín en l'aria central d'a Cordelera Cantabrica y cabo norueste d'a Meseta Central. Huei as suyas variants, son consideratas por uns como variants d'una mesma luenga y por atros como luengas relacionatas.
Contenius |
[editar] Fonetica
- Diftongación d'as O y E curtas en totz os casos (tamién debant yod y en o verbo ser) a l'igual que en idioma aragonés y en mozarabe septentrional:
- tienes, vienes, güei, fueya, yes, ye, yera, eguals u quasi eguals en l'aragonés.
- Diftongación d'a copulativa et:
- ye, (Colunga), ya, (occident d'Asturias, Laciana y Babia).
- Conservación u inserción de -I- enantes de vocal final: muriu, matancia, metia, corria ("yo meta", "yo corra").
- Conservación de diftongos -AI- y -AU- latins en a zona occidental, definindo l'asturleyonés occidental.
- Conservación d'a F- inicial latina, como en quasi totas as luengas romances.
- Conservación d'a G- latina en forma d'a fricativa prepalatal X: xelar, xinesta, xenru ("o chóven"). Esta X s'ha castellanizato en forma de J velar castellana en Curueña y en arias de Salamanca y Estremadura on huei se charra castellán con restos d'Asturleyonés.
- Palatalización d'a L- inicial: llobu, llares, lluna. En focos més redueitos se palataliza a -LL- meyal: baillar, burlla.
- Palatalización de la N inicial: ñalga, ñariz.
- Paso d'as B y D ta L: mayoralgu, recaldar, coldicia.
- Evolución d'a -X- latina ta una -x- como en aragonés.
- Conservación d'o grupo MB latino: palombu, llamber.
- O grupo latín -LL- (l·l) evoluciona ta -LL-: caballu.
- Evolución d'os grupos latins -LY-, -C'L-, -G'L- y -T'L- ta Y: muyer, fueya, ("muller" y "fuella" en aragonés)
- Perduga d'a R final d'o infinitivo enantes de pronombre: matalu, matate.
[editar] Morfolochía
- Plurals femenins en -es, rasgo que ye tipico de l'asturián central y de dos parlas leyonesas (as de San Ciprian de Sanabria y el Payo).
- Uso de l'articlo con posesivo tonico.
- Uso de nós y vós como subchecto ("nusatros" y "vusatros").
- Perduga d'a -e final en as terceras presonas singulars: él tien, él vien, él pon, él paez, coincidindo con part de l'aragonés centro-oriental u oriental.
- Os presents d'os verbos incoatibos en -ecer, -ocer pierden a velar: conozo, merezo,
- Plusquamperfecto simple: viniera.
- Imperativos plurals en -i: cantái, salíi.
- Deminutivo en -ín, -ina.
- Pronombre atono de tercera presona: lle, ye, -y: dióyelo, dió-ylo, dió-yes, tomémoslle.
- Coincidindo con o gallego bi ha ausencia d'o pasato perfecto compuesto d'indicativo que bi ha en castellán, aragonés y catalán, y que ye o solo pasato perfecto que bi ha en francés u rumán.
[editar] Divisions de l'asturleyonés
[editar] Divisions cheograficas
- a) Mirandés: s'estendilla por a Tierra de Miranda y ye luenga oficial chunto con o portugués.
- b) Asturián: se charra en Asturias.
- c) Leyonés: se charra en as provincias de Leyón, Zamora, y en quedan restos en a Salamanca.
- d) Cantabro, u como tradicionalment s'ha dito, montanyés
[editar] Grupos dialectals
As parlas y dialectos asturleyoneses no tienen unas mugas coincidents de tot con as zonas cheograficas, distribuindo-sen en tres brancas:
- a) Asturleyonés occidental: ye on se clasifican as parlas d'a parte occidental d'Asturias y Leyón, o cabo noroccidental de Zamora y o Mirandés.
- b) Asturleyonés central: ye on se clasifican as parlas d'o centro d'Asturias e centro-norte de Leyón.
- c) Asturleyonés oriental: ye on se clasifican as parlas d'a parte oriental d'Asturias, l'ueste de Cantabria y noreste de Leyón.
[editar] Orichen
O romanz asturleyonés tien o suyo orichen en o latín vulgar ye dicir, a parla común d'as chents d'o Imperio Román, principalment as lechions de procedencia nort-africana situatas en Asturica Augusta (actual Astorga) y en Legio VI (actual Leyón), en as tierras habitatas per os asturs. A suplantación d'ista luenga per l'indichena estió lenta pero inaturable, ya que a luenga imperial yera la puerta per muitos dreitos y libertatz, entre ellos o més impotant: a ciudadanía romana.
A peculiar evolución d'o latín a traviés de l'asturleyonés en l'actual grupo lingüistico no estió pas espontania en dengún puesto cheografico; paulatinament a parla italica fue transformando-se tal que en o sieglo X bi'n ha un albandono estremo como per estar considerato una modalidat romanz propia. Linguistas espanyols como Rafael Lapesa fan notar que a sonorización d'as xordas intervocalicas en asturleyonés y luengas mugants puet estar por o substrato celta local.
Ista evolución con os sieglos da como resultato que, en a metat d'o sieglo X, apareixen as primeras linias d'ista luenga, o Decumento de Kesos; en un monesterio de Leyón. Antimás continaron salindo muitos decumentos legals en iste romanz per totz os monesterios d'Asturias y Leyón, os qualos indican l'impotancia en a sociedat d'a luenga. Lochico estando la luenga comuna en tota la Corona de Leyón; pero apareixen decumentos romances en Palencia y repuis lingüisticos d'a luenga en as parlas de transición u dialectos de transición con o castellán estremenyo.
[editar] Sociolingüistica
L'antigo leyonés, conoixito como "leyonés meyeval", estió a luenga oficial d'o Reino de Leyón en os sieglos XIII y XIV. Lo charraban en tota la parti que ocupaba iste reino dende l'Atlantico dica Estremadura. Huei en día s'emplega mui poco. O solo puesto an dispone d'oficialidat ye en Miranda do Douro en Portugal an gosa ser clamato mirandés. De fuera d'os territorios portugueses, oficialidat no en tien ni en Castiella y Leyón, ni en Estremadura, ni en Asturias. En beluns d'estos territorios espanyols no bi ha ni una contreita referencia a la protección d'as variants locals en os suyos estatutos.
| Luengas romances | ||
|---|---|---|
| Aragonés | Arrumán | Asturleyonés | Castellán | Catalán | Corso incluindo o gallurés | Chodigoespanyol | Dalmata | Francés incluindo o diasistema d'as luengas d'oïl con o Borgonyón, Campanyés, Franco-Contés, Galó, Lorenés, Normando (Guernesiés y Jèrriais), Petavín-Santonchés, Picardo y Valón | Francoprovenzal | Friulán | Gallego | Istriot | Istrorrumán | Italián | Ladín | Ligur | Lombard | Meglenorrumán | Napolitán | Occitán incluindo o gascón y l'aranés | Piemontés | Portugués | Rumanch | Rumán | Sardo incluindo o sasarés | Secilián | Venecián | ||