Asturleyonés

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Asturleyonés
Asturllionés
Atras denominacions: Asturiano, leyonés, mirandés
Parlato en: Espanya y Portugal
Rechión: Flag of Asturias.svg Asturias
Flag of Cantabria.svg Cantabria
Bandera de León.svg País Leyonés
Pt-mdr1.png Miranda de l Douro
Parladors: 300.000-450.000
Posición: {{{rank}}} (Ethnologue 1996)
Filiación chenetica: Luengas indoeuropeas

 Italica
  Romanz
   Galo-iberica
    Ibero-romanz
     Iberica occidental
      Asturleyonés

Estatus oficial
Oficial en: No ye ofizial
Luenga propia de: {{{propia}}}
Reconoixito en: {{{reconoixito}}}
Regulato por: Sin de regulación
Codigos
ISO 639-1 {{{iso1}}}
ISO 639-2 ast – Asturián
mwl – Mirandés
ISO 639-3 [1]
SIL
Mapa dialectal de l'asturleyonés.

L'asturleyonés ye una luenga romanz que amaneixió como a evolución d'o latín en l'aria central d'a Cordelera Cantabrica y cabo norueste d'a Meseta Central. Huei as suyas variants, son consideratas por uns como variants d'una mesma luenga y por atros como luengas relacionatas.

Contenius

[editar] Fonetica

  • Conservación u inserción de -I- enantes de vocal final: muriu, matancia, metia, corria ("yo meta", "yo corra").
  • Conservación d'a F- inicial latina, como en quasi totas as luengas romances.
  • Palatalización d'a L- inicial: llobu, llares, lluna. En focos més redueitos se palataliza a -LL- meyal: baillar, burlla.
  • Palatalización de la N inicial: ñalga, ñariz.
  • Paso d'as B y D ta L: mayoralgu, recaldar, coldicia.
  • Evolución d'a -X- latina ta una -x- como en aragonés.
  • Conservación d'o grupo MB latino: palombu, llamber.
  • O grupo latín -LL- (l·l) evoluciona ta -LL-: caballu.
  • Evolución d'os grupos latins -LY-, -C'L-, -G'L- y -T'L- ta Y: muyer, fueya, ("muller" y "fuella" en aragonés)
  • Perduga d'a R final d'o infinitivo enantes de pronombre: matalu, matate.

[editar] Morfolochía

[editar] Divisions de l'asturleyonés

[editar] Divisions cheograficas

a) Mirandés: s'estendilla por a Tierra de Miranda y ye luenga oficial chunto con o portugués.
b) Asturián: se charra en Asturias.
c) Leyonés: se charra en as provincias de Leyón, Zamora, y en quedan restos en a Salamanca.
d) Cantabro, u como tradicionalment s'ha dito, montanyés

[editar] Grupos dialectals

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Dialectos de l'asturleyonésveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

As parlas y dialectos asturleyoneses no tienen unas mugas coincidents de tot con as zonas cheograficas, distribuindo-sen en tres brancas:

a) Asturleyonés occidental: ye on se clasifican as parlas d'a parte occidental d'Asturias y Leyón, o cabo noroccidental de Zamora y o Mirandés.
b) Asturleyonés central: ye on se clasifican as parlas d'o centro d'Asturias e centro-norte de Leyón.
c) Asturleyonés oriental: ye on se clasifican as parlas d'a parte oriental d'Asturias, l'ueste de Cantabria y noreste de Leyón.

[editar] Orichen

O romanz asturleyonés tien o suyo orichen en o latín vulgar ye dicir, a parla común d'as chents d'o Imperio Román, principalment as lechions de procedencia nort-africana situatas en Asturica Augusta (actual Astorga) y en Legio VI (actual Leyón), en as tierras habitatas per os asturs. A suplantación d'ista luenga per l'indichena estió lenta pero inaturable, ya que a luenga imperial yera la puerta per muitos dreitos y libertatz, entre ellos o més impotant: a ciudadanía romana.

A peculiar evolución d'o latín a traviés de l'asturleyonés en l'actual grupo lingüistico no estió pas espontania en dengún puesto cheografico; paulatinament a parla italica fue transformando-se tal que en o sieglo X bi'n ha un albandono estremo como per estar considerato una modalidat romanz propia. Linguistas espanyols como Rafael Lapesa fan notar que a sonorización d'as xordas intervocalicas en asturleyonés y luengas mugants puet estar por o substrato celta local.

Ista evolución con os sieglos da como resultato que, en a metat d'o sieglo X, apareixen as primeras linias d'ista luenga, o Decumento de Kesos; en un monesterio de Leyón. Antimás continaron salindo muitos decumentos legals en iste romanz per totz os monesterios d'Asturias y Leyón, os qualos indican l'impotancia en a sociedat d'a luenga. Lochico estando la luenga comuna en tota la Corona de Leyón; pero apareixen decumentos romances en Palencia y repuis lingüisticos d'a luenga en as parlas de transición u dialectos de transición con o castellán estremenyo.

[editar] Sociolingüistica

L'antigo leyonés, conoixito como "leyonés meyeval", estió a luenga oficial d'o Reino de Leyón en os sieglos XIII y XIV. Lo charraban en tota la parti que ocupaba iste reino dende l'Atlantico dica Estremadura. Huei en día s'emplega mui poco. O solo puesto an dispone d'oficialidat ye en Miranda do Douro en Portugal an gosa ser clamato mirandés. De fuera d'os territorios portugueses, oficialidat no en tien ni en Castiella y Leyón, ni en Estremadura, ni en Asturias. En beluns d'estos territorios espanyols no bi ha ni una contreita referencia a la protección d'as variants locals en os suyos estatutos.


Luengas romances
Aragonés | Arrumán | Asturleyonés | Castellán | Catalán | Corso incluindo o gallurés | Chodigoespanyol | Dalmata | Francés incluindo o diasistema d'as luengas d'oïl con o Borgonyón, Campanyés, Franco-Contés, Galó, Lorenés, Normando (Guernesiés y Jèrriais), Petavín-Santonchés, Picardo y Valón | Francoprovenzal | Friulán | Gallego | Istriot | Istrorrumán | Italián | Ladín | Ligur | Lombard | Meglenorrumán | Napolitán | Occitán incluindo o gascón y l'aranés | Piemontés | Portugués | Rumanch | Rumán | Sardo incluindo o sasarés | Secilián | Venecián
Ferramientas personals
Espacios de nombres

Variants
Accions
Navego
Ferramientas
En atras luengas