Che vaqueira

Che vaqueira ye a denominación chenerica, d'o conchunto d'alofonos d'o fonema /ʎ/ que bi ha en asturleyonés, prencipalment en asturleyonés occidental, pero un poquet tamién en bella parla d'o centro montanyoso clasificata en l'asturleyonés central. Representa un arcaísmo en a evolución romanz d'a LL cheminata latina y en l'Alto Aragón bi ha restos d'un fenomeno pareixito, sobretot en a toponimia y en belsetán.

O termin che vaqueira ye impreciso y inexacto por diferents razons:

• Fa referencia uns quantos sonitos diferents entre ellos.
• A parabra che pareix referir-se a un caracter africato, pero a sobén s'aplica tamién a sonitos no africatos.
• A denominación de vaqueira no ye afortunata porque a che vaqueira se troba muito més estendillata que no pas o terreno d'os vaqueiros.
• A penar d'estas imprecisions o termin se fa servir, y més exactament en asturián lo denominan filolochicament ḷḷe.

Realizacions

Seguntes Xosé Lluis García Arias o ventallo d'alofonos d'o sud y ueste d'o fonema /ʎ/ se resume en:

-[ɖ]: prepalatal, oclusiva, sonora. Caracteristica d'a zona de A Estierna en o concello de Ibias

-[ɖʐ]: prepalatal, africata, sonora. Propia d'a parla de La Bordinga y talment d'a parla de l'alto Aller

-[ʈʂ]: prepalatal, africata, xorda. Concellos de Aller, Quirós y d'atros

-[t's]: alveolar, africada, xorda. Concellos de Lena, sud de Mieres y d'atros.

Orichens

Diacronicament totz estos sonitos provienen d'a l- y -ll- latinas y, a vegatas, de pl-, kl- y fl- asinas:

- l u p u > ḷḷobu

- m o ll e > mueḷḷe

- c l a m a r e > ḷḷamar

- p l a n t a r e > ḷḷantar

- (Villa) F l a c c i d i a n a > Ḷḷaciana

Distribución

Totas estas realizacions d'o fonema asturián /ʎ/ son caracteristicas d'as arias dialectals occidentals d'o idioma asturiano, que Diego Catalán denominó B, C y D, esto ye, os concellos de Valdés, Tineo, Cangas del Narcea, Degaña, Somiedo, Teverga, Quirós; l'este d'os concellos de Navia, Villayón, Allande y Ibias, y l'ueste d'os concellos de Cudillero, Salas y Miranda de l Douro.

Ya en zona de l'asturián central, a "che vaqueira" ye propia d'os concellos de Lena, Riosa y Aller, asinas como o sud d'os concellos de Mieres y Morcín.

En a provincia de Leyón este fenomeno se troba en as comarcas de Babia, Laciana, Luna, Los Argüellos pero tamién a lo norueste de El Bierzo y a lo norte d' Omaña.

Grafías

Historicament bi ha habito muitas grafías diferents pa trascribir estos alofonos: -ts-, -tş-, -ŝ-, -th-, -tch-, -chx-, -lh-, ecetra.

L' Academia de la Llingua Asturiana proposa o digrafo etimolochico Ḷḷ, y on siga imposible de fer servir tipograficament recomienda -l.l-.

Fenomenos comparables fuera de l'astur-leyonés

Trobamos fenomens comparables en l'Alto Aragón y en luengas y dialectos d'Italia. En l'Alto Aragón a evolución d'a cheminata latina enantes de fixar-se a solución actual -ll- ha estato -ch-, -tz- (visible actualment en toponimos con -s- sonora en a Ribagorza) y -t-. A forma con -ch- ye muito frequent en a toponimia, (Lacuniacha). Ye posible que en l'actual sufixo -ichón ('pobrichón) a ch d'o infixo derive d'a cheminata latina -LL-, y que este sufixo siga en realidat una variant d'o sufixo -illón (tamién trobamos pobrillón).

Vinclos

Archivu oral del asturianu, con uns cuantos testimonios orals de "che vaqueira" (en asturián)

Bibliografía

• BORREGO NIETO, Julio. Leonés en Manual de dialectología hispánica tomo 1 Barcelona, Ariel, 1996.
• GARCÍA ARIAS, Xosé Lluis. Gramática histórica de la lengua asturiana Oviedo, Academia de la llingua asturiana, 2003.
• VIEJO, Xulio. La formación histórica de la lengua asturiana Oviedo, Trabe, 2003.