Sierra Ferrera

De Biquipedia
Ir ta: navego, busca
Iste articlo tracta sobre a sierra Ferrera. Ta altros usos d'o toponimo «Ferrera» se veiga Ferrera (desambigación).
Sierra Ferrera
146.Sierra Ferrera.JPG
A sierra Ferrera en verano, dende l'Atiart
(Toledo d'a Nata)
Cheografía
Cordelera {{{cordelera}}}
Sector {{{sector}}}
{{{tpran}}} {{{ran}}}
Maxima altaria 2.291 m, Penya Montanyesa
Tucas importants
Largaria ±17 km
Amplaria
Superficie
Subsistemas {{{subsistemas}}}
Administración
Estato Flag of Spain.svg Espanya
País Flag of Aragon.svg Aragón
Comarca Sobrarbe y Ribagorza
Cheolochía
Edat
Materials Calsinera mesozoica sobre salagons cenozoicos.
Tipo {{{tipo}}}

A sierra Ferrera ye una sierra pirenenca interior[1] que s'extendilla en dirección este→nort-ueste dende a val d'o río Esera dica la val d'o río Cinca, d'entre as comarcas de Ribagorza y Sobrarbe, en a provincia de Uesca.

Cheografía[editar | editar código]

A loma d'a sierra describe una forma d'«S» suaveta d'entre os suyos cabos, y delimita por un costau a «valle d'a Espunya» u val de o río Irués en a man norte, por os 2/3 más occidentals en a suya lonchitut, y a depresión natural d'a Fueva en sud. En o tercio más ta levant, a sierra Ferrera tiene menor altitut, y delimita en a man norte a valleta de l'aigüeta de Víu, y o collau d'A Foradada en sud. A val de l'aigueta de Víu («aigüeta» ye barranco) s'achunta con a de a Espunya por o dito collau d'a Cullivert.

Por alto d'a Fueva ye a masa más envistable, pus i destaca con a suya altaria contra las alturas muito menors que i ha dende ixa part enta sud, y se torna alavetz a primer formación d'alta montanya en o Pireneu por ixa parte. En latitut, s'alinia más u menos con o macizo de Turbón a l'altro costau d'o río Esera, en formando as primeras grans formacions d'o Pireneu, que a sobén se dicen sierras interiors pirenencas.

Anque a man norte d'a sierra no tiene garra población, en a baixant sud, muit solana, i ha un buen numero de nuclios de población menudetz, que reciben o nombre colectivo de «Baixo Penyas»[2] y que engloba dende a capital municipal que ye a Espunya, con más de 200 habitants, dica despoblaus como a Mula.[2] En o Baixo Penyas se troba tamién o Reyal Monesterio de Sant Veturián, «Bien d'Intrés Cultural» de gran historia y un d'os millor conoixius monumentos de o Sobrarbe.

Sierra Ferrera y Penya Montanyesa vista dende Merlli

Cheolochía[editar | editar código]

A sierra Ferrera ye una parte efectiva d'o macizo d'a Cotiella, formada por a frontera rompida d'una klipe de o gran napa tectonica de Cotiella que se va desplazar y se va romper dende o gruixo d'o macizo, en o proceso dito d'orochenia alpina.

A val que describe o río Irués, conoixida como «valle d'a Espunya», sufrió procesos de glaciarismo en o Pleistoceno que condicionón a forma actual que tiene, y sobre tot, a prefundidat que condiciona una situación d'ubago quasi remanent que la fa inhabitable y inculturable en un buen troz d'a suya lonchitut.

A klipe d'a sierra Ferrera ye feta de roca calsinera, materials sedimentarios marinos d'o Churasico y, principalment, o Cretacio,[3] que se van desplazar por alto de materials areniscos y sobre tot de salagons d'epocas posteriors, tot producindo un proceso d'inversión d'estratos en o que as rocas más antigas se troban en a part superior.[3] Ista disposición se fa patent en a naturaleza d'o suelo que se puede trobar en as baixants habitadas d'a sierra, en as que i ha paretz quasi verticals («cillos») de materials duros (penya calsinera) en a part superior, mientres que en as capas inferiors, a partir de a meya altaria en a suya prominencia, o desnivel s'envicia más y i gosan dica amaneixer fiteros de material de terrero, tan caracteristicos d'a erosión sobre formacions de salagons.

Os cillos d'a sierra Ferrera, tan imponents por a suya prominencia alto d'a Fueva, se puede envistar-los dende buena cosa de o sud d'a comarca de Sobrarbe. Os más destacables son en l'extrimo occidental d'a sierra, en a Penya Montanyesa, a on que arriban dica a tener qualques cientos de metros de vertical sobre o río Cinca.

Por adintro de l'estrato calsinoso i ha un buen rabanyo de galerías y truchos de karst, muit erosionaus por as escorrenteras d'augua por adintro d'a penya.[3] Producto d'ixa erosión, existen en os calcils meridionals d'a sierra bellas esplugas u cuevas que s'ha habitau dende a prehistoria.[4]

O nombre d'a sierra Ferrera dimana de as grans quantidatz de mineral de fierro que se troba en a penya, que dende antigos s'ha expleitau.[5]

Se veiga tamién[editar | editar código]

Referencias[editar | editar código]

  1. (es) Julio Muñoz Jiménez, Concepción Sanz Herráiz: Guía Física de España. 5 Las Montañas. Alianza Editorial, 1995, pp 286-288.
  2. 2,0 2,1 (es) BLAS GABARDA, Fernando y ROMANOS HERNANDO, Fernando, El Aragonés de Baixo Peñas; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2005. ISBN 84-8094-054-9
  3. 3,0 3,1 3,2 (es) CUCHÍ OTERINO, José Antonio; De la naturaleza (cap. I en Comarca de Sobrarbe (Num. 23 en a Colección Territorio)). Gobierno de Aragón; Zaragoza, 2007. ISBN 84-7753-630-9. O capítol puede leyer-se en linia aquí.
  4. (es) PALLARUELO CAMPO, Severino et al. Comarca de Sobrarbe (Num. 23 en a «Colección Territorio»). Gobierno de Aragón; Zaragoza, 2007. ISBN 84-7753-630-9
  5. (es) PALLARUELO CAMPO, Severino, José, un hombre de los Pirineos. Ed. PRAMES. Zaragoza, 1996. ISBN 84-8321-077-0

Vinclos externos[editar | editar código]


 
Macizos, sierras y sarratos pirenencos y prepirenencos
Macizos As Tres Serols | Corberas | Cotiella | La Maladeta | Os Infiernos | Plantaurel | Turbón
Sierras Caballera | d'a Monchoya | d'a Partaqua | d'Abodi | d'Aineto | d'Alano | d'Arro | d'el Cadí | d'el Montsec | d'Erata | d'Esdolomada | de Balcetz | de Baraguás | de Berganui | de Buil Camporretuno | de Campanué | de Canciás | de Cis | de Chía | de Gabardiella | de Gabardón | de Gratal | de Guara | de Illón | de l'Albera | de l'Entremont | de la Carrodilla | de Leire | de Luesia | de Muro de Roda | d'Orba | de Partara | de Peranera | de Picardiello | de Portiello | de Queralt | de Sant Chuan d'a Penya | de Sant Martín d'a Solana | de Sant Quílez | de Sant Visorio | de Santo Domingo | de Sarbil | de Xabierre | Ferrera | Tendenera
Sarratos d'o Sarrastanyo | de Trillo