Aragonés benasqués

De Biquipedia

Bariedaz de l'aragonés
Benasqués
Nombre local:	Patués
Charradors:	Entre 1000 e 2500 (?)
Localizazión cheografica:	Bal de Benás
Lugar(s) prenzipal(s):	Benás
Rasgos dialeutals:	De transizión ta o catalán
Bitalidá:	Alta
Escritors prenzipals:	Carmen Castán, José Antonio Saura, Chusé María Ferrer

O benasqués u altorribagorzano dito patués per a chen que lo charra, ye a parla propia d'a Bal de Benás, en l'Alta Ribagorza aragonesa, con carauters transizionals entre o catalán e l'aragonés.

Contenius 1 Localizazión 2 Filiazión 3 Estructura 3.1 Fonolochía 3.2 Grafía 3.3 Morfosintasis 3.4 Lesico 4 Aspeutos sozioculturals 4.1 Situazión cheografica 4.2 Situazión sozial 4.3 Bariazión diatopica 4.4 Literatura 5 Enlazes esternos 6 Bibliografía 7 Referenzias

[editar] Localizazión

O benasqués se charra en os lugars de Benás, Sarllé, Ansils, Grist, Saunc, Chía, Castilló de Sos, Elorrú, Bisagorri, Renanué, Urmella, Bilanoba, Sesué, Erisué, Ramastué, Sos, Llire, Arasán, La Muria, San Feliu y San Martí.

[editar] Filiazión

O benasqués ye uno d'os sistemas lingüisticos de transizión d'a familia de luengas romanicas, de manera que a suya clasificazión lingüistica ye un tema de debate prou complicau.

Se trata d'un conchunto prou omochenio de parlas altorribagorzanas que se charran a la Bal de Benás, con particularidaz propias que lo fan diferent de la resta de bariedaz ribagorzanas -aragonesas u catalanas-. Os elementos gascons que presenta son més grans que en altros dialeutos aragoneses, pero muito menors d'o que os no lingüistas han quiesto beyer. Ixa posizión espezial entre as dos (u tres) luengas fa que bels pocos lingüistas (1) s'aigan inclinau per considerar que forma parte d'a lluenga catalana, encara que a opinión mayoritaria ye a de considerar-lo dentro d'o diasistema aragonés ocupando ixo si, una posizión de transizión enta o catalán. De feito ta lingüistas de nombre d'a lingüistica hispanica, catalana y cheneral como Menéndez Pidal, Badia, de Borja Moll, Alvar u Veny, no i ha brenca duda.

Man y menos, a postura entre os propios benasqueses ye de fer-la dentro de l'aragonés u parando cuenta d'a ideolochía lingüistica localista propia d'as parlas d'Aragón, considerar-la simplemén "patués".

[editar] Estructura

[editar] Fonolochía

Prinzipals diferenzias entre o sistema fonolochico benasqués y l'aragonés:

• O grau d'ubridura d'as bocals e y o (sèt, còr), que á begadas puede fer distinzión semantica (fòrt~fuerte, fórt~furno), encara que estos casos son bels 3 u 4 pars; os atros elementos fan a diftongazión propia d'a resta de l'aragonés.
• En as parlas d'a parte norte d'a bal (Saura, 2003) as a d'os plurals e de bellas formas berbals se tornan e, como en catalán, asturián zentral e bellas parlas mozarabes (Las fransesas se'n tornan ta París~Les franseses se'n tornen ta París).
• A falta d'a interdental xorda, que a grafía aragonesa representa con una z, y que en benasqués suena siempre coma /s/ (zielo~sielo, zereño~sereño) u coma /ts/ en os plurals prozedents de -T'S (ziudaz~siudats).

Muitos rasgos d'o benasqués se pueden trobar en altras bariedaz de l'aragonés, sobre tot en l'aragonés oriental.

Encara que el benasqués no diftonga bels d'os bocables que sí lo fan en a resta de bariedaz aragonesas (fèl~fiel, fòc~fuego), puede dizir-se que a diftongazión ye muito més cheneral que la no-diftongazión, feito que define millor l'aragonesidat d'o benasqués cuan se considera ixe rasgo coma una isoglosa clau entre l'aragonés y el catalán.

En cuanto a eboluzions foneticas istoricas que podemos destacar:

• Bi ha bels casos de caida de consonans interbocalicas -C- debant de E, I, e de -TY- debant de l'azento coinzidindo con o catalán:
  • RATIONE > ragón, con una etapa intermeya raón.
  • ragoná.

• Bi ha bels casos d'eboluzions enta -u final d'os grupos finals -TY-, -C debán de E, I, e -D, que tradizionalment s'ha considerau un carauter propio d'o catalán pero que puet estar propio de l'aragonés oriental e zentro-oriental:
  • PERDICE(M) > perdiu.
  • PRETIU(M) > preu.
  • PEDE(M) > peu.
  • PRODE > prou.

• A terminazión -MEN d'os sustantibos neutros d'a terzera conchugazión latina, que en aragonés se queda tarcual, eboluziona a -me, u tamién ta -m como se fa en catalán:
  • FAMEN > fame.
  • GRAMEN > grame.
  • LEGUMEN > llegume.
  • LUMEN > llum.
  • NOMEN > nom.

• Bi ha metatesis tipicas de l'aragonés que no son propias d'o castellán u catalán:
  • LINGUA(M) > lluenga.

[editar] Grafía

A forma més emplegada ta escribir en benasqués ye una adaptazión propia d'a ortografía d'a luenga aragonesa, que usa l'alfabeto latino.

L'azentuazión sigue més u menos as mismas normas, encara que o tochet puede tener funzión diacritica en casos que l'aragonés no comparte: mai-mái ("nunca"), mon-món ("mundo").

[editar] Morfosintasis

I ha casos que a -o final se mantién en singular pero no en plural. Esto ye curioso perque estió prou comuna en l'aragonés dende a Bal de Tena e Tierra de Biescas dica a Ribagorza.

• arco/arcs, banco/bancs, chermano/chermans, farsiello/farsiells, lelo/lels, meco/mecs, miollo/miolls, palo/pals, pito/pits, sepo/seps, sueco/suecs, terreno/terrens, tusuelo/tusuels, nugo/nucs, ñedo/ñets, sentido/sentits, canudo/canuts, forau/forats, candau/candats, llinau/llitats, prau/prats, taulau/taulats,güello/güells, casuelo/casuels.

Deduzimos n'estos casos que a presensia d'a -o ye antiga. Ye de notar que acompaña a uns diftongos -ie-, -ue- que se pierden n'o proseso de castellanisasión cheneral, (güello, farsiello), y ye una prueba d'a més gran filiasion del benasqués con l'aragonés n'o pasau.

Se beiga l'articlo sobre Bariazions d'o benasqués

Tenemos a preposizión dan que sennifica "con".

[editar] Lesico

Se beiga la Lista de bocables propios d'o benasqués

O berbo ragonar sennifica "charrar" referito a charrar en una parla.

O "guembro" se diz muscllo/moscllo, con a mesma radiz que o catalán muscle.

Os días d'a semana tienen trazas més conserbatibas que en aragonés cheneral, pero tamién pueden tener influyenzia catalana: Lluns, Marts, Mierques, Chous, Biernes, Sapte e Dimenche/Dumenche/Demenche.

[editar] Aspeutos sozioculturals

[editar] Situazión cheografica

O benasqués se charra en un conchunto de bals chicotas coneixidas coma la Bal de Benás, a lo norte d'a Ribagorza aragonesa, u Alta Ribagorza ozidental, en a compleganza alta de l'Esera.

[editar] Situazión sozial

Ye pareixida á la de la resta de bariedaz aragonesas, encara que o suyo uso sozial ye més bigoroso. O suyo prestichio sozial tamién ha creixiu en os zaguers años, grazias á lo treballo d'asoziazions y personas d'adintro y de fuera d'a bal.

[editar] Bariazión diatopica

Una isoglosa clara ta distinguir as bariedaz benasquesas ye a d'os plurals en -as/-es, que desepara a lo norte Benás, Grist, Ansils y Saunc, con plurals en -es, d'os altros lugars d'a bal més a lo sur, con plurals en -as como n'aragonés cheneral.

[editar] Literatura

Se beiga l'articlo Literatura en benasqués

[editar] Enlazes esternos

• Dizionario de patués (benasqués-castellán) de l'Asoziazión Guayente.
• Benasqués en a "Gran Enciclopedia Aragonesa".
• Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesa.
• Dizionario dichital de benasqués.

[editar] Bibliografía

• A. Ballarín, Diccionario del benasqués, Zaragoza, 2ª ed (1978).
• J.A. Saura, Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas, Zaragoza, Gara d'Edizions-Institución Fernando el Católico (2003).

[editar] Referenzias

(1) Per exemplo, Antoni Babia en La Franja de la Franja : la parla de la Vall de Benasc, on el català és patuès, Barcelona : Empúries, cop. 1997.

Dialeutos de l'aragonés
Aragonés meridional | Aragonés oriental | Aragonés ozidental | Aragonés zentral | Chodigoaragonés† | Nabarro† | Riochán†

Bariedaz orientals de l'Aragonés
Aragonés altorribagorzano | Benasqués | Baxorribagorzano | Campés | Chistabín | Estadillano | Fobano | Aragonés de Fonz | Grausino | Ribagorzano |