Aragonés estadillano
De Biquipedia
| Estadillano | |
|---|---|
|
|
|
| Localización cheografica | |
| Territorios | Semontano |
| Lugar(s) principal(s) | Estadilla |
| Literatura | |
| Escritors principals | Cleto Torrodellas Español |
O estadillano ye a parla local aragonesa d'Estadilla y d'Estada.
Contenius |
[editar] Fonetica
O grupo -it- derivato d'os latins -CT-, -ULT- gosa trobar-se castellanizato:
- dicho, drecho, escuchá, mucho, pero encara se conserva fei, (variedat de "feito").
Bi ha casos d'evolución d'os grupos latins -TY, -CE, -CI, -DE en posición final ta -u como en catalán y caracter que enantes yera més estendillato en aragonés y que poderba estar chenuino:
- peu (que tamién se decumenta en zonas d'o Sobrarbe y Campo), nou (por o menos en a obra de Bernabé Romeo), prou.
En a obra de Bernabé Romeo bi ha tres casos de conservación d'oclusiva xorda intervocalica:
- chemeco y chipón. Tamién i podemos leyer Llacuna pero ye como toponimo Baronesa de Llacuna, vizcondesa de Illa
[editar] Morfolochia
- Existen formas verbals irregulars que no tienen diftongo -ue- on sería lochico veyer-lo por estar "verbos irregulars por diftongación" en aragonés cheneral:
- almorzes, sonen, m'acordo
- Veyemos formas peculiars en os presents de subchuntivo de verbos irregulars:
- esteigan, feiga, heiga, veiga
- Con a cerrata en y talment por analochía con seiga. O caso de "estigan" tiene relación con formas verbals "velarizatas" comuns en catalán.
[editar] Curiosidatz
Ye uno d'os pocos lugars de l'Alto Aragón an podemos veyer un proceso de castellanización tan bien documentato, porque ha tenito literatura costumbrista feita por autors locals. Asinas tenemos 3 periodos temporals pa comparar:
- I) Textos de Bernabé Romeo, (1861-1888)
- II) Poemas de Cleto Torrodellas (Primer tercio d'o S.XX)
- III) Parla d'os anyos 80 y actual
| I | II | III |
| atra | otra | otra |
| muito | mucho | mucho |
| fillo | fillo | hijo |
| fuent /fuen/ | fuent /fuen/ | fuente |
| eba | eba | era |
| els | els | ellos |
| puyá | puya | subí, (puya quasi no se diz) |
| mai | mai | nunca, (mai quasi no se usa) |
| fllos | fllos | flores, (fllos cuasi no se usa |
| llugá | llugá | pueblo, llugá se diz menos |
| chen | chen | gente, chent se diz menos |
| ayere | ayere o ayer | ayer |
| el o lo, (formas de implemento) | el o lo | el |
Manimenos tamién veyemos o retacule de caracters más catalans:
| I | II | III |
| forá | forá | forau |
| ficá | meté | meté |
| la-hi | la-hi | le'n, (la-hi s'emplega menos) |
[editar] Bibliografía
- Arnal Purroy, Mª Luisa y Naval López, Mª Ángeles; LENGUA Y LITERATURA DE UNOS POEMAS EN RIBAGORZANO (1861-1888). Archivo de Filología Aragonesa XLII-XLIII. 1989.
| Variedatz orientals de l'aragonés | ||
|---|---|---|
| Fovano | Chistabín | Altorribagorzano (Benasqués) | Meyorribagorzano incluido o Campés | Baixorribagorzano incluindo Aragonés de Fonz | Estadillano | Grausino | ||
| Dialectos de l'aragonés | ||
|---|---|---|
| Aragonés meridional | Aragonés oriental | Aragonés occidental | Aragonés central | ||