Aragonés fovano
| Fovano | |
|---|---|
|
|
|
| Localización cheografica | |
| Territorios | Val d'a Fueva |
| Lugar(s) principal(s) | A Fueva |
O fovano ye una variedat dialectal de l'aragonés que se charra en A Fueva, que fa parte d'a comarca d'o Sobrarbe.
Contenius |
[editar] Fonetica
- A vocal -o zaguera se mantién dezaga de -n (camino, molino), -l (cielo, chelo) y -r (cordero, pallero).
- O grupo -it- procedent d'o grupo latino -CT-, -ULT-, nomás se conserva que en chitar-se y cuitre, y s'ha castellanizato enta -ch: fecho, dicho, estrecho, pecho, mucho u trucha.
- A x prepalatar fricatiba xorda se corserva bien (si nos miramos as redoladas a l'ueste dende A Fueva) y como ye normal en l'Alto Aragón oriental va con una -i- semivocalica: caixigo (/kaiʃigo/), buixiga (/buiʃiga/), encara que atras parolas como cruixir (/kru.ʃir/), falandraixo (/fa.lan.'dra.ʃo/), muixordón (/mu.ʃor.'don/) y muixardina (/mu.ʃar.di.na/) no la presientan.
- A x en posición inicial evoluciona a -ix- como en chistabín y belsetán: ixolomar, ixartigar, ixarnar, ixaugar, ixarranar, ixordiga, ixambre, ixambrar-se.
- O grupo latino -SC- que en aragonés evoluciona a -x- gosa estar castellanizato: conocer, paecer, crecer, florecer, etc...
- O grupo final -NTE (correspondient en muitos casos a restos d'o participio activo de present), que en aragonés meyeval pierde a E y en aragonés moderno a T, ye castellanizato: rusiente, fuente, diente, puente, fueras d'os casos malament (/ma.la.'mén/), chent (/tʃen/), calient (/ka.'ljen/).
- En Sant Per son casos de pronunciación d'a -r final en os plurals: lugars, pastors, colors, fenomeno que se troba tamién en bellos lugars d'o Sobrarbe central.
- Mos trobamos un caso isolato y poco freqüent de conservación de -m- deribata de -M'N- que en castellán ha dato -mbr-:
- LAMINA > lamna > lama
[editar] Morfolochía
L'articlo ye como en aragonés cheneral: o, os, a, as, pero en Pano y Panillo, lugars amán d'a Ribagorza s'emplega es, (es cans). En o sieglo XVII s'emplegaba l'articlo lo, los, la, las en Foradada d'o Toscar.
Existe un pasato perfecto perifrastico como en ribagorzano y chistabín:
- va cantar
- vas cantar
- va cantar
- vamos cantar
- vatz cantar
- van cantar
A diferencia notable ye que o morfema presonal no ye -n como en ribagorzano y que a -r final se prenuncia. Tamién ye notable que este preterito indefinito coexista con a forma sintetica normal en aragonés: canté, cantés, cantó, cantemos, cantetz, cantón. L'emplego d'una forma u atra pende en factors como o verbo, o lugar, etc...
En conclusión o fovano ye un dialecto de transición entre l'aragonés d'o semontano de Balbastro y Viello Sobrarbe y l'aragonés baixorribagorzano. No ye tant castellanizato como o semontanés (conserva bien a "x") ni como o baixorribagorzano, y ye más amán de l'aragonés cheneral que este zaguero.
[editar] Referencias
- F. Romanos, F. Sánchez. L'aragonés de A Fueba. Bocabulario y notas gramaticals. Uesca, Publicazions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa (col. «Puens enta ra parola», 9) (1999).
[editar] Vinclos externos
[Poemario Distancias][1]
[Poemario (anvistas)][2]
| Dialectos de l'aragonés | ||
|---|---|---|
| Aragonés meridional | Aragonés oriental | Aragonés occidental | Aragonés central | ||
| Variedatz orientals de l'aragonés | ||
|---|---|---|
| Fovano | Chistabín | Altorribagorzano (Benasqués) | Meyorribagorzano incluido o Campés | Baixorribagorzano incluindo Aragonés de Fonz | Estadillano | Grausino | ||