A Buerda

A Buerda
Municipio d'Aragón
Vista d'A Buerda d'hibierno.
Entidat  • País  • Provincia  • Comarca	Municipio Aragón  Uesca Sobrarbe
Superficie	17,8 km²
Población  • Total	172 hab.
Altaria	569 m.
Distancia  • 118 km	enta Uesca
Codigo postal	22360
Parroquial  • Diocesi  •Arciprestato	Bp. de Balbastro-Monzón Sobrarbe
Ríos	Cinca
Coordenatas	42°27’36’’N 0° 8’24’’E
A Buerda Situación de A Buerda en Aragón

A Buerda (Labuerda en castellano, oficialment «Labuerda-A Buerda») ye un municipio d'a provincia de Uesca, en o centro cheografico d'o Sobrarbe, con cabecera en o lugar homonimo. A población ye de 172 habitants (2009) en una superficie de 18,05 km² y una densidat de población de 9,53 hab/km². 151 habitants (2009) d'o termino municipal perteneixen a o lugar d'A Buerda, cabecera d'o municipio. En a parla d'a localidat se diz [a'βwerda] (AFI), y no pas [a'βwærda] («A Buarda») como se decumenta o nombre en altras localidatz d'a comarca.

Cheografía

O termino municipal d'A Buerda ye o segundo más chiquet por extensión de tot lo Sobrarbe, dimpués de Palo (á o sud d'a valle d'A Fueva). Esnavesando por o lumo d'a Sierra de Sant Visorio o lemite más ta l'oeste, que fa nomás que con Boltanya pos no gosa tocar-se con Fanlo onque la baixant d'a dita sierra se'n vaiga t'allá t'a valle de Vio; por o tozal de Regaderas y o barranco de Troteras a buega con Boltanya y l'Aínsa-Sobrarbe respectivament; por l'este, a Cinca marca la muga con O Pueyo d'Araguás por toda a ribera dica Estanyuelos, una artigueta engolfada de chopos en a ribera por á'n que i parte un barranco de temperos que alcurza por astí dende o monte d'Escalona, d'antes no s'arribe t'a subestación (Subestación Eléctrica de Escalona) que ya fa parte d'o temino d'Escalona (municipio de Puértolas/Valle de Puértolas). O barranco d'Os Moros ye, en o monte, a muga d'entre o municipio y a vecina valle de Puértolas lo más t'o norte.

Composan o municipio tres lugars, A Buerda (á o canto d'o río Cinca), Sant Vicient (3 km t'alto t'a sierra de Sant Visorio) y a pardina de Fontanal, recuesta en o solano d'un garrot d'a sierra. O lugar de Sant Vicient tiene un conchunto eclesiastico d'a prumera metat d'o sieglo XIII catalogato de «Bien de Interés Cultural» y «monumento» por a Deputación General de Aragón. Ante parte o lugar d'A Buerda, o más gran d'os tres, ye devidido tamién en tres vicos deseparaus por o barranco de Sant Vicient (u barranco (de) Sarrato), que ye baixau d'a sierra: O vico d'a Ilesia (on que se i troba o templo y a plaza), O vico de Sant Chuan (el trescruza a carretereta que puya ta Sant Vicient) y o vico Minguet.

Historia

En l'alcordanza popular bi hai a creyencia que o lugar d'A Buerda dimanó d'os pobladors de Sant Vicient, que hesen puesto estar-ie os primers de tener bell asentamiento en a ribera, en primeras con bellas bordas en os terrenos que cultraban, y dimpués con tiempo establindo-se-ie as casas y a ilesia. Talmente a par d'alavetz i podría haber habido bella ermita u templo chico en ixes campos. Ixo podría explicar os indicios que se tienen que a ilesia de Sant Sabastián (feta d'estilo romanico tardano de transición a o gotico, que ixo en l'Alto Aragón yera o que se feba en o s. XVI) s'hese puesto fer aon que antes i heba estau una altra más antigua. Fendo refrencia d'ixa radiz como puesto agricola, o nombre d'o lugar prene sentido, porque buerda ye una parabra que por mutos puestos d'o Sobrarbe encara se gosa decir como equivalent u variant fonetica de borda, anque en explorazión cutiana por o lugar preciso, denguno no la i conoixe ya, u lo menos, no la reconoixen como propia d'A Buerda. Ixo ye bien curioso, pos fa pensar que s'haiga puesto cacegar en favor d'un termino unico, que ye as «bordas» como se las i conoixe agora.

En o recordo popular quitau por boca d'os viellos, en A Buerda se consideran as casas más antigas Casa Carrera, Casa Lanau, Casa Chuan Lascorz y Casa Escartín, anque denguno u quasi denguno s'agosa a decir de quan ye que se remonta o primer establimento en A Buerda. Ixo s'ha puesto decumentar, y no falta guaire a razón a ixas estimacions que altramente muestran como ye de fiadera la memoria popular: Casa Carrera ye amás antiga que s'haiga puesto decumentar, d'a segunda metat d'o sieglo XVI, seguida a l'arrer por Casa Chuan Lascorz con referencias d'os anyos 1590 y 1610, que se conoixe por as capitulacions nuncials d'una filla d'ixa casa casada dos vegadas en Os Molinos, en A Fueva, con aprebación y firma de l'amo de Chuan Lascorz en ixos anyos ditos, tal como yera o costumbre en os matrimonios achustaus d'entre casas que perteneixeban a la baixa nobleza (infanzons).

Una altra información de cómo yera a vida d'o lugar en aquells tiempos se la ampramos a un cartografo portugués: En as viespras de Nadal de l'anyo 1610, o portugués Chuan Baptista Labanya, cartografo que treballaba en a elaboración d'a primer «tabla» (mapa) d'Aragón feita con metodos scientificos y matematicos, a instancias d'as Cortz d'o Reino, permaneixió en a villa de l'Aínsa por dos días en fendo un chiquet alto en o suyo viache a traviés d'o Reino ta decumentar-se y anotar as medicions que feba d'o que alavetz yera o Condau de Sobrarbe. En o suyo diario i trobamos:

La villa (de Aynsa) tiene 4 aldeas de su jurisdicción: Sant Vicente y «Blabuerda», que juntarán 60 vecinos y que pretenden segregarse de este señorío de Aynsa; Y también tiene Guasso con 30 vecinos y La Torricilla con 10 vecinos, que dista 1 legua de Aynsa.

Chuan Baptista Labanya; 21 d'aviento de 1610.

Isto mos fa d'ir que A Buerda anque ya existiba y yera la más gran d'as aldeyas que dependeban de l'Aínsa (en o mesmo diario, Labanya i anotó que A Buerda teneba 50 habitants) ya se feban pensamientos os suyos vecinos ta deseparar-se-ne.

En o sieglo XIX A Buerda tenió a suya epoca de más gran extensión demografica, dica pasar d'os 650 habitants, y estando por ixo o lugar más importante d'a valle d'a Cinca (con quasi 200 habitants más que l'Aínsa). Isto aúnas lo recordan mutas d'as presonas de más edat d'o municipio, que lo conoixoron en a primera metat d'o s. XX quan encara teneba botigas d'ultramarinos, fondas, ferrers, carnicero y dica dos barberías. A riqueza d'o municipio se basaba en o comercio que teneba y tamién en a suya posición estratechica en a valle, abastindo-se totz os lugars d'alto d'As Valles de vin, olio y d'altros produtos d'a tierra plana en os comercios d'o lugar, pos ye dende A Buerda d'on saliban as expuertas de mastos (d'enantes) y cambrions ya en o sieglo XX que's iban a comprar t'o Semontano. Por ixe comerzio ye famosa la relación que teneba A Buerda con o municipio semontanés de Salas Altas. A despoblación endemica d'o sieglo XX l'ha deixau con una población que tansament conoix lo más baixo d'a que nunca no hese puesto tener.

Demografía

Demografía d'o termino municipal d'A Buerda

Se i encluyen as entidatz menors, que son Sant Vicient d'A Buerda y Fontanal.

Evolución demografica en o s. XIX.

1842	1857	1860	1877	1887	1897	1900
356*	652	667	420	418	450	418

* Población de dreto, no pas de feto

Evolución demografica en o s. XX.

1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1978	1981	1991	1996	1998	2000
418	427	441	389	387	327	297	245	191	159	155	180	179	172

E. demografica en a primer decada d'o s. XXI.

2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007	2008	2009
167	168	167	166	171	169	177	180	172

Demografía d'o lugar d'A Buerda

No tracta si que d'o nuclio d'A Buerda (se sacan a desparte Sant Vicient y Fontanal)

E. demografica en a primer decada d'o s. XXI.

2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007	2008	2009
148	149	147	147	151	151	152	155	151

Administración

Reparto de concellers

Eleccions municipals
Partito	1979	1983	1987	1991	1995	1999	2003	2007	2011
Partido de los Socialistas de Aragón									5
Total									5

Alcaldes

Lista d'alcaldes

Lechislatura	Nombre	Partido politico
1979–1983
1983–1987
1987–1991	Enrique Campo Sanz	Partido de los Socialistas de Aragón
1991–1995	Enrique Campo Sanz	Partido de los Socialistas de Aragón
1995–1999	Enrique Campo Sanz	Partido de los Socialistas de Aragón
1999–2003	Enrique Campo Sanz	Partido de los Socialistas de Aragón
2003–2007	Enrique Campo Sanz	Partido de los Socialistas de Aragón
2007–2011	Enrique Campo Sanz	Partido de los Socialistas de Aragón
2011–2015	Enrique Campo Sanz	Partido de los Socialistas de Aragón

Mugas municipals

Puértolas	Puértolas	O Pueyo d'Araguás
Boltanya		O Pueyo d'Araguás
Boltanya / l'Aínsa-Sobrarbe	l'Aínsa-Sobrarbe	l'Aínsa-Sobrarbe

Galería

• 

  Portalada d'a ilesia, d'estilo romanico tardano de l'Alto Aragón (s. XVI).

• 

  Detalle d'a portalada. Se i pueden leyer os anyos en que tenió remodelacions.

• 

  O campanal d'A Buerda ye un d'os más alteros en a comarca.

• 

  A punta d'o campanal recorda l'estilo constructivo d'a ilesia de Banastón.

• 

  Enviesta d'o vico d'a Ilesia, con o templo de Sant Sabastián y a Plaza. Foto feta dende A Plana, que ye un monte allá á'l costau d'o lugar.

• 

  A ilesia con a Penya Montanyesa dezaga en o fundo.

• 

  A Casa Escuela, l'edificio d'as antiguas Escuelas Nacionales (que cerroron en os 70) y l'actual seu de l'Achuntamiento y d'a emisora Radio Sobrarbe.

• 

  Bordas en A Buerda. Si se's ne pregunta, os habitants d'A Buerda dicen que no conoixen a forma buerda, d'a que dimana o nombre d'o lugar, reconoixendo-se nomás que o termino borda.

• 

  Frontera de Casa Fort. En A Buerda, por a suya posición cheografica, se i observan as influencias arquitectonicas tan d'alto d'"As Valles" como d'"As Fuevas" d'o Sobrarbe.

• 

  O vico de Sant Chuan, o segundo por mida dimpués d'o vico d'A Ilesia.

• 

  O vico de Minguet, con tres casas nomás, ye o más chicorrón d'os tres.

• 

  Fuent d'a plaza (de l'anyo 1888), monumento singular d'o lugar.

• 

  O ciclope d'a fuent. A fuent d'a Plaza mayor d'A Buerda tiene representatos quatro sers mitolochicos.

• 
• 
• 

Camins

Camins, pistas y senders que naixcan d'o nuclio prencipal y vaigan ta altros lugars d'a redolada.

Fontanal	Escalona (Ctra. A-138)	Río Cinca
Sant Vicient d'A Buerda		Río Cinca
Boltanya / l'Aínsa	l'Aínsa (Ctra. A-138)	Río Cinca

Fiestas

• 20 de chinero, fiesta d'hibierno, fendo honor a Sant Sabastián.

• 5 de febrero, Santa Águeda, matrona d'as mullers, se i celebra a fiesta d'as mullers.

• O primer domingo d'o mes de mayo, romería t'a ermita de Sant Visorio, alto en a sierra homonima.

• 16 d'agosto, Fiesta Mayor, fendo honors a Sant Roque. En a semana que i escaiga o día d'o santo, se gosa prolargar a fiesta bells días (uns anyos más, altros menos) siempre en mirando que i caiga un fin de semana en fiestas. A fiesta mayor d'A Buerda ye una d'as más reconoixidas y concurridas d'a comarca de Sobrarbe. Son emblematicas a «Ronda d'as Mozas» (nocturna) y a «Ronda d'a Bandeja» (diurna y que bells anyos gosa puyar ta Sant Vicient) con interpretación de rondalla compuesta de mosicos locals. As nuetz de fiestas en A Buerda se solen amenizar con una sesión de baile de tardes ta's mayores, y baile/concierto de nuetz, sesión en a que han gosau participar grupos como La Ronda de Boltaña (2 u 3 vegadas en os zaguers anyos), Ixo Rai!, The Bon Scott Band (banda-tributo a AC/DC) y bells altros.

Municipios achirmanaus

1. - Cadeilhan-Trachère (dpto. d'Altos Pireneus, Meyodía-Pireneus, Francia)

Se veiga tamién

• Sant Vicient d'A Buerda
• Fontanal
• Ilesia de Sant Vicient d'A Buerda
• Sant Visorio

Vinclos externos

• (es) A Buerda, pachina patrocinada por l'Achuntamiento
• (es) A Buerda en sobrarbe.com
• (es) A Buerda en LosPirineos.info
• (es) A Buerda en CaiAragon.com
• (es) Datos estadisticos d'A Buerda en o portal AragonEsAsi.com
• (es) Datos d'A Buerda
• (es) Información toristica d'A Buerda
• (es) ElGurrion.com, web d'a revista El Gurrión